Printer Friendly

Vardiyali Calisma ve Vardiyali Calisma Sonucu Gelisen Uyku Bozukluklari: Tanisi, Bulgulari ve Tedavisi/Shift Work and Shift Work Sleep Disorders: Denition, Symptoms and Treatment.

Oz

Gunumuzde dunya ekonomisinin endustri uzerinde hizla ilerlemesi, yeni teknolojilerin kullanimi ve ekonomik rekabet ortami sebebi ile 24 saat kesintisiz is uretiminin gerekliligi artmis ve bu da vardiya sistemi ile calisma zorunlulugunu dogurmustur. Bugun calismakta olan nufusun yaklasik olarak %20'si standart calisma saatlerinin disinda kalan zaman dilimlerinde vardiya ya da nobet usulu calismaktadir. Vardiya sistemi, is ve uretim hayatina sayisiz olumlu etki kazandirirken bir yandan da calisanlarin hem yasam kalitesini olumsuz etkilemekte, hem de pek cok komorbid saglik ve uyku problemini de beraberinde getirmektedir. Vardiyali calisma uyku bozuklugu, sirkadiyen ritim uyku bozukluklari alt grubunda incelenmektedir. Iki major semptomu olup, gunduz asiri uykululuk ve insomnidir. Vardiyali calisma uyku bozuklugunun tedavisinde amac mevcut semptomu duzeltirken yasam kalitesini ve is verimliligini artirmak, dikkati ve uyanikligi artirarak kazalari en aza indirmek olmalidir. Yazimizda vardiyali calisma ve iliskili uyku bozuklarinin klinik bulgulari, tani kriterleri, sistemik sonuclari, tedavi yontemlerinin gozden gecirilmesi amaclanmistir.

Anahtar Kelimeler: Vardiyali calisma, sirkadiyen ritim, vardiyali calisma uyku bozuklugu, is sagligi

Abstract

Today, due to the rapid progress of the global industrial economy, the use of new technologies and the economic competition environment, the necessity of 24 hour interrupted job production has increased and this has caused the obligation to work with the shift system. Approximately 20% of the population is working on shifts and turns apart from the standard working hours. While the shift system has many positive effects on work and manufacture life, it also has negative effects on the life quality of employees and it brings many comorbid health and sleep problems. Shift work sleep disorder is categorized as a subgroup of circadian rhythm sleep disorders family. The primary symptoms of shift work sleep disorder are insomnia and excessive daytime sleepiness. The goal of shift work sleep disorder treatment is to improve the quality of life and work efficiency while improving the current symptoms related to sleep disturbances, and to minimize accidents by increasing attention and alertness. The goal of this review is to determine the clinical findings, diagnostic criteria, systemic outcomes, and treatment methods of shift work sleep disorder and the associated sleep disorders.

Keywords: Shift work, circadian rhythm, shift work sleep disorder, occupational health

Giris

Vardiyali Calisma

Gunumuzde artan ekonomik rekabet ortami, kuresellesen dunya ve artan is gucu ihtiyaci nedeni ile 24 saat calismanin gerekliligi dogmus ve bu da vardiya sistemi duzenlemesini ortaya cikarmistir (1).

Avustralya'da calisan populasyonun %13'u, Amerika'da %15'i, Ingiltere'de %22'si, Yunanistan ve Finlandiya'da %25'i gunduz vardiyasi disindaki saatlerde vardiyali olarak calismaktadir (2). Avrupa Yasam ve Calisma Kosullarini Iyilestirme Vakfi (Eurofound) tarafindan 2003 yilinda yayimlanan "Katilmakta Olan ve Aday Ulkelerde Calisma Kosullari" arastirmasinin sonuclarina gore; Turkiye'de 2003 yilinda, calismakta olan nufusun %8'i vardiyali olarak calismistir (3).

Vardiya sistemi ile calisma, bu is kollarinda calisanlarda bircok saglik ve uyku problemini de beraberinde getirmistir. Yazimizin amaci vardiyali calisma iliskili uyku problemlerine dikkat cekmektir.

Vardiyali Calisma ve Iliskili Uyku Bozuklugu Tanimi ve Epidemiyolojisi

Vardiyali calismaya bagli uyku bozuklugu; uyulmasi gereken uyku-uyaniklik ritmi ile endojen sirkadiyen ritim arasindaki uyumsuzluk sonucunda ortaya cikan uyku bozuklugudur (4). Bir gece vardiyasi ile sirkadiyen ve homeostatik surecler desenkronize olur. Desenkronizasyon sonucu uyku periyodunda kisalma olusur ve uyku yukunde kalici artis, sabah erken saatlerde asiri uykululuk meydana gelir.

Vardiyali calismaya bagli uyku bozuklugu daha cok gunduz vardiyasi disindaki calisma saatleri ile iliskili olup, ciddi medikal, sosyal ve ekonomik problemler dogurabilmektedir.

Vardiyali calisma uyku bozuklugunun 2 major semptomu vardir. Bunlar; artmis gunduz uykululugu ve insomnidir (5).

Vardiyali calisan bireylerde uyku bozuklugu gorulme prevalansi %10-18'dir. Iscilerin %32'sinde insomni, %26'sinda asiri gunduz uykululuk saptanabilmektedir (6). Bununla birlikte bu sekilde calisma duzeninin, sirkadiyen ritmi bozarak oksidatif strese sebep oldugu ve boylece Huzursuz Bacaklar sendromu (HBS) bulgularini da aciga cikarabildigi dusunulmektedir. Bir calismada gece vardiyasinda ve degisen vardiyada calisanlarda gunduz vardiyasina kiyasla yaklasik 2 kat daha fazla oranda HBS gorulebildigi, ayrica HBS semptomlarinin daha siddetli ve direncli oldugu bildirilmistir (7).

Vardiya Duzenleri ve Uyku Yapisi Uzerine Etkileri

Vardiyali calismada sabah vardiyasi, gece vardiyasi ve ogleden sonra vardiyasi seklinde uc vardiya grubu vardir. Bircok ulkede oldugu gibi ulkemizde de vardiya saatleri isverenin istegine bagli olarak degisebilmektedir. Ortalama bir haftalik mesai saati 40 ila 45 saat olup, bu sure isveren tarafindan degistirilebilmektedir. Calisma saatleri meslek gruplari, ozel sektor ve resmi kuruluslar arasinda farkliliklar gosterebilmektedir.

Gece vardiyasinda, calisilan geceden onceki gecede uyku uzundur, cabuk ve erken baslar. Gece vardiyasindan once gunduz sekerleme yapilirsa uyku suresi kisalir. Gece vardiyasindan sonra uyku, vardiyanin sonlanmasindan sonraki bir saat icerisinde baslar. Vardiya sonrasindaki uyku suresinde, evre 2 uyku ve hizli goz hareketi (REM) azligi dikkati ceker. Evre 3 uyku etkilenmez. Erken uyanmalar ve uykuyu yeterince alamama olabilir (8). Gece vardiyasi subjektif ve objektif olarak artmis uykululuk ile karakterizedir. Bozulan uyku-uyaniklik ritmi sonucunda bir sonraki gece vardiyasinin ikinci yarisindan sonra artmis uykululuk meydana gelmekte, bu durum artmis is ve eve donus yolunda trafik kazalari ile sonuclanmaktadir. Erken sabah vardiyasi gece vardiyasina oranla uykuyu daha fazla bozmaktadir. Erken uyanma ve erken uyanma anksiyetesi ile derin uyuyamama ile karakterizedir (9). Sabah uyanma guclugu sabah vardiyasini en istenmeyen vardiya yapar. Total uyku suresi kisadir ve evre 2 ile REM donemi etkilenmistir. Sabah vardiyasinda calisanlarda yorgunluk, asiri gunduz uykululuk sik rastlanir. Bu nedenle sabah vardiyasinda calisan olgularin ucte birinde vardiya bitiminde siklikla ogleden sonra sekerleme gorulur (10).

Ogleden sonra vardiyasi ise gece gec saatlerde uyuma ve sabah normal saatlerde uyanma ile karakterizedir. Sekerlemeler sik rastlanmaz. Uyku yapisinda fazla etkilenme gorulmez (11). Bu gruplardan uyku bozukluklarina ve iliskili hastaliklara yol acma ihtimali en fazla olan vardiya erken sabah vardiyasi ve gece vardiyasidir.

Vardiyali Calismaya Bagli Gelisen Uyku Bozuklugu Tani Kriterleri

Uluslararasi Uyku Bozukluklari Siniflandirmasi'na gore en son 2014 yilindaki duzenleme ile vardiyali calismaya bagli uyku bozuklugu tanisi konulabilmesi icin asagidaki kriterlerin tamaminin karsilanmis olmasi gerekmektedir (2).

a. Klasik uyku zamanlarina rastgelen calisma programlari nedeni ile total uyku suresinin kisalmasi, buna bagli uykusuzluk ve/veya uyku hali olmasi,

b. Bu semptomun ve vardiyali calismanin en az 3 aydir devam ediyor olmasi,

c. Aktigraf ile en az 14 gun izlemde uyku bozuklugunun gosterilmesi, bu takibin is gunu ve tatil gunlerini icerecek sekilde planlanmasi,

d. Bu klinik tablonun baska bir uyku hastaligi, medikal-norolojik bozukluk, ilac veya madde kullanimi ile aciklanamamasi.

Vardiyali Calisma ve Iliskili Diger Medikal Problemler

Vardiyali calisma yalniz uyku problemlerine yol acmamakta, vucutta bircok sistem uzerine olumsuz etkilere yol acarak farkli bircok hastaligi da tetikleyebilmektedir. Sirkadiyen sistemdeki bu tekrarlayici bozulma; endokrin, kardiyovaskuler, gastrointestinal sistem, ureme sistemi ve duygudurum uzerinde onemli olumsuz sonuclara neden olmaktadir. Bu sistemlerde gorulen degisikliler immun sistem uzerinde negatif sonuclar yaratarak artmis kanser insidansina, metabolik sistemde degisiklikler yaparak obeziteye ve ortaya cikan dikkat bozukluklari sonucu kaza oraninda artislara sebep olmaktadir. Sirasi ile incelenecek olursa;

Vardiyali calisma ve endokrin sistem: Normal insanlarda kortizol piki sabaha karsi uykunun son saatlerinde meydana gelir. Gun icerisinde kortizol salinimi azalarak devam eder. Yine plazma prolaktin duzeyi gece uyku sirasinda pik yapar ve normal sartlarda gunluk prolaktinin %50'si gece uykusu sirasinda salinir. Tiroid stimulan hormon, uykunun baslangicinda kanda en dusuk duzeylerde olup, ilerleyen saatlerde giderek artis gosterir (12). Hormon saliniminin uyku-uyaniklik dongusune has sirkadiyen ritminin olmasi ve vardiyali calismada bu ritmin bozulmasi nedeni ile basta kortikosteroidler, prolaktin ve tiroid stimulan hormon olmak uzere bircok hormon saliniminin ozellikle gece vardiyasinda calisanlarda bozuldugu gosterilmistir (12).

Uykunun major hormonlarindan biri olan melatonin; insulin sentezi, salgilanmasi ve aktivasyonunda kilit rol oynamaktadir. Ayni zamanda melatonin glukoz transporter tip 4'un ekpresyonunu arttirici etki gostermektedir. Vardiyali calisma sonucunda hem beslenme aliskanliklarinda meydana gelen degisim, hem de melatonin duzeylerinin etkileri sonucunda insulin direnci meydana gelmektedir (13).

Vardiyali calisma ve kardiyovaskuler sistem: Alti yil ve daha fazla vardiya sisteminde calismanin kardiyovaskuler hastalik riskini arttirdigi gosterilmistir (14). Bir calismada vardiyali calismanin kardiyovaskuler hastalik oranini %40 arttirdigi gosterilmistir (15). Alti bin kisinin katilimi ile yapilan bir kohort calismasinda asiri uykululuk halinin miyokard enfarktusu, konjestif kalp yetmezligi ve kardiyak nedenlere bagli olum riskini arttirdigi rapor edilmistir (16). Vardiyali calisanlarda artmis kardiyak hastalik riski, kotu yeme aliskanligi, dislipidemi, metabolik sendrom, stres, sigara tuketimi gibi eslikci bulgularin daha fazla olmasi ile iliskilendirilmistir.

Vardiyali calisma ve gastrointestinal sistem: Vardiyali calisanlarda gorulen duzensiz yeme saatlerinin normal gastrointestinal ritim ile uyumsuz olmasi, normal gastrik savunma mekanizmalarinin bozuk olmasi sebebi ile Helicobacter pylori enfeksiyonu daha sik gorulmektedir. En sik gorulen sikayetler gerginlik ve agri, mide gazi, ishal veya kabizliktir. Yine mide ulseri, reflu sikligi da bu grup calisanlarda daha fazla rastlanmaktadir (17).

Vardiyali calisma ve kanser: Vardiyaya bagli gelisen uyku deprivasyonunun ve gece saatlerinde maruz kalinan parlak isigin endojen melatonin salinimini azaltarak, immun baskilama ve "saat genleri"nin aktivasyonuna yol actigi ve bunlarin cesitli indirekt yolaklar uzerinden kanser olusumunda rol oynadigi dusunulmektedir (18). Bir calismada on bes yildan daha uzun sure gece vardiyasinda calisanlarda kolorektal sistem kanserlerinin 1,35 kat arttigi bildirilmistir (19). Bir baska calismada otuz yildan uzun sureli degisen gece vardiyasinda calismanin meme kanseri riskini artirdigi gosterilmistir (20).

Vardiyali calisma ve obezite: Vardiyali calisma sonucunda gelisen uykusuzluk, anorektik bir hormon olan leptin duzeyini azaltarak, oreksijenik hormon olan grelin duzeyini artirmakta ve istah artisina yol acmaktadir. Ayrica vardiyali calisma besin aliskanliklarini degistirerek karbonhidrat tuketimini arttirmakta, duzensiz beslenme ve sebze tuketiminde azalmaya yol acmaktadir. Vardiya sebebi ile azalan uyku, artan uyaniklik suresi besin tuketimi icin daha fazla vakit yaratarak gunluk tuketilmesi gereken total kaloriden daha fazla besin tuketimine neden olmaktadir (21).

Bu kisilerde metabolik sendrom riskinin yaklasik olarak 3 kat arttigi Lin ve ark.'nin (22) kohort calismasinda gosterilmistir. Uyku suresinin kisalmasi ile ters orantili olarak, obezite riski 40 yas ustu, ailesinde obezite olan ve dusuk egitim duzeyine sahip olan kadinlarda artmaktadir (23).

Vardiyali calisma ve kazalar: Vardiyali calisanlarda uyku-uyaniklik ritminde bozulma sonucunda gunduz artmis uykululuk, dikkat eksikligi, yorgunluk, is ve ev kazasi sikliginda artma, is performansinda azalma tespit edilmistir. Bir calismada, vardiyali calisanlarda uzun bir gece vardiyasindan sonra eve donus yolunda trafik kazasi gecirme riski diger calisanlara oranla 2 ile 6 kat arasinda artmis olarak saptanmistir (24).

Vardiyali calisma ve psikiyatrik hastaliklar: Vardiyali calisanlarda depresyon, anksiyete bozuklugu, yorgunluk, uykululuk, bellek ve konsantrasyon bozukluklari gorulebilmektedir. Gece calismanin sebep oldugu uykululuk; enerji kaybi, unutkanlik, konsantrasyon eksikligi ve ilgi kaybina yol acarak depresif bozukluk gibi gorunebilir (25).

Vardiyali calisma ve reproduktif sistem: Uyku deprivasyonu, sirkadiyen ritim bozuklugu sonucunda gelisen gonadal hormon duzeylerindeki degisikliklere sekonder vardiyali calisan kadinlarda irreguler menstruel sikluslar gorulebilmektedir. Vardiya sistemi ile calisan kadinlarda gebeligin etkilendigi, spontan dusuklerin, erken dogumun tetikledigine iliskin kanitlar bulunmaktadir (26).

Vardiyali Calisma Uyku Bozuklugu Tedavisi

Vardiyali calisma uyku bozuklugu tedavisindeki amac bireyin hem uyku hem de yasam kalitesinin artirilmasi, boylece is verimliliginde artma ve kaza oranlarinda azalma saglanmasidir. Tedavi esnasinda sirkadiyen ritmi duzenlemek, uyku kalitesini artirmak, gunduz ve is esnasinda uykululugu azaltarak dikkat ve performansi artirmak amaclanir. Tedavi yaklasimlari non-farmakolojik ve farmakolojik tedavi seklinde iki ayri sinifta toplanabilmektedir.

Non-Farmakolojik Tedavi Yaklasimlari

a. Uyku hijyeni: Oncelikli olarak tedaviye uyku hijyeni anlatilarak baslanmalidir, hastalara gece yatmadan once sivi alimini azaltmalari, tutun ve benzeri urunleri tuketmemeleri, aksam saatlerinde kafein alimini sinirlandirmalari, aksam agir yemekleri yemekten kacinmalari, uyku saatine yakin agir egzersizlerden kacinmalari gerektigi anlatilmalidir (27).

b. Kisa uyku donemleri (sekerlemeler): Kisa uyku donemleri vardiyali calisanlarda uyku bozukluklari ve yorgunluk sikliginda azalma, calisma performasinda ve dikkatte artma saglamaktadir. Gece vardiyasi oncesinde sekerleme ile birlikte kafein birlikte kullanilabilir. Vardiyada gecirilen ilk gecede 0,5-2 saatlik sekerlemenin sabah erken saatlerdeki sirkadiyen uykululuk donemiyle bas etmede yararli olacagini gostermistir (28).

Sabah mesaisinden once kisilere erken yatmalari, gece ve ogleden sonra vardiyalarindan once gec yatip gec kalkmalari, gun icerisinde kisa sureli sekerleme yapmalari onerilir (28).

c. Parlak isik tedavisi: Gunduz asiri uykululugu azaltmak, gece vardiyasinda uykululugu engellemek ve sirkadiyen faz kaymasi yapmak amaci ile parlak isik tedavisi yapilabilmektedir. Parlak isik tedavisinin amaci kor vucut isisi saatini degistirerek sirkadiyen faz kaymasini saglamaktir.

Parlak isik guclu bir sekilde endojen melatonin salimini inhibe ederek etki gostermektedir. Amerikan Uyku Tibbi Akademisi (AASM), vardiyali calisanlarda, vardiya saatleri esnasinda parlak isik uygulamasi onermekteyken, vardiya bitiminden sonra sabah ilk saatlerde parlak gun isigindan kacinilmasini onermektedir (29). Yapilan calismalarda 20 dakika ile 6 saat arasinda 2350-12,000 lux parlak isik uygulamasinin hem dikkat hem de performans uzerinde olumlu etkisi oldugunu gostermistir (30,31). Parlak isik 5,000-10,000 lux, mavi isik seklinde gece vardiyasinda baslanip, vardiyanin bitimine 2 saat kala sureye kadar uygulanmalidir (32). Retinopatisi olan kisilerde parlak isik tedavisi onerilmemektedir. Ayrica ozellikle bipolar bozukluk tanisi olanlarda ve fotosensitizasyon oykusu olanlarda dikkatle kullanilmasi gereklidir (33).

Cok nadir olmakla beraber, gorulebilecek yan etkiler arasinda irritabilite, bas agrisi, bulanti, cift gorme, fotofobi, hipomani semptomlari bulunmaktadir (33).

d. Egzersiz: Egzersiz de parlak isiga benzer bicimde sirkadiyen faz kaymasina sebep olan bir uyarandir. Ancak bu konuda yeterli yayin bulunmamakta ve daha fazla calisma yapilmasina ihtiyac vardir.

Farmakolojik Tedavi Yaklasimlari

Vardiyali calisma kaynakli uyku-uyaniklik bozukluklarinin farmakolojik tedavisi iki sekilde yapilabilir. Bunlardan birincisi, melatonin ve isik tedavisi araciligi ile sirkadiyen faz kaymasi yapmak, ikincisi ise insomni veya artmis uykululuk yakinmalarini tedavi etmektir. Her iki yontemin de amaci calisma saatleri esnasinda uyanikligi saglamaktir.

a. Melatonin: Melatonin hem sirkadiyen ritim duzenleyici etkisi hem de direkt hipnotik etkisi nedeniyle vardiyali calisma uyku bozuklugunun tedavisinde AASM tarafindan onerilmektedir (29). Aksam erken saatlerde veya ogleden sonra melatonin uygulanmasi sirkadiyen ritmi one alarak gece vardiyasindan once uyumayi kolaylastirmaktadir (34). Gece vardiyasindan sonra uyumayi kolaylastirmak icin ise melatonin sabah erken saatlerde alinmalidir. Melatonin 1-3 mg arasinda onerilmelidir.

Melatoninin gece vardiyasinda kullanimi ile ilgili yapilmis calismalar olmakla beraber, erken sabah vardiyasina bagli uyku problemleri ile ilgili melatonin kullanimi uzerine yapilmis kontrollu bir calisma bulunmamaktadir.

Melatonin tedavisinin en sik gorulen yan etkileri somnolans, bas donmesi, yorgunluk, bulanti seklindedir (33).

b. Hipnosedatifler: Gece vardiyasindan sonra uyuma problemleri yasayan kisiler icin triazolam, temazepam, zolpidem, zopiklone gibi hipnosedatifler kullanilmaktadir. Triazolam 0,125-0,5 mg ve temazepam 20 mg dozlarinda uygulama yapilmasinin vardiya sonrasi uyuma problemleri uzerine olumlu etkileri oldugu gosterilmis, ancak her 2 tedavi yonteminin vardiya esnasinda dikkat ve uyaniklik uzerine olumlu bir etkisi saptanmamistir (35). Ayni sekilde zolpidem 10 mg ve zopiklone 7,5 mg/gun icin de benzer sonuclar soz konusudur.

Hipnosedatiflerin bagimlilik yapma potansiyelleri olmasi, rebound insomni yapmalari ve etkilerine tolerans gelismesi gibi sebeplerden dolayi kullanimlari kisitlidir (33).

Gebelik sirasinda da hipnosedatiflerin kullaniminda dikkatli olunmalidir. Bu ajanlarin en sik gorulen yan etkileri somnolans, bas agrisi, tremor, bagimlilik, depresyon, konfuzyon ve dizzinesstir. Ayrica nadir olarak amneziye sebep olabilmekte ve non-REM parasomnilerini tetikleyebilmektedirler (33).

c. Modafinil ve armodafinil: Gun icinde ve gece vardiyasi esnasinda uyanikligi, dikkati ve bilissel kapasiteyi artirmak icin 300 mg/gun dozunda modafinil ve 150 mg/gun dozunda armodafinil ile amfetamin gibi cesitli santral sinir sistemi uyaricilari vardiyadan bir saat once olacak sekilde kullanilabilir (36,37). Modafinil siklikla iyi tolere edilmekle beraber en sik gorulen yan etkisi bas agrisidir. Daha az siklikla bulanti ve sinirlilik gorulebilir.

Her iki ilac da az sayida hastada kardiyak yan etkiler yapabilir ve bu kisilerde tekrar kullanimi onerilmez. Gecirilmis miyokard enfarktusu, anjina pektoris, psikoz ve epilepsi oykusu olanlarda modafinil ve armodafinil kullanimindan kacinilmalidir. Her iki ilacin da gebelik kategorisi C'dir. CYP3A4 ile metabolize olduklarindan oral kontraseptif ajanlarin etkinligini azaltabilmektedirler. Nadiren hayati tehdit edici dokuntulere sebep olabilirler. Modafinilden farkli olarak armodafinil kullaniminin hipertansif ataklari tetikleyebilecegine dikkat edilmelidir (33).

d. Kafein: Kafein kullaniminin gece vardiyasi esnasinda dikkat ve uyaniklik uzerine olumlu etkileri olmasi sebebi ile AASM tarafindan vardiya esnasinda kullanimi onerilmektedir.

Cift kor, randomize, plasebo kontrollu bir calismada kafeinin 2 mg/kg dozunda, gece vardiyasinda calisanlarda vardiya oncesi ve vardiyanin ilk yarisi icerisinde uygulanmasinin plaseboya ustunlugu gosterilmistir. Kafein alanlarin, plasebo alanlara gore %25 daha alert olduklari, ayrica vardiya sonrasi gunduz uykusuna rezidu etkisinin olmadigi da gosterilmistir (38).

Bu nedenle AASM tarafindan da gece vardiyasindan once 4 mg/kg dozunda kafein alinmasi uyanikligin arttirilmasi acisindan onerilmektedir (28).

e. Amfetamin: Amfetaminlerin bagimlilik ve kotuye kullanimi riskleri sebebi ile vardiyali calisma ile iliskili uykululugun tedavisinde rutin kullanimlari onerilmemekle beraber; uyandiktan sonra 5-10 mg/gun dozunda amfetamin kullanilmasinin dikkat ve uyanikligi arttirdigi dair bilgiler mevcuttur (39).

Degisen Vardiyalarda Vardiya Degisim Yonunun Duzenlenmesi

Vardiyali calisma bozuklugunda asil problemin kaynagi olan sirkadiyen ritim ve calisma saatleri arasindaki uyumsuzlugu en aza indirmek, is saatine adaptasyonu kolaylastirabilmek amaci ile vardiya degisim hizinin 5 gun ve uzeri olmasi gerekmektedir. Bu sureden daha hizli vardiya degisimi yapilmasi insomni, kronik uyku yoksunlugu ve hipersomniye yol acar. Vardiya degisim yonunun de saat yonunde yapilmasi onerilmektedir (40). Degisimin saat yonunde yapilmasi sirkadiyen ritim adaptasyonu acisindan onem tasir.

Sonuc

Vardiyali sistemde calismak endokrin ve metabolik sistem, gastrointestinal sistem hastaliklari, kardiyovaskuler hastaliklar, psikiyatrik hastaliklar ve kanser acisindan bir risk faktoru olmakla beraber ayrica uyku-uyaniklik ve sirkadiyen ritmi bozarak kisinin sosyal hayatini da olumsuz etkilemektedir. Vardiyali calismaya bagli uyku bozuklugu gelismesi kisinin is verimliligini azaltmakta, is ve trafik kazalarinda artisa sebep olabilmekte ve boylece ciddi bir halk sagligi sorunu olarak karsimiza cikabilmektedir. Bu nedenle vardiya sisteminde calisanlarin bu sisteme adapte olabilecek kisilerden secilmesi, vardiya surelerinin ve degisim zamanlarinin sirkadiyen ritime uygun duzenlenmesi, vardiya ile iliskili uyku bozukluklarinin erken taninmasi ve etkin bir bicimde tedavi edilmesi buyuk onem tasimaktadir.

Etik

Hakem Degerlendirmesi: Editorler kurulu tarafindan degerlendirilmistir.

Yazarlik Katkilari

Konsept: D.K.G., Dizayn: D.K.G., M.T.P., K.A., Veri Toplama ve Isleme: D.K.G., Analiz ve Yorumlama: K.A., Literatur Tarama: D.K.G., M.T.P., Yazan: D.K.G.

Cikar Catismasi: Yazarlar bu makale ile ilgili olarak herhangi bir cikar catismasi bildirmemistir.

Finansal Destek: Calismamiz icin hicbir kurum ya da kisiden finansal destek alinmamistir.

Kaynaklar

(1.) Costa G. Shift work and health: current problems and preventive actions. Saf Health Work 2010;1:112-23.

(2.) Schwartz JR, Roth T. Shift work sleep disorder: burden of illness and approaches to management. Drugs 2006;66:2357-70.

(3.) Yildiz AN, Gedikli FG, Kucukbicer B. Vardiyali Calismalarda Is Sagligi ve Guvenligi Konulari. Aydogdu Ofset 2012;2:5-10.

(4.) American Academy of Sleep Medicine, International Classifcation of Sleep Disorders, Third Edition: Diagnostic and Coding Manual, Westchester III, American Academy of Sleep Medicine, 2014.

(5.) Richardson GS, Miner JD, Czeisler CA. Impaired driving performance in shiftworkers: the role of the circadian system in a multifactorial model. Alcohol Drugs Driving 1989-1990;5-6:265-73.

(6.) Drake CL, Roehrs T, Richardson G, Walsh JK, Roth T Shift work sleep disorder: prevalence and consequences beyond that of symptomatic day workers. Sleep 2004;15;27:1453-62.

(7.) Sharifan A, Firoozeh M, Pouryaghoub G, Shahryari M, Rahimi M, Hesamian M, Fardi A. Restless Legs Syndrome in shift workers: A cross sectional study on male assembly workers. J Circadian Rhythms 2009;7:12.

(8.) Akerstedt T, Kecklund G, Knutsson A. Spectral analysis of sleep electroencephalography in rotating three-shift work. Scand J Work Environ Health 1991;17:330-6.

(9.) Folkard S, Barton J. Does the 'forbidden zone' for sleep onset infuence morning shift sleep duration? Ergonomics 1993;36:85-91.

(10.) Kecklund G, Akerstedt T, Lowden A. Morning work: effects of early rising on sleep and alertness. Sleep 1997;20:215-23.

(11.) Knauth P, Rutenfranz J. Duration of Sleep Related to The Type of Shift Work. In: Reinberg A, Vieux N, Andlauer P (eds). Night and Shift Work: Biological and Social Aspects. Oxford, Pergamon Press 1981;161-8.

(12.) Morris CJ, Aeschbach D, Scheer FA. Circadian system, sleep and endocrinology. Mol Cell Endocrinol 2012;349:91-104.

(13.) Cipolla-Neto J, Amaral FG, Afeche SC, Tan DX, Reiter RJ. Melatonin, energy metabolism, and obesity: a review. J Pineal Res 2014;56:371-81.

(14.) Knutsson A, Akerstedt T, Jonsson BG, Orth-Gomer K. Increased risk of ischaemic heart disease in shift workers. Lancet 1986;2:89-92.

(15.) Boggild H, Knutsson A. Shift work, risk factors and cardivascular disease. Scand J Work Environ Health 1999;25:85-99.

(16.) Newman AB, Spiekerman C F, Enright P, Lefkowitz D, Manolio T, Reynolds C F, Robbins J. Daytime sleepiness predicts mortality and cardiovascular disease in older adults. The Cardiovascular Health Study Research Group. J Am Geriatr Soc 2000;48:115-23.

(17.) Pietroiusti A, Forlini A, Magrini A, Galante A, Coppeta L, Gemma G, Romeo E, Bergamaschi A. Shift work increases the frequency of duodenal ulcer in H pylori infected workers. Occup Environ Med 2006;63:773-5.

(18.) Sephton S, Spiegel D. ircadian disruption in cancer: a neuroendocrine-immune pathway from stress to disease? Brain Behav Immun 2003;17:321-8.

(19.) Schernhammer ES, Laden F, Speizer FE, Willett WC, Hunter DJ, Kawachi I, Fuchs CS, Colditz GA. Night-shift work and risk of colorectal cancer in the nurses' health study. J Natl Cancer Inst 2003;95:825-8.

(20.) Schernhammer ES, Laden F, Speizer FE, Willett WC, Hunter DJ, Kawachi I, Colditz GA. Rotating night shifts and risk of breast cancer in women participating in the nurses' health study. J Natl Cancer Inst 2001;93:1593-8.

(21.) Antunes LC, Levandovski R, Dnatas G, Caumo W, Hidalgo M P. Obesity and shift work: chronobiological aspects. Nutr Res Rev 2010;23:155-68.

(22.) Lin YC, Hsiao TJ, Chen PC. Persistent rotating shift-work exposure accelerates development of metabolic syndrome among middle-aged female employees: a fve-year follow-up. Chronobiol Int 2009;26:740-55.

(23.) Canuto R, Pattussi M P, Macagnan JB, Henn RL, Olinto M T. Sleep deprivation and obesity in shift workers in southern Brazil. Public Health Nutr 2014;17:2619-23.

(24.) Barger LK, Cade BE, Ayas N T, Cronin JW, Rosner B, Speizer FE, Czeisler CA; Harvard Work Hours, Health, and Safety Group. Extended work shifts and the risk of motor vehicle crashes among interns. N Engl J Med 2005;352:125-34.

(25.) Akerstedt T, Wright KP Jr. Sleep loss and fatigue in shift work and shift work disorder. Sleep Med Clin 2009;4:257-71.

(26.) Gamble KL, Resuehr D, Johnson CH. Shift work and circadian dysregulation of reproduction. Front Endoncrinol 2013;4:92.

(27.) Holbrook AM, Crowther R, Lotter A, Cheng C, King D. The diagnosis and management of insomnia in clinical practice: a practical evidence-based approach. CMAJ 2000;162:216-20.

(28.) Schweitzer PK, Muehlbach MJ, Walsh JK. Countermeasures for night work performance defcits: the effect of napping or caffeine on continuous performance at night. Work Stres 1992;6:355-65.

(29.) Morgenthaler TI, Lee-Chiong T, Alessi C, Friedman L, Aurora RN, Boