Printer Friendly

Women and Hegemonic Masculinity in Diplomacy: Changing Norms and Practices/Diplomaside Kadin ve Egemen Maskulenlik: Degisen Normlar ve Pratikler.

Giris

Yakin donemde, diger bircok siyasi ve sosyal kurumda oldugu gibi, diplomasinin de erkek-egemen yapisi kadinlarin artan sayilarla meslege girmesiyle donusmeye baslamistir. ABD'de 1997 yilindan itibaren uc kadin disisleri bakani olarak gorev yapmistir. Isvec hukumeti ise 2014 yilinda "feminist bir dis politika" izleyecegini ilan ederek, toplumsal cinsiyete duyarli bir bakis acisiyla sekillenen ve kozmopolit ve insan haklari cercevesinde yurutulen, ahlaki acidan bilinclendirilmis bir politika amaclamistir. (1) Avusturalya'nin ilk kadin disisleri bakani olan Julie Bishop da, 2016 yilinda "Toplumsal Cinsiyet Esitligi ve Kadinin Guclendirilmesi Stratejisi" benimseyerek bunu temel dis politika hedefi haline getirmistir. Ayrica dunya genelinde kadin buyukelci sayisinda da onemli bir artis gozlenmektedir. (2) Bu makalede belirtilecegi gibi Turk diplomasisi de bu sayisal donusumden pay almaya baslamistir ve 1990 yilinda yuzde 13,4 olan kadin meslek memuru orani (3), 2017 yili itibariyle yuzde 31 rakamina ulasmistir. (4)

Dis politikada ve diplomaside kadin sayisinda meydana gelen bu artisin uluslararasi iliskiler sistemini daha bariscil ve cogulcu bir yapiya donusturmesi beklenmektedir. Ancak bu beklentilerin ne zaman gerceklesecegi henuz belirsizdir. Aggestam ve Towns'in derleme kitabinda incelenen bircok ornek olayda kadinlarin diplomaside yer edinmelerinin maskulen ozelliklerini koymalari ile mumkun oldugunu ifade etmesi, beklenen etkinin oldukca yavas gerceklesecegini gostermektedir. (5)

Buna mukabil toplumsal cinsiyet perspektifini dis politika ve uluslararasi iliskilere uygulayan calismalar giderek artmasina ragmen spesifik olarak diplomasi alanina uygulan calismalar hem Turkiye'de hem de yurtdisinda oldukca sinirlidir. Bu makale uluslararasi iliskilere feminist yaklasimlar cercevesinde diplomaside kadinin degisen rolunu irdelemektedir. Ilk bolumde diplomasiye toplumsal cinsiyet perspektifinden bakan kuramsal ve ampirik calismalarin temel savlari degerlendirilmektedir. Ikinci bolumde ise, bu bulgular isiginda dunya diplomasisinde kadinin degisen rolu hem tarihsel olarak hem de ulkeler ve bolgeler bazinda gosterdigi farkliliklar acisindan incelemektedir. Ucuncu bolumde ise Turk diplomasisinde yasanan benzer degisimler, hakim olan cinsiyetci yapinin kadin diplomatlarin meslekleri uzerinde olusturdugu etki yayinlanmis hatira kitaplari ve mulakatlar uzerinden degerlendirilmektedir.

Toplumsal Cinsiyet Perspektifinden Dunyada ve Turkiye'de Diplomasi

Toplumsal cinsiyet, biyolojik cinsiyet ozellikleri uzerinden insa edilen, sosyal, kulturel ve siyasi yapilari ve normlari kapsamaktadir. (6) Bu dogrultuda toplumsal cinsiyet bir guc iliskisine donuserek kadin ve erkekler icin belli gorevler ve davranis kaliplari olusturmaktadir. Bu guc iliskisi asagida aciklanacagi gibi "cinsiyetci kurumlar" icinde gelisen "egemen maskulenlik" ve "cam tavan" yapilarinda kendini gostermektedir. "Cinsiyetci kurumlar" kavrami toplumsal cinsiyet normlarinin sosyal ve siyasi orgutlenmeler icinde kurumsallastigini ifade etmektedir. Bu kurumlarin kendileri ve calisanlari, cinsiyet sembolleri ve normlari araciligiyla kadin ve erkekler icin uygun gorevleri belirlemektedir. (7) Bu nedenle kadin yasama uyelerinin kabinede ya da parlamentoda daha cok ozel alanla ilgili ya da kadina ozgu konulari, erkeklerin ise ordu ya da ekonomi ile ilgili konulari gundeme getirdigi savunulmaktadir. (8)

Cinsiyetci kurumlar arasinda erkeklikle ilgili ozelliklerin on plana cikartildigi kurumlar "egemen maskulenlik" (hegemonic masculunity) kurumlari olarak tanimlanmis ve kadinlarin bu kurumlara adapte olmasini ve yukselmesini zorlastiran imajlar, semboller ve ideolojiler yaratildigi vurgulanmistir. (9) Bu kurumlarda, erkeklikle iliskilendirilen cesur, bagimsiz, akilci olma gibi degerler on plana cikartilirken, kadinlikla ozdeslestirilen duygusallik, barisci olma, toplumsali on planda tutma gibi degerler ise dislanmistir. (10) Kariyerde ilerlemeye set ceken gorunmez engeller anlamina gelen "cam tavan", egemen maskulenlik kurumlarinda, kadinlarin hiyerarsinin zirvesine dogru ilerlemesinin belli bir asamaya kadar sorunsuz gerceklesecegini, ancak sonradan daha fazla ilerlemeye engel olan bolucu bir ayrimciligin ortaya cikacagini ongormektedir. (11) Bu durum, guc ve itibar ile ilgili pozisyonlarin erkeklerin elinde olmalari ve erkeksi ozelliklerin tasiyicilari olmalari ile sonuclanmaktadir. Bu dogrultuda, egemen maskulen kurumlarda kadinlarin ancak erkeksi ozellikler sergileyerek cam tavani asabilecegini soylemek yanlis olmayacaktir. (12)

Uluslararasi iliskilere feminist yaklasimlar, bu kavramlar uzerinden devletin cikarlari ve guvenligi gibi konularla ilgilenen burokratik yapilarda erkek-egemen normlari ve kadinlara verilen yetkinin neden sinirli oldugunu sorgulamaktadir. (13) Bunun sonucu olarak da uluslararasi iliskilerde erkeklikle ilgili kurallar, normlar ve davranislar pratik edilirken, kadinlikla ilgili ozelliklerin gormezden gelindigini vurgulanmaktadir. (14) Dis politika uzerindeki kontrolu ve gorunurlugu acisindan yuksek itibarli bir kurum olan diplomasi kurumu da erkeklerin uzun sureli egemenligi altinda bulunan erkeklestirilmis (15) yani egemen maskulen bir kurum sayilmaktadir. Son yillarda toplumsal cinsiyet perspektifi uluslararasi iliskiler alanina giderek daha fazla uygulanmasina ragmen (16) bu calismalarin pek azi diplomasi alanina girebilmistir. Bu calismalarda kadinlarin diplomatik temsilci olarak gorev yapmasinin bir zayiflik olarak algilandigi, ote yandan "diplomatik es" olarak gayri-resmi boyuttaki katkilarinin (17) degerli goruldugu vurgulanmaktadir. Her ne kadar diplomatik esler olarak kadinlarin cevre olusturma, bilgi toplama ve ikna yetenekleri ile diplomasinin protokol ve etik kurallarini sekillendirdikleri gorulse de (18) kamusal alanda erkeklerin, ozel alanda ve evin icinde ise kadinlarin mevcudiyet gosterdigi (19) bu cinsiyete dayali ayrimin kadinlari ikincil bir konumda tuttugu belirtilmistir. Carol Pateman'in sozlesme kurami acisindan bakildiginda da, ideal diplomat esi kavrami, kadinlarin ancak ataerkil sinirlar icinde var olabildigini gosteren bir duruma isaret etmektedir. (20)

Gectigimiz yillarda diplomaside kadinin rolunu inceleyen birkac onemli eser yayinlanmistir. Helen McCharty'nin 2014 yilinda yayinladigi Dunyanin Kadini: Kadin Diplomatlarin Yukselisi (21), ve Glenda Sluga ve Carolyn James'in 2015 yilinda derledigi Kadin, Diplomasi ve Uluslararasi Siyaset (22) adli calismalar, tarihsel olarak kadinlarin diplomaside ustlendikleri resmi ve gayri-resmi rolleri ve bu roller araciligiyla cinsiyetci yapilarda dogurabildikleri etkileri incelemistir. Bu calismalar modernlesme oncesi donemde savasin erkek, barisin ise kadin olarak algilandigini ve kadinlarin gayri-resmi boyutta barisin tesisinde onemli diplomatik roller ustlendigini, ancak modern donemde diplomatik rutbelerin tedvin edilmesiyle resmi diplomasinin erkeklerin eline gectigini ortaya koymustur. Boylelikle barisin tesisi de erkek alani haline gelmis, kadinlarin oynadiklari gayri-resmi boyuttaki katkilar da sinirlanmistir.

Gunumuze odaklanan calismalarda da Norvec ve ABD gibi bazi ulkeler incelenerek diplomasideki hakim cinsiyetci kaliplar ve bunlarin kadin diplomatlar uzerindeki etkileri irdelenmistir. (23) Diplomasinin butununde kadin ve erkeklerin konumunu inceleyen Towns ve Niklasson (24) diplomaside kadinlarin rolunun arttigini, ancak erkek ve kadin buyukelcilerin guc ve itibar acisindan farkli yerlere atandigini ortaya koymustur. Bu alanda en guncel calisma olan Karin Aggestam ve Ann Towns'in derleme eserinde de, ABD, Isvec, Turkiye, Brezilya ve Japonya gibi ulkelerde, kadin diplomatlarin yukselmelerinin onunde bir dizi resmi ve kulturel engelin bulundugu ve kadin diplomatlarin itibar bakiminda daha dusuk statulu atamalarda kumelendigi dogrulanmaktadir. (25)

Turkiye'de toplumsal cinsiyet calismalarinin uluslararasi iliskiler alanindaki gorunurlugu artis egilimindedir.Bu alanda oncu calismalar arasinda Muhittin Ataman'in (26) ve Ozlem Tur ve Cigdem Aydin-Koyuncu'nun (27) calismalari, uluslararasi iliskiler alaninda gelismeye baslayan feminist yaklasimlarin bir tarihcesini cizerek, bu literaturu Turkiye'deki akademik cevreye tanitmasi bakimindan onemlidir. Sonrasinda, Aydin-Koyuncu alana onemli katkilar saglayan iki makale daha yayinlamistir. 2011 yilinda yayinladigi makalesinde egemen maskulenlik nedeniyle dis politikada karar verme asamasina yukselebilen kadinlarin maskulen nitelikteki politikalara imza attiklari ortaya koyulmustur. (28) Yine Aydin-Koyuncu'nun 2012 yilinda yayinladigi makalesi ise ulusal guvenlik kavramini feminist bir bakis acisiyla okumakta ve guvenlik kavraminin iceriginin devlet guvenliginden insan guvenligine dogru evirildigi saptamaktadir. (29)

Alana daha guncel katkilar ise Ali Bilgic tarafindan yapilmistir. 2015 yilinda yayinladigi kitabinda Ali Bilgic, Bati ile Bati olmayan arasindaki iliskileri cinsiyetlestirilmis iktidar hiyerarsileri olarak tanimlamis, Bati'nin Bati olmayan uzerindeki iktidarini "feminenlestirme" ve "hipermaskulenlestirme" yoluyla sagladigini savunmustur. Batili olmayanin hipermaskulenlestirilmesi onun barbar, siddet yanlisi, tepkisel ve irrasyonel, feminenlestirilmesi ise pasif, duygusal ve zayif olarak betimlenmesidir. Bilgic, Bati'nin kendisini feminenlestirme ve hipermaskulenlestirme yoluyla degersizlestirmesine karsin, Turkiye'nin Bati standartlarinda bir erkeklige sahip oldugunu gostermek icin askeri krizlerden faydalandigini ve kendisini dis politikada duygulara yer vermeyen realist bir devlet olarak sundugunu ifade etmistir. (30) Bilgic bu analizlerinin kapsamini 2016 yilinda yayinladigi kitabinda genisleterek, Osmanli Imparatorlugu'ndan bugune kadar Turk dis politikasinin "Batili olmayan" olarak algilanmasinin cinsiyetlestirilmis bir guvensizlik yarattigi ve "Batili olan" egemen erkeklige tabi kilindigini ortaya koymustur. Ayrica bu calisma, Turkiye'nin maskulen ozelliklerini ortaya koyarak aktif bir dis politika izlemeye baslamasiyla Bati'nin kendisini bolgede ve dunyada kilit bir aktor olarak algilamaya basladigini ifade etmistir. (31)

Diplomaside Kadinin Degisen Rolu

Eldeki verilerin sinirli olmasindan dolayi bu bolumde Ingiltere, ABD, Brezilya ve Isvec'ten ornekler verilerek kadinlarin diplomasideki rolleri ve karsilastiklari cinsiyetci pratikler irdelenecektir. Feminist tarihte (32), gayri-resmi duzeyde de olsa kadinlarin diplomaside onemli roller ustlendikleri yonunde bilgiler bulunmaktadir. Ornegin, Leo Hamalian, bir Ingiliz buyukelcisi olan Lady Mary Wortey Mantagu'nun yazilarindan ornekler vererek, diplomat eslerinin atandiklari ulkelerde iliskileri nasil sekillendirdiklerini gostermektedir. (33) Helen McCarthy (34) ve James Sluga (35) da, 19. yuzyildan once kadinlarin es, anne, kiz evlat ve kiz kardesleri sifatiyla diger saraylarla yazismalari ve gonderdikleri hediyeler yoluyla devletlerarasi ve kulturlerarasi bilgi toplama ve ittifak olusturmadan savasi surdurmeye kadar bircok olayi sekillendirebildiklerini gostermektedir. Nitekim tarih Bizans Imparatoricesi Theodora, Rus Caricesi Buyuk Catherine ve Jeanne d'Arc gibi ornekler kadinlarin liderlik yapabilecegini gostermektedir. Ancak bu kadinlarin tarihe damgalarini vurmalari da, egemen maskulenlik kavraminda vurgulandigi gibi, erkeksi ozellikler barindirmalarina baglanmistir. (36) Ayrica tarihte "diplomat gelin" sifati ile Cinli prenseslerin Cin sinirlarini tehdit eden cesitli ulkelere ittifak olusturmak amaciyla gonderildigi ve bir cesit "kulturel temsilci" gorevi yuruttugu bilinmektedir. (37)

Ancak kadinlarin diplomaside sahip olduklari bu gayri-resmi etki, 19. yuzyildan sonra meslegin kurumsallasmasiyla birlikte daha da sinirlanmistir. Modern donemde "diplomatik cift" bir ekip olarak gorulmektedir ve bu ekipte erkekler diplomasinin siyasi yonunu, kadinlar ise kabuller ve cay partileri gibi etkinlikler duzenleyerek sosyal yonunu yurutmektedir. Ornegin, 19. yuzyildan itibaren Ingiliz diplomasisinde zarif esleri olan ve isiltili eglenceler duzenleyerek elcilik personelinin moralini yuksek tutacak erkek diplomatlarin tercih edildigi bilinmektedir. (38) Ancak kadinlar Ingiliz diplomasisine verdikleri bu destek karsiliginda ucret almamakta, (39) itibar ve gorunurlukten de yoksun kalmaktaydi. Nitekim erkek diplomatlarin vefatlarindan sonra kariyerlerini detayli anlatan vefat yazilari yayinlanirken, bu kariyere katkida bulanan kadin eslerin vefatlari ise kisa bir olum haberi ile gecistirilmektedir. (40)

Bircok ulkede diplomasinin resmi olarak kadinlara acilmasi 1900'lerin ilk yarisinda gerceklesmistir. Brezilya'da ilk kadin diplomat Marie de Castro 1918 yilinda diplomasi kariyerine baslamistir. (41) ABD'de ise ilk kadin diplomat Lucile Atcherson, 1922 yilinda gorevlendirilmistir. (42) Ote yandan, Ingiltere'de kadinlarin Disisleri Servisi sinavlarina girmesi 1946 yilina kadar gecikmistir ve ilk kadin diplomat Ciceley Mayhew 1947 yilinda goreve baslamistir. 43 Ancak bundan sonra da kadin diplomatlar bir dizi engellemelerle karsilasmistir. Ornegin ABD'de kadin diplomatlarin kariyerlerinde yukselmeleri ve dis temsilciliklere atanmalari sir tutamayacaklari, dis temsilciliklerde fiziksel risklerle karsilasacaklari ve erkek diplomatlar gibi etkili baglantilar kuramayacaklari ve duygulariyla hareket edecekleri gibi gerekcelerle engellenmistir. (44) Ayrica Ingiliz diplomasisinde de kadinlar Arapca gibi zor dilleri ogrenmekten alikonulmus, boylece Ortadogu gibi bircok pozisyon kadinlara kapanmistir. (45)

Daha da onemlisi pek cok Bati ulkesinde 1970'lere kadar kadin diplomatlarin evlenmesi yasaklanmistir. Ingiltere'nin ilk kadin diplomati olan Ciceley Mayhew diplomatik kariyerini evlilik nedeniyle sonlandirmak zorunda kalmistir. (46) Evlilik engeli Ingiltere'de 1973 yilinda kalkmistir, ancak 1985 yilina gelindiginde ust duzey pozisyonlardaki tum kadinlarin bekar olmasi dikkat cekmistir. Ayrica 1970'lerin basinda hicbir kadin misyon sefi olarak atanmamis ve kadinlarin konsolosluk sefi olarak atanmasi da 1987 yilindan once gerceklesmemistir. (47) ABD'de ise yazisiz bir kural niteliginde olan bu evlilik engeli 1972 yilinda kaldirilmis ancak hakim gorus, muzakerecinin kuvvetli olmasi ve bu nedenle erkeksi olmasi gerektigi yonunde ilerlemeye devam etmistir (48) Brezilya'da ise 1930'larda meslektaslari ile evlenen diplomatlardan birinin istifa etmesi gerekmekteydi ve bu uygulama genellikle kadinin istifa etmesi ile sonuclanmaktaydi. Bu kural 1966 yilinda degistirilmis ve istifa yerine izin alma zorunlulugu getirilmistir. (49)

Kadinlarin diplomasiye girmeleri son yirmi yilda artma egilimindedir. Ornegin, ABD Disisleri Servisinde 1960 yilinda yuzde 9,8 olan kadin orani, 1970 yilinda yuzde 4,8'e dusmus, 1975 yilinda ise ancak yuzde 8,8 seviyesine cikmistir. 2016 yilina ait verilere gore ABD'de kadin buyukelci orani yuzde 36 olarak tespit edilmistir. (50) Ingiliz diplomasisinde ise 2014 yilinda bes misyon sefinden birinin ve ust yonetim pozisyonlarinin ceyreginin kadinlardan olusmasi ciddi bir ilerlemenin oldugunu gostermektedir. (51) Kadinlarin dis politikada rolu Isvec, Norvec ve Avusturalya tarafindan ozellikle desteklenmektedir. Towns ve Niklasson'un 2014 yilina ait bulgulari da, Isvec, Norvec, Avusturalya ve ABD'de kadin buyukelcilerin yuzde 25-40 oranlarina ulastigini ifade etmistir. (52)

Zaman icindeki bu iyilesmeye ragmen, diplomasinin erkek-egemen yapisi surmektedir. Temmuz 2016'da yapilan bir arastirmaya gore, ABD tarihinde gorev yapmis tum buyukelcilerin sadece yuzde 9'u kadindir. (53) Dunya capinda ise 2014 yili itibariyle, erkek buyukelci orani yuzde 85, kadin buyukelci orani ise yuzde 15'tir. (54) Kadinlarin diplomasideki temsili sadece bazi ulkeler ve bolgelerde artma egilimindedir. Kadin buyukelci oraninin en yuksek oldugu bolge Iskandinavya, en dusuk oldugu bolge ise Ortadogu'dur. Iskandinav ulkelerini Kuzey Amerika ve AB uyesi ulkeler takip etmektedir. Diger yandan Suudi Arabistan, Katar, Kazakistan, Iran, Rusya ve Guney Kore gibi bazi ulkelerin de hic kadin buyukelci gorevlendirmedigi gorulmektedir. (55)

Buna ek olarak, kadin buyukelcilerin ekonomik ve askeri statu bakimindan daha az itibarli pozisyonlara daha siklikla atandigi gorulmektedir. (57) Yuzde 40 civari kadin buyukelci oranina sahip Isvec'te dahi kadin diplomatlar fonksiyonel birimlerde yogunlasmakta ve fonksiyonel birimler icinde de dis yardim, uluslararasi anlasmalar ve iletisim gibi alanlardaki kadin orani, silahlanma ve mali alanlardaki kadin oranindan daha fazladir. (58) Kadinlari onemli pozisyonlara atama konusunda basi ceken diger bir ulke olan ABD'de, Cin, Almanya, Suudi Arabistan ve Rusya gibi Amerikan dis politikasi icin merkez konumunda olan ulkelere munhasiran erkek buyukelciler gondermektedir. (59)

Kadin diplomatlarin bazi ulkelerde gorevlendirilmemeleri, genelde o ulkelere hakim muhafazakar cinsiyet normlari ile aciklanmaktadir. Kadin yetkililerin Suudi Arabistan ve Iran'da karsilastiklari engeller basinda da siklikla konu edilmektedir. Ornegin, Iran Parlamentosu sozcusu Ali Laricani ile Avrupa Parlamentosu Hollanda temsilcisi Marietje Schaake gorusmesinin fotografi Iranli muhafazakarlarin elestirilerinden kurtulamamistir. Benzer sekilde eski AB Dis ve Guvenlik Politikasi Yuksek Temsilcisi Catherine Ashton da Iran disinda dahi Iranli yetkililerle gorusmesinde sik sik elestirilere maruz kalmistir. Iran'da basini kapatmayi reddeden bir kadin diplomat ise, bunun bir diplomatik protokol oldugu ve uyulmadigi takdirde tum randevularinin iptal edilecegi uyarisindan sonra direnisinden vazgecmistir. (60) Ancak bu tip gerekceler sadece kisitli sayida ulke icin gecerli olabilir ve ornegin ABD'nin neden hicbir kadin buyukelciyi Kanada'ya gondermedigini aciklamakta yetersiz kalmaktadir. (61)

Daha da onemlisi, muhafazakar ulkelerde gorev yapmis Amerikali kadin diplomatlar, bir yandan karsilastiklari baski, engelleme ve esitsizlikleri dogrularken, (62) diger yandan bu engellemelerin 1970'lerde ve 1980'lerde Amerikali erkek amirlerinin onlerine koydugu kulturel engellerden daha az oldugunu belirtmistir. (63) Ornegin, 1976 yilinda Disisleri Servisi'ne giren ve Arap dunyasinda uzun bir kariyere sahip olan Andrea Farsakh, bazi durumlarda, davetli olmasina ragmen, Amerikali erkek amirlerinin Suudileri rencide etmekten cekindikleri icin kendisini bazi etkinliklerden disladigini ifade etmistir. (64) Ayrica, muhafazakar ulkelerde gorev yapmis kadin diplomatlar, bu ulkelerdeki pek cok yetkilinin, Amerikali bir diplomati, kadin ya da erkek, gormezden gelemedigini, ayrica kadin olmanin bu ulkelerdeki yerel kadinlara da ulasmayi mumkun kildigindan kendilerine "360 derecelik gorus" sagladigini belirtmistir. (65)

Diplomasi kurumunun disinda genel olarak toplumda var olan ve aile ve is yasami arasindaki dengeyi kurmak ve korumak konusunda kadina daha agirlikli sorumluluk yukleyen cinsiyetci normlar da kadin diplomatlarin yukselmelerini engellemektedir. Cinsiyet esitligi konusunda onde giden Isvec Disisleri Bakanligi'nda dahi, yurtdisi temsilciliklerine atanmada, kadin diplomatlarin ailelerini kendilerine eslik etme konusunda ikna edebilmelerinin, erkek diplomatlara gore daha zor oldugu bilinmektedir. (66) Brezilya da ise is ve ozel hayat dengesini savunan diplomatlarin sorunlu, duygusal ve zayif gorulmekle birlikte, diplomat esi olan kadinlardan, tam zamanli bir gorev olarak eslerinin ihtiyaclarini desteklemelerinin beklendigi savunulmustur. (67)

Turk Diplomasisinde Kadinin Degisen Rolu

Turk kadinin diplomasideki rolu Bati'daki tarihsel surec ile uyumlu bir gelisme gostermistir. Avrupa'daki muadilleri gibi, 15. ve 16. yuzyillarda Osmanli saray kadinlarindan Hurrem, Nurbanu, Safiye ve Kosem Sultanlar Avrupali yoneticiler ve elcilerle gonderdikleri hediyeler ve mektuplar yoluyla haberlesmis ve yogun diplomatik faaliyetler ustlenmislerdir. (68) Ornegin, Sultan Suleyman'in bariscil amaclar tasidiginda muhataplariyla Hurrem Sultan araciligi ile iletisim kurmayi tercih ettigi yonunde kayitlar bulunmaktadir. (69) Gayri resmi diplomatik rollere diger bir ornek ise milli mucadele doneminden verilebilir. Mustafa Kemal ile Amerikalilar arasinda sagladigi bilgi akisiyla Halide Edip onemli bir diplomatik rol oynamistir. (70)

Turk diplomasisinde kadinin rolunun resmilesmesi Adile Ayda'nin 1932 yilinda Bakanlik giris sinavlarini kazanmasi ile gerceklesmistir. (71) Niceliksel olarak bakildiginda Turk Disisleri Bakanligi'nda kadin sayisi dunya ile uyumlu bir artis egilimindedir. Ornegin, 1990 yilinda bakanlikta bulunan 553 meslek memurundan sadece yuzde 13,4'u (86) kadindir. (72) 1998 yilina gelindiginde ise meslek memuru sayisi 685'e cikmis, kadin orani radikal bir artis ile yuzde 24'e yukselmistir (166). Ozellikle 1998 yilinda cikarilan kararname ile uc kadin diplomatin (Veka Inal, Sule Soysal ve Fusun Cetintas) ayni anda buyukelci olarak atanmasi bir donusum niteligindedir. (73) 2014 yilina gelindiginde ise meslek memuru sayisinin 1231'e ve bunlarin icinde kadin oraninin yuzde 26,32'ye (324) yukseldigi gorulmektedir. (74) Daha guncel veriler ise kadin meslek memur oraninin 2016 yilinda yuzde 27'ye, 2017 yilinda ise yuzde 31'e yukseldigini gostermektedir. (75)

Meslek memuru kategorisi icinde en itibarli pozisyon olan buyukelciliklerde de kadin orani devamli bir artis egilimindedir. Ornegin, Bakanligin merkez ve yurtdisi teskilatinda gorev yapan kadin buyukelci sayisi 2002 yilinda 14 iken (76) 2008 yilinda sadece 15'e, orani da yuzde 9'a cikmistir. (77) 2014 bu oran yuzde 13,6'ya (78), 2017 yilinda ise yuzde 18'e yukselmistir. (79) Bu son rakam, 2014 verilerine gore AB ortalamasina esdegerdir ve kadin buyukelci oraninda ciddi bir artisin oldugu ortaya koymaktadir. Ancak, buyukelcilikten daha dusuk duzeydeki diplomatik pozisyonlardaki kadin oraninin daha yuksek olmasi da dikkat cekmektedir. Ornegin, 2014 yilinda toplam meslek memurlari arasinda kadin orani yuzde 26 iken, daha dusuk bir memuriyet pozisyonu olan konsolosluk ve ihtisas memurlari arasindaki kadin orani ise yuzde 36,47'dir. Benzer sekilde meslek memurlarinin yuzde 26,32'si kadin olmasina karsin, bu kategorideki itibarli pozisyon olan buyukelciliklerdeki kadin orani yuzde 13,65 seviyesindedir. Bu bulgu da teorik beklentilere uygun olarak kadinlarin daha az itibarli pozisyonlarda kumelendigini dogrulamaktadir. (80)

2017 yilina gelindiginde ise, meslek memurlari arasinda kadin orani yuzde 31'e, konsolosluk ve ihtisas memurlari arasindaki kadin orani ise yuzde 38,81'e yukselmistir. (81) Bu veriler iki memuriyet kategorisi arasindaki farkin azaldigini gosterirken, yuzde 31 orana sahip olan meslek memurlugu kategorisinde buyukelcilik seviyesine gelebilen kadinlarin yuzde 18'de kalmasi, cam tavan kavraminin mevcudiyetini surdurdugunu gostermektedir. Benzer sekilde merkez teskilati incelendiginde, 2012 yilinda sadece 1 olan kadin Genel Mudur sayisinin, 2017 yilinda 4'e ulastigi gorulmektedir.

Ancak Disisleri Bakanligi Teskilat Kanunu'na kayitli azami 25 Genel Mudur kadrosu bulundugu dusunulecek olursa, sadece 4 kadin memurun "Buyukelci-Genel Mudur" unvaniyla gorev yapmasi (82), kadin Genel Mudur oraninin yuzde 16 oldugu anlamina gelmektedir. Bu oran gunumuzde Isvec'te yuzde 38 civarindadir. (83) Genel Mudur Yardimciligi pozisyonuna bakildiginda ise gunumuzde toplam 50 Genel Mudur Yardimcisi kadrosunda 21 kadin memur "Elci-Genel Mudur Yardimcisi" unvaniyla gorev yapmaktadir. (84) Bu nedenle genel mudur yardimciligi pozisyonundaki kadin orani ise yuzde 42 seviyesindedir. Goruldugu gibi, daha dusuk seviyelerdeki kadin oraninin daha fazla oldugu bulgusu, yurtdisi teskilatinda oldugu gibi, merkez teskilatinda da dogrulanmaktadir ve cam tavan kavramina bir kez daha isaret etmektedir.

Tum bunlarin yaninda bir de kadinlarin merkez ve yurtdisi teskilatinda hangi konularla ilgilendiklerini incelemek gerekir. En itibarli diplomatik pozisyon olan buyukelciliklere bakildiginda, bugun itibariyle ABD, Cin, Japonya, Fransa, Almanya ve Hindistan gibi uluslararasi siyasetin aktif oyuncularinda erkek buyukelcilerin gorev yapmasi, kadinlarin ise, Malezya, Mozambik, ve Senegal gibi genellikle askeri ve ekonomik statu bakimindan Turkiye'nin siyasi onceliginde olmaya ulkelere gonderilmeleri dikkat cekmektedir.

Egemen Maskulen Normlar ve Pratikler

Bati'da oldugu gibi kadinlarin diplomasi meslegine girmesi ve ilerlemesi cesitli idari engellere takilmistir. Ornegin, Turkiye'nin ilk kadin diplomati Adile Ayda gorevini ancak iki yil surdurmus sonrasinda ise kadinlarin yurtdisi temsilciliklerine atanmasinin yasaklanmasi nedeniyle ancak 1957 yilinda diplomatik kariyerine donebilmistir. Ancak, idari engeller kapsaminda Bati'daki orneklerinin aksine Turk diplomasisinde kadinlara karsi resmi bir evlilik engeli uygulanmamistir. Ancak, yine Bati'da oldugu gibi kulturel cinsiyetci pratikler, Turkiye'de pek cok kadin diplomat adayini caydirmis ya da mesleklerinin erken asamalarinda istifaya zorlamistir.

Bu pratiklerin ozellikle 1960 ve 1970'lerde yaygin oldugu kadin diplomatlarin hatiralarinda ve mulakatlarda gorulmektedir. 1967 yilinda Bakanliga giren ve sonrasinda Turkiye'nin ucuncu kadin buyukelcisi olan Solmaz Unaydin diplomasiye girmek ve etkin olmak icin Galatasarayli, Mulkiyeli ve erkek olmanin yazisiz kurallar niteliginde oldugunu, Bakanliga giris mulakatlarinda erkeklerin 15 dakika, kadinlarin ise 45 dakika sorgulandigini belirtmistir. Yine Unaydin, erkek meslektaslarinin 3-4 yilda buyukelcilige terfi ederken, kendisinin 8 yilda terfi ettirildigini, sunulan gerekcelerin ise birbiriyle uyumsuz oldugunu belirtmistir. (85) Benzer sekilde 1969 yilinda Bakanliga giren Sumru Noyan da kadin olmanin ve evli olmanin diplomasi meslegi ile uyumsuz oldugunun giris sinavlari sirasinda kendisine belirtildigini, 1971 yilinda Bakan olan Osman Olcay'in kadin memurlarla calismak istemedigini acikca beyan ettigini ve kadin diplomatlari yurtdisi gorevlerine atamadigini ifade etmistir. (86) Birlesmis Milletler Viyana Ofisinde gorev yaparken en yuksek rutbeli kadin diplomat olmasinin erkek meslektaslarinin direnisine neden oldugunu goren Sumru Noyan, maskulen normlar sergilemis ve erkek meslektaslari ile ortak bir dil bulmak icin futbol maclarini takip etmeye baslamis (87) ve buyukelcisi seviyesine yukselerek emekli olmustur. Ote yandan, ayni donemlerde gorev yapmis olan Huner Tuncer ise, bekar olmakla birlikte, annesinin vefatindan sonra kendisini hazir hissetmedigi icin yurtdisi goreve gitmek istememis, merkezde ise kendisine uygun bir gorev bulunmamasi nedeniyle kariyerde yukselmeyi beklemeden emekliye ayrilmistir.

Meslege daha ileriki yillarda katilan bir grup kadin diplomat ise cinsiyetlerinden dolayi Bakanlikta herhangi bir pozitif ya da negatif ayrimciliga maruz kalmadiklarini ifade etmislerdir. Ornegin, Yurtdisi Tanitim ve Kulturel Iliskiler Genel Muduru Lale Ulker, esiyle birlikte 1984 yilinda goreve basladiklarini ve ayni anda buyukelci olduklarini ifade ederken, kadin ve erkek diplomatlarin ayni sartlar altinda gorev yaptiklarini ve Bakanliga da bu sartlar altinda alindiklarini vurgulamis ve kosullar ne olursa olsun kadin olduklarindan dolayi geri cekilmediklerini belirtmistir. (88) Daha da onemlisi Teftis Kurulu Uyesi Serra Kaleli, Turk Disisleri Bakanligi'ni "kadin diplomatlara cok husnukabul gostermis, belki hayatlarini kolaylastirmis bir yer" olarak tanimlamistir. (89)

Resmi bir evlilik engeli bulunmamasina ragmen, Turk kadin diplomatlar icin evlilik diplomatik kariyeri zora sokmaktadir. Bakanligin 1960'lardan 1998'e kadar uyguladigi tayin politikasi evli ciftlerin birden fazla kez ayni temsilcilikte ya da ayni sehirde gorev yapmasini yasaklamistir. Bu nedenle Sumru Noyan ve Lale Ulker, sadece bir kez esleriyle ayni sehirde gorev yapabilmis, (90) Veka Inal ise 1973-1977 yillari arasinda esi ile birlikte olmak icin Bakanliktan izin almak zorunda kalmistir. Bu politika 1998 yilinda degistirilmesine ragmen, eslerin ayni buyukelcilikte gorev yapmalari garantilenmemistir. (91) Evlilik ve aile sahibi olmak ile diplomatik hayatin zorluklari birlesince, pek cok kadin diplomat kariyerini sonlandirmak zorunda kalmistir. Ornegin, Bakanlikta Mutercim Sekreter olarak gorev yapan Disisleri Bakan Yardimcisi Ahmet Yildiz'in esi Emine Yildiz, esi ile birlikte Suriye'de gorev yaparken kizlarinin dunyaya gelmesi ve ailelerinden yanlarinda kimsenin bulunmamasi nedeniyle isini birakmak zorunda kalmistir. (92) Bakanliga girdiginde bekar olan kadin diplomatlar icin ise, Bakanligin 2 yil merkez 4 yil yurtdisi gorev turlari, aile kuramama endisesini beraberinde getirmektedir. (93)

Diplomasi kurumunu toplumsal cinsiyet perspektifinden incelerken cinsiyet dagilimi ve esitligi konularina ek olarak meslek ile ilintili kadinlik ve erkeklik anlayislarinin nasil evirildigine de bakmak gerekir. Turkiye'nin ilk kadin diplomati Adile Ayda kendi durumunu "ben artik kadinlikla erkekligi bir arada yurutmeye calisiyorum" seklinde ifade ederek, diplomasiyi bir erkek meslegi olarak tasavvur etmistir. (94) Buna ragmen, kadinlarin bazi gorevlere atanmadigi gorulmektedir. Ornegin, 1977 yilinda Bakanliga giren kadin diplomat Huner Tuncer, kadinlarin diplomatik kurye olarak atanmadigini vurgulamis, bunun muhtemel nedeninin de kurye cantalarinin agirligi olabilecegini belirtmistir. (95) Oysa 1940 yilinda Bakanliga giren erkek diplomat Semih Gunver anilarinda diplomatik kurye olarak atanmanin ne kadar prestijli oldugundan ve iki yil merkezde iyi calistigi icin kendisine odul olarak kuryelik gorevi verildiginden bahsetmistir. (96)

Kadin diplomatlarin hassaslik, duygusallik, yumusaklik, korumacilik, organize etme yetenegi gibi feminen ozelliklerin on plana ciktigi konsolosluk islerinde daha cok yogunlastigi gorulmektedir. Ancak, yakin donemde Bakanlik kadinlari da kritik gorevlere atamaya baslamistir. Ornegin, 2014 yilinda bir kadin Raife Gulru Gezer, Turkiye'nin Los Angeles baskonsolosu olarak atanmistir. 29 yillik meslek hayatinin 10 yilini NATO'da ulusal guvenlik, askeri ve siyasi konular uzerine geciren Lebibe Gulhan Ulutekin ise Avrupa Genel Muduru olarak gorev yapmistir. Lebibe Gulhan bu durumun kadin diplomatlar icin cok olagan bir durum olmadigini ancak "kadin diplomatlarin da askeri konularda, guvenlik alaninda gorev alabilecegine dair bir emsal" olusturdugunu ifade etmistir. (97) Belki Yurtdisi Tanitim ve Kulturel Iliskiler Genel Muduru'nun kadin olmasi beklentileri dogrulamaktadir. Ancak, Arastirma ve Guvenlik ve Avrupa Genel Mudurluklerinin kadin genel mudurlere ve onlarin sayica kadin ekiplerine verildigi haberleri de medyaya yansimistir. (98) Bu bulgu da Turk Disisleri Bakanligi'nin merkez ve yurtdisi teskilatinda hem kadin diplomat sayisinin artma egiliminde oldugunu ve kadin buyukelcilere de pek cok zorlu gorevlerin verildigini gostermektedir.

Genel olarak kadin diplomatlar, diplomaside kadinligin avantajlarini feminen ozelliklere referans vererek vurgulamaktadirlar. Ornegin, Konsolosluk Isleri Genel Mudur Yardimcisi olarak gorev yapan Elci Gulsun Erkul, cok yonlu dusunme yapisi, guclu onsezileri, iliskileri kolay tesis edisi gibi ozelliklere deginmistir. Ayni birimde gorev yapan Baskatip Guzide Sebnem Kocoglu da bu ozelliklere duyarlilik, duzen ve hassasiyeti eklemistir. Goc, Iltica ve Vize Genel Mudur Yardimcisi Elci Esen Altug da kadinlarin iletisim ve halkla iliskilerdeki rahatligina deginerek diplomasi mesleginin kadinlara daha uygun oldugunu vurgulamistir. Ayrica Altug kadinlarin sorun cozme yeteneklerine dikkat cekerek, kadin olmanin avantajini ozellikle konsolosluk gorevinde tecrube ettigini belirtmistir. (99)

Benzer sekilde feminen ozelliklerin siyasi olarak yuksek oneme sahip gorevler icin de bir avantaj oldugu belirtilmektedir. Ornegin, Arastirma ve Guvenlik Isleri Genel Muduru olarak gorev yapan Aylin Tashan'in "kadinlar bu meslege zarif ve yumusak tarzlariyla farkli sekillerde katkida bulunuyor" ifadesi bunu dogrulamaktadir. Tashan sozlerinin devaminda kadinlarin bircok seyi organize edebilme yetenegini vurgulamis ve farkli ve yumusak yaklasimlarinin diplomasiye cok olumlu yansidigini belirtmistir (100) Benzer sekilde Turkiye'nin NATO, BM ve OECD temsilciliklerinde gorev yapmis olan Elci Burcu Cevik de "kadinlarin diplomasiye getirdigi duygusal zekaya dayali iletisim avantajini ozellikle cok tarafli misyonlarda yasadigini" belirtmistir. (101) Turkiye'nin Havana Buyukelcisi Berris Ekinci de, diplomaside siyah ya da beyaz olmasinin zor oldugunu, kadin diplomatlarin kararliliklarinin esneklikle bagdastirabildiklerini ve boylece griyi daha net gorebildiklerini ifade etmistir. (102) Goruldugu gibi diplomaside kadinin avantajlarini vurgularken cesurluk, kararlilik, akli on planda tutmasi gibi erkeksi ozellikler yerine, esneklik, duygusal zeka, iletisim becerisi, yumusaklik gibi kadinsi normlar vurgulanmistir. Bu durum anilan kadin diplomatlarin bu cinsiyet kodlarini kabul ettikleri ve yeniden uretilmesine katkida bulunduklari anlamina gelmektedir.

Bir Aile Meslegi Olarak Diplomasi

Bati'da oldugu gibi kadinlar "diplomat esi" olarak Turk diplomasisinde de merkez role sahiptir. Diplomatlik bir "kari-koca" hatta aile meslegi olarak tasavvur edilmektedir. Buyukelciler ve konsoloslar siyasi meselelerle ilgilenirken, esleri de cesitli etkinlikler duzenleyerek meslegin sosyal yonunu yurutmekte, Turkiye'nin tanitilmasindan sorumlu tutulmaktadir. Buyukelci Faruk Logoglu'nun esi Mevhibe Logoglu bunun "basli basina bir meslek" bir cesit "diplomatlik" oldugunu ifade etmistir. (103) Nitekim diplomat esleri "sefire" olarak adlandirilmaktadir ve bu kelime hem "elci esi" hem de "kadin elci" anlamina gelmektedir. Disisleri Bakan Yardimcisi Ahmet Yildiz'in esi Emine Yildiz da "diplomat esi olmak zaten bir meslek. Maddi getirisi olmayan ama maneviyati cok buyuk bir meslek" sozleriyle bu bulguyu dogrulamaktadir. Diplomat esleri zaman zaman 24 saat suren emeklerine ragmen, Bakanliktan bir ucret almamakta ve gorevlerini gonullu olarak icra etmektedirler ve bu nedenle hariciyenin gonullu yardim elcileri olarak tasavvur edilmektedirler. Bu nedenledir ki diplomat eslerinin eskiden beri Disisleri Bakanligi bunyesi disinda para karsiligi calismalari yasaklanmistir. (104) Bugun ise boyle bir yasak bulunmamasina ragmen, diplomat eslerinin gelir getirici islerde calismalari misyon sefinin yazili onayina tabiidir ve bu izin ancak "calisilacak isin Devletin itibarini zedelemeyecegine ve ilgili memurun temsil gorevini aksatmayacagina kanaat getirmesi halinde verilebilir." (105) Bu durum, diplomat esinin asli gorevinin devletin temsili oldugu kanisinin gunumuzde de gecerli oldugunu gostermektedir.

Ayrica, diplomat esi kavrami ile munhasiran kadin es algilanmaktadir. Disisleri Mensuplari Esleri Dayanisma Dernegi (DMEED) Baskani Gul Yalcin'in asagidaki ifadelerinde, diplomat eslerinin onemini ifade ederken eslerin kadin olacagi varsayimi yapmasi diplomaside cinsiyete dayali isbolumunun ne kadar yerlesik oldugun gozler onune sermektedir:
   Diplomasi mesleginin yurutulmesinde, keza diger kamu gorevlerinde
   oldugu uzere, eslere onemli gorevler dusmektedir. Bu cercevede
   kadinlar bir yandan ulkemizin temsilinde eslerine destek olurken,
   diger yandan da ailenin yukunu sirtlamaktadirlar. Ayrica
   Turkiye'nin tanitimi ve temsiline katki yapmak amaciyla da gayret
   gostermektedirler. (106)


Ancak esler arasinda gozlenen bu gorev dagilimi diplomatin kadin olmasi durumunda gozlenmemektedir. Aksine kadin diplomatlar mesleklerinin hem siyasi hem de sosyal yonunu tek baslarina surdurmektedir. Disisleri Bakanligi Teftis Kurulu uyesi Serra Kaleli'nin su sozleri diplomaside kadin ve erkek olmanin farkini acikca betimlemektedir:
   Biz kadinlar bircok seyi ayni anda yapmak zorundayiz. Evliyiz,
   cocuk buyutuyoruz, evin duzenini sagliyoruz. Bazen bu bakimdan
   erkek meslektaslarima ozenmisimdir. Mesela buyuk bir davet olacak,
   heyet gelecek. Esine telefon aciyor, 'yarin evde 30 kisilik yemek
   var, ayarlayalim' diyor. Benim arayip da 30 kisilik yemek var,
   ayarlayalim diyebilecegim bir esim yok. Erkek esinize de bunu
   soyleyemiyorsunuz tabii. Her seyi kendimiz dusunmeli,
   duzenlemeliyiz. Ben heyet gelecegini ilk duydugum zaman ya da yemek
   olacagi gunu tespit ettigim zaman ilk is evdeki masa ortusu, yemek
   takimlari, alisverisi, menuyu dusunuyorum. (107)


Avrupa'daki orneklerde de gorulen bu durum, Turkiye ozelinde de, kadinlarin ozel alandaki gorevlerinin kamusal alana "iyi bir es olma" seklinde yansidigini dogrulamaktadir. Bu durum, Cumhuriyetin ilk donemlerindeki kadin tipolojisinin devami niteligindedir. Bu ideal kadin, evde iyi bir anne olma ozelligini surdururken, disarida da esinin yaninda Batilasan Turk kadinini temsil edecek sekilde kurgulanmistir. (108) Nitekim erkek diplomatlarin hatira kitaplarinda sik sik eslerinin atandiklari ulkelerde gazetelere verdikleri mulakatlari iceren ve genellikle Turkiye'de kadinin statusune yer veren gazete sayfalarinin fotograflarina rastlanmaktadir. Bu durum, ideal diplomat esinin hem Cumhuriyetin kadinlara bictigi rollerin sosyal yasamda yeniden uretilmesi, hem de Carol Pateman'in sozlesme kuraminda da belirtildigi gibi ataerkil sinirlar icinde kadinlarin var olabilecegini gosteren bir duruma isaret etmektedir. (109)

Sonuc

Dunyada ve Turkiye'de diplomasinin erkek-egemen yapisi bugun itibariyle surmesine ragmen, son yillarda tartismaya acilmis ve kadinlarin diplomasideki gorunurlugu giderek artma egilimine girmistir. Bu donusum sureci, diplomasiye toplumsal cinsiyet perspektifinden bakan calismalari gerekli kilmaktadir. Bu alandaki henuz sinirli olan mevcut calismalar tarihsel olarak kadinlarin oynadigi gayriresmi diplomatik rolleri ortaya cikarmis, cesitli ulkelerin diplomatik kadrolarini cinsiyet dagilimi acisindan incelemis ve diplomasi meslegine hakim cinsiyetci normlarin ve uygulamalarin kadinlarin diplomatik kariyerleri uzerindeki olumsuz etkilerini ortaya koymustur.

Bu makalede bu literaturun temel bulgularina dayanarak asagidaki noktalar vurgulanmistir: Ilk olarak tarihsel perspektiften bakildiginda, gecmiste kadinlarin da faal oldugu bir alan olan diplomasinin 19. yuzyilda kurumsallasmasiyla, munhasir erkek meslegi haline geldigi gorulmektedir.

Bu tarihsel surec, gunumuzde diplomasiyi erkek meslegi kabul eden ozcu cinsiyetci yaklasimlarin ne kadar temelsiz oldugunu ortaya koymaktadir. Ikinci olarak, diplomasi mesleginin 20. yuzyilin basi ve ortalarinda bircok ulkede kadinlarin katilimina acilmasina ragmen, yurtdisi atanma yasagi ve evlenme yasagi gibi idari uygulamalar ile kadinin katilimi yakin zamana kadar kisitlanmaya devam etmistir. Bu tip idari kisitlamalar dunyada yaygin olarak uygulanmis ve asagi yukari es zamanli olarak kaldirilmistir. Gunumuzde, kadinlarin diplomasi meslegine artan katilimina ragmen, dunya genelinde, ust mevkilerin ve stratejik oneme haiz diplomatik pozisyonlarin agirlikli olarak erkek diplomatlara ayrilmaya devam ettigini gorulmektedir. Cinsiyetci normlar, ozellikle aile ve is yasami dengesini kurmakta kadin diplomatlara engel cikarmaya devam etmektedir.

Bu surecler Turkiye ozelinde de incelendiginde, benzer bulgulara ulasilmaktadir. Osmanli doneminde Avrupa'da oldugu gibi saray kadinlarinin gayri-resmi duzeyde de olsa yogun diplomatik faaliyetler icinde olduklarini ve bu gayri-resmi rolleri Cumhuriyet doneminde de "diplomatik es" olarak devam ettirdikleri gorulmektedir. Turk Disisleri'nin kadin diplomatlara yonelik idari uygulamalari Bati devletlerine gore daha kisitlayici olmamistir. Ornegin, yurtdisi gorev yasagi bir donem uygulansa da Bati'da bazi ulkelerde gorulen evlilik yasagi uygulanmamistir. Yine de 1990'lara kadar diplomasi meslegine hakim cinsiyetci normlar kadin diplomat adaylarinin meslege girislerinde ve yukselmelerinde engel teskil etmistir. Bu nedenle pek cok kadin diplomat ya mesleklerinden ya da aile hayatlarindan feragat etmis, digerleri ise diplomatik hayatta aile ve is dengesini kurmanin zorluklarina karsi direnis gostererek gorevlerinde kalmayi basarmislardir. Turk Disisleri'nde her ne kadar daha prestijli diplomatik pozisyonlarda kadin orani erkek oranindan dusukse de, hem genel olarak kadin diplomat sayisi, hem de kadinlarin prestijli ve kritik pozisyonlara atanmasi dunya ile uyumlu bir artis egilimindedir.

Rahime SULEYMANOGLU-KURUM

Dr., Sosyoloji Bolumu, Istanbul Ticaret Universitesi, Istanbul.

E-posta: rahimesu@gmail.com

Bahar RUMELILI

Doc. Dr., Uluslararasi Iliskiler Bolumu, Koc Universitesi, Istanbul.

E-posta:brumelili@ku.edu.tr

(1) Karin Aggestam ve Annika Bergman-Rosamond, "Swedish Feminist Foreign Policy in the Making: Ethics, Politics, and Gender", Ethics and International Affairs, Cilt 30, Sayi 3, 2016, s.324.

(2) Karin Aggestam ve Ann Towns, Gendering Diplomacy and International Negotiation, Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2018.

(3) Turk Disisleri Bakanligi, Insan Kaynaklari Daire Baskanligi, Cinsiyetlere gore 1990 ve 2016 yillarinda gorev yapan toplam meslek memuru ve konsolosluk ve ihtisas memuru sayisi, E-mail Teatisi, 12 Mayis 2016.

(4) Turk Disisleri Bakanligi Insan Kaynaklari Daire Baskanligi, Cinsiyetlere gore kadin ve erkek meslek memuru ve konsolosluk ve ihtisas memuru oranlari, E-mail Teatisi, 27 Kasim 2017.

(5) Aggestam ve Towns, Gendering Diplomacy and International Negotiation.

(6) Christine Sylvester, Feminist International Relations: An Unfinished Journey, Cambridge, Cambridge University Press, 2002, s.3-17.

(7) Joan Acker, "Hierarchies, Bodies, and Jobs: A Gendered Theory of Organizations", Gender and Society, Cilt 4, Sayi 2, 1990, s. 139-58.

(8) Ibid.

(9) Annica Kronsell, "Gendered practices in institutions of hegemonic masculinity", International Feminist Journal of Politics, Cilt 7, Sayi 2, 2005, s.280-298.

(10) Cigdem Aydin-Koyuncu, "Dis Politika Karar Verme Mekanizmalarinda Kadinin Yeri", Amme idaresi Dergisi, Cilt 44, Sayi 1, 2011, s.100.

(11) Reawyn Connel, "Glass Ceiling or Gendered Institutions? Mapping the Gender Regimes of Public Sector Worksites", Public Administration Review, Cilt 66, 2006 s.837-49.

(12) Robin Morgan, The Demon Lover: On the Sexuality of Terrorism, London, Methuen, 1989.

(13) Ozlem Tur ve Cigdem Aydin-Koyuncu, "Feminist Uluslararasi iliskiler Yaklasimi: Temelleri, Gelisimi, Katki ve Sorunlari", Uluslararasi iliskiler, Cilt 7, Sayi 26, Yaz 2010, s.5.

(14) Christine Sylvester, "Homeless in International Relations? 'Women's' Place in Canonical Texts and in Feminist Reimaginings", Marjoire Ringrose ve Adam Lerner (der), Reimagining the Nation, Buckingham, Open University Press, 1993, s.76-97.

(15) Cynthia Enloe, Bananas, Beaches, and Bases: Making Feminist Sense of International Politics, Berkeley, CA, University of California Press, 1990.

(16) J. Ann Tickner ve Laura Sjoberg, Feminism and International Relations: Conversations about the Past, Present and Future, London, Routledge, 2011; Jill Steans, Gender and International Relations: Theory, Practice, Policy, 3. Basim, London, Polity Yayinevi, 2013.

(17) Enloe, Bananas, Beaches, and Bases, s.97-98, 102.

(18) Molly M. Wood, "Diplomatic Wives? The Politics of Domesticity and the 'Social Game' in the US Foreign Service, 1905-1941", Journal of Women History, Cilt 17, Sayi 2, 2005, p.159.

(19) Nazile Kalayci, "Farkliliklarin Temsili Sorunu ve Kamusal Alan", Amme idaresi Dergisi, Cilt 46, Sayi 4, Aralik, 2013, s.5.

(20) Carole Pateman, The Sexual Contract, Stanford, Stanford University Press, 1988.

(21) Helen McCarthy, Women of the World: The Rise of the Female Diplomat, London, Bloomsbury, 2014.

(22) Glenda Sluga ve Carolyn James (der), Women, Diplomacy and International Politics since 1500, London, Routledge, 2015.

(23) Edward Crapol, Women and American Foreign Policy: Lobbyists, Critics, and Insiders, Westport, Greenwood Press, 1987; Iver B. Neumann, "The Body of the Diplomat", European Journal of International Relations, Cilt 14, Sayi 4, 2008, s.671-695, Neumann, At Home with the Diplomats.

(24) Ann Towns ve Birgitta Niklasson, "Gender, International Status and Ambassador Appointments", Foreign Policy Analysis, 2016, s. 1-20.

(25) Aggestam ve Towns, Gendering Diplomacy and International Negotiation.

(26) Muhittin Ataman. "Feminizm: Geleneksel Uluslararasi Iliskiler Teorilerine Alternatif Yaklasimlar Demeti", Alternatif Politika, Cilt 1, Sayi 1, Nisan 2009, s.1-41.

(27) Tur ve Aydin-Koyuncu, "Feminist Uluslararasi Iliskiler Yaklasimi".

(28) Aydin-Koyuncu, "Dis Politika Karar Verme Mekanizmalarinda Kadinin Yeri".

(29) Cigdem Aydin-Koyuncu, "Feminist Uluslararasi Iliskiler Yaklasimi Acisindan Guvenlik Konusunun Analizi", Ankara Universitesi SBF Dergisi, Cilt 57, Sayi 1, 2012, s.111-139.

(30) Ali Bilgic,"We are not Barbarians: Gender Politics and Turkey's Quest for West", International Relations, Cilt 29, Sayi 2, 2015, s.2.

(31) Ali Bilgic, Turkey, Power and the West: Gendered International Relations and Foreign Policy, London, I.B. Tauris, 2016.

(32) "Feminist tarih", modernlesme oncesi donemde kadinlarin yazismalarini ifade etmek icin kullanilmaktadir. Bu yazilar 1970'lerde feminist hareketlerle birlikte arsiv literaturunde yerini almaya baslamistir. Daha detayli bilgi icin bkz. Cherly Glenn, "Truth, Lies, and Method: Revisiting Feminist Historiography", College English, Cilt 62, Sayi 3, 2000, s.387-389.

(33) Leo Hamalian (der.), Ladies on the Loose: Women Travelers of the 18th and 19th Centuries, October 1981, New York, Dodd Mead Publishing.

(34) McCharty, Women of the World: The Rise of the Female Diplomat.

(35) Sluga ve James, Women, Diplomacy and International Politics since 1500.

(36) Talyn Rahman-Figueroa, "Celebrating the Rise of Women in Diplomacy", Diplomatic Courier, 8 Mart 2012, http://www. diplomaticourier.com/news/topics/diplomacy/1374-celebrating-the-rise-of-women-in-diplomacy. (Erisim Tarihi 9 Subat 2015).

(37) Bai Yu, The Ancient Tangbo Road, Princess Wen Cheng's Route to Tibet, Hong Kong China Tourism Press, 1994, http://www.womeninworldhistory.com/essay-07-02.html (Erisim Tarihi 12 Mart 2017).

(38) Helen McCarthy, "The Rise of the Female Diplomat", Prospect, 20 Ekim 2014, http://www.prospectmagazine.co.uk/ opinions/the-rise-of-the-female-diplomat (Erisim Tarihi 16 Mart 2017).

(39) Rahman-Figueroa, "Celebrating the Rise of Women in Diplomacy".

(40) Beryl Smedley, Partners in Diplomacy, London, Harley Press, 1990.

(41) Rogerio de Souza Farias ve Gessica Fernando do Carmo, "Brazilian Female Diplomats and the Struggle for Gender Equality", Karin Aggestam ve Ann Towns (der), Gendering Diplomacy and International Negotiation, Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2018, s.108.

(42) Sylvia Bashevkin, "The Taking of Foggy Bottom? Representation in US Diplomacy", Karin Aggestam ve Ann Towns (der.), Gendering Diplomacy and International Negotiation, Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2018, s. 47.

(43) Alex Barker, "Britain's first female diplomats", Financial Times, 6 Kasim 2009, https://www.ft.com/content/8e936c88c9ad-11de-a071-00144feabdc0 (Erisim Tarihi 17 Nisan 2017).

(44) Bashevkin, "The Taking of Foggy Bottom?", s.47.

(45) McCharty, "The Rise of the Female Diplomat".

(46) Barker,"Britain's first female diplomats".

(47) Rahman-Figueroa, "Celebrating the Rise of Women in Diplomacy".

(48) Lisa Feierman, "Where Are All the Female Diplomats?" Kennedy School Review, 6 Kasim, 2016, http:// harvardkennedyschoolreview.com/where-are-all-the-female-diplomats/ (Erisim Tarihi 25 Nisan 2017).

(49) Farias ve Carmo, "Brezilian female diplomats", s.110.

(50) Feierman, "Where Are All the Female Diplomats?".

(51) McCharty, "The Rise of the Female Diplomat".

(52) Towns ve Niklasson, "Gender, International Status and Ambassador Appointments", s.1.

(53) Feierman, "Where Are All the Female Diplomats?".

(54) Towns ve Niklasson, "Gender, International Status and Ambassador

Appointments", s.17.

(55) Ibid., s. 9.

(56) Ibid, s. 10; Towns ve Niklasson'un orneklemine Gayri Safi Milli Hasila (GSMH) bakimindan one cikan ilk 50 ulke dahil edilmistir. Avrupa Birligi olarak belirlenen oran ise bu ornekleme dahil edilebilen AB uyelerinin ortalamalari alinarak elde edilmistir. Bu veri Towns ve Niklasson'dan, 27 Agustos 2015 tarihinde E-mail teatisi ile elde edilmistir. Avrupa olarak kodlanan bolum ise Turkiye ve Rusya'yi da kapsadigindan AB ortalamasindan dusuk gorulmektedir.

(57) Ibid., s.18.

(58) Birgitta Niklasson ve Felicia Robertson, "The Swedish MFA: Living up to Expectations?", Karin Aggestam ve Ann Towns (der), Gendering Diplomacy and International Negotiation, Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2018, s. 78-79.

(59) Feierman, "Where Are All the Female Diplomats?".

(60) Naimeh Doostar, "Dress Code Troubles for Female Diplomats in Iran", 19 Haziran 2015, https://en.radiozamaneh. com/articles/dress-code-troubles-of-female-diplomats-in-iran/ (Erisim Tarihi 17 Subat 2017).

(61) Feierman, "Where Are All the Female Diplomats?"

(62) Christina Pazzanese, "Three Diplomatic Women", Harvard Gazette, 22 Nisan 2016, http://news.harvard.edu/gazette/ story/2016/04/three-diplomatic-women/ (Erisim Tarihi 19 Nisan 2017).

(63) Natal Toosi, "Female Diplomats Share Secrets" Politico, 9 Subat 2014, http://www.politico.com/story/2014/09/ diplomats-women-state-department-110506 (Erisim Tarihi 23 Nisan 2017).

(64) Ibid.

(65) Ibid.

(66) Niklasson ve Robertson, "The Swedish MFA: Living up to Expectations?", s.76

(67) Farias ve Carmo, "Brazilian female diplomats", s.120.

(68) Leslie P. Peirce, The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, New York, Oxford University Press, 1993, s.219.

(69) Ibid, s. 221.

(70) Suhnaz Yilmaz, Turkish-American Relations (1800-1952): Between the Stars, Stripes and the Crescent, London and New York, Routledge, International Studies Series, 2015, s. 48.

(71) Yucel Guclu, Zeki Kuneralp and the Turkish Foreign Service, Newcastle, Cambridge Scholars Publishing, 2015, s.105.

(72) Turk Disisleri Bakanligi insan Kaynaklari Daire Baskanligi, 12 Mayis 2016, Detayli bilgi icin bkz. Bahar Rumelili ve Rahime Suleymanoglu-Kurum, "Women and Gender in Turkish Diplomacy: Historical Legacies and Current Patterns", Karin Aggestam ve Ann Towns (der.), Gendering Diplomacy and International Negotiation, Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2018.

(73) Sedat Ergin, "Disisleri Kadinlardan Sorulacak", Milliyet, 22 Subat 1998, http://www.hurriyet.com.tr/index/ArsivNews. aspx?id=-7352 (Erisim Tarihi 1 Eylul 2016).

(74) Turk Disisleri Bakanligi insan Kaynaklari Daire Baskanligi, 2014 yili icin Cinsiyetlere gore kadin ve erkek meslek memuru ve konsolosluk ve ihtisas memuru oranlari, E-mail Teatisi, 12 Agustos 2015.

(75) Turk Disisleri Bakanligi insan Kaynaklari Daire Baskanligi, 27 Kasim 2017.

(76) "Disisleri'nde 43 kadin buyukelci gorev yapiyor", Sabah, 7 Mart 2017, http://www.sabah.com.tr/gundem/2017/03/07/ disislerinde-43-kadin-buyukelci-gorev-yapiyor (Erisim Tarihi 24 Nisan 2017).

(77) Kadinin Statusu Genel Mudurlugu: 2008-2013 Ulusal Eylem Plani, Basbakanlik, 2008. http://www.huksam.hacettepe. edu.tr/Turkce/SayfaDosya/TCEUlusaleylemplani.pdf (Erisim Tarihi 1 Ocak 2017).

(78) Turk Disisleri Bakanligi insan Kaynaklari Daire Baskanligi, 12 Agustos 2015. Daha detayli bilgi icin bkz. Rumelili ve Suleymanoglu-Kurum, "Women and Gender in Turkish Diplomacy", Towns ve Niklasson'un sadece yurtdisi temsilciliklerini iceren verileri ise Turkiye'nin 2014 yilinda 121 buyukelcisi bulundugunu ve kadin oranin sadece yuzde 11,5 oldugunu tespit etmistir. Bu oran dunya ortalamasi olan yuzde 15'in altindadir. Ancak bekledigi gibi Avrupa'nin gerisinde ve Ortadogu'nun ilerisindedir.

(79) "Disisleri'nde 43 kadin buyukelci gorev yapiyor", Sabah.

(80) Turk Disisleri Bakanligi insan Kaynaklari Daire Baskanligi, 12 Agustos 2015, Detayli bilgi icin bkz. Rumelili ve Suleymanoglu-Kurum, "Women and Gender in Turkish Diplomacy'.

(81) Turk Disisleri Bakanligi insan Kaynaklari Daire Baskanligi, 27 Kasim 2017.

(82) Ibid.

(83) Niklasson ve Robertson, "The Swedish MFA: Living up to Expectations?"

(84) Turk Disisleri Bakanligi insan Kaynaklari Daire Baskanligi, 27 Kasim 2017.

(85) Balcicek Pamir, "Japonya Buyukelcisi Solmaz Unaydin: Kadinim diye tam 8 yil buyukelci yapmadilar", Sabah, 28 Agustos 2006, http://arsiv.sabah.com.tr/2006/08/28/pamir.html, (Erisim Tarihi 24 Nisan 2017).

(86) Barcin Yinanc, "A Working Mother's Career in Diplomacy", Hurriyet Daily News, 19 Subat 2010, http://www. hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=a-working-mother-carrier-in-diplomacy-2010-02-18 (Erisim Tarihi 13 Kasim 2016).

(87) Ibid.

(88) Yuzbasioglu, "Kadin diplomatlar hariciyeyi anlatti (2)".

(89) Yuzbasioglu, "Kadin diplomatlar hariciyeyi anlatti".

(90) Yinanc, "A Working Mother's Career in Diplomacy"; Yuzbasioglu, "Kadin diplomatlar hariciyeyi anlatti (2)"

(91) Ergin, "Disisleri Kadinlardan Sorulacak".

(92) Nazli Yuzbasioglu, "Diplomat esi olmak zaten bir meslek", Anadolu Ajansi, 7 Mart 2017, http://aa.com.tr/tr/turkiye/diplomat-esi-olmak-zaten-bir-meslek/765514 (Erisim Tarihi 21 Nisan 2017).

(93) Fatih Yildiz, Disisleri Bakanligi Insan Kaynaklari Daire Baskani, Yazarlar tarafindan yapilan mulakat, 6 Haziran 2016.

(94) Rikkat Koknar, "Diplomat deyince akliniza yalniz erkek gelmesin? Ekselans Hanimefendi...." Hayat Dergisi, 1962, http://www.oguztopoglu.com/2013/06/adile-ayda-ekselans-hanmefendi-roma-ilk.html. (Erisim Tarihi 5 Agustos 2017).

(95) Huner Tuncer, Bir Kadin Diplomatin Anilari/Meksika'dan Milano'ya Norvec'ten Guney Afrika'ya, Istanbul, Lagos Yayinlari, 2007, s. 13.

(96) Semih Gunver, Tac Mahal Oteli: Anilar ve Oykuler, Bilgi Yayinlari, Birinci Basim, Ankara, 1994, s. 92, 107.

(97) Nazli Yuzbasioglu, "Kadin diplomatlar hariciyeyi anlatti (2)", Anadolu Ajansi, 8 Mart 2017, http://www.memleket.com.tr/kadin-diplomatlar-hariciyeyi-anlatti-2-1075616h.htm (Erisim Tarihi 21 Nisan 2017).

(98) "Disisleri'nde 43 kadin buyukelci gorev yapiyor", Sabah.

(99) Nazli Yuzbasioglu, "Kadin diplomatlarin gozunden Hariciye", Anadolu Ajansi, 7 Mart 2016, http://aa.com.tr/tr/ turkiye/kadin-diplomatlarin-gozunden-hariciye-/532907 (Erisim Tarihi 2 Aralik 2017).

(100) Yuzbasioglu, "Kadin diplomatlar hariciyeyi anlatti".

(101) Yuzbasioglu, "Kadin diplomatlar hariciyeyi anlatti (2)"

(102) Zuhal Demirci, "Turkiye'nin Guney Amerika diplomasisi kadin buyukelcilerin elinde", Anadolu Ajansi, 8 Mart 2017, http://aa.com.tr/tr/turkiye/turkiyenin-guney-amerika-diplomasisi-kadin-buyukelcilerin-elinde/766690 (Erisim Tarihi 25 Nisan 2017).

(103) Metehan Demir, "Diplomasi her zaman isiltilar sacmaz", Hurriyet, 13 Ekim 2001, http://www.hurriyet.com.tr/ diplomasi-her-zaman-isiltilar-sacmaz-21390 (Erisim Tarihi 6 Aralik 2017).

(104) Tuncer, Bir Kadin Diplomatin Anilari, s. 24.

(105) Disisleri Bakanligi'nin Kurulusu ve Gorevleri Hakkinda Kanun, No. 6004, Tertip 5, Cilt 49, Madde 20 (6), http://www.mfa.gov.tr/data/bakanlik/mevzuat-2013.pdf (Erisim Tarihi 1 Aralik 2017).

(106) Yuzbasioglu, "Hariciye'nin yardim eli diplomat esleri".

(107) Yuzbasioglu, "Kadin diplomatlar hariciyeyi anlatti".

(108) Deniz Kandiyoti, "Women and the Turkish State: Political Actors or Symbolic Pawns?" Nira Yuval-Davis ve Floya Anthias (der) Woman-Nation-State, London, The Macmillan Press, 1989, s.126-149.

(109) Pateman, The Sexual Contract.
Tablo 1 Kadin Buyukelcilik
Oranlari (Bolgesel Bazda) (56)

Bolge             2014 Yili ortalama %
                 Kadin Buyukelci orani

Kuzey Amerika             25
Guney Amerika             18
Iskandinavya              35
Avrupa                    14
Orta Dogu                  6
Afrika                    17
Asya                      10
Okyanusya                 25
Avrupa Birligi          18,9
COPYRIGHT 2018 International Relations Council of Turkey
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2018 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Author:Suleymanoglu-Kurum, Rahime; Rumelili, Bahar
Publication:Uluslararasi Iliskiler / International Relations
Article Type:Essay
Geographic Code:7TURK
Date:Mar 22, 2018
Words:7011
Previous Article:EDITORDEN.
Next Article:The JDP's Changing Discursive Strategies towards Israel: Rhetoric vs. Reality/AK Parti'nin Degisen Soylem Stratejileri: Retorik Karsisinda Gerceklik.
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2021 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters |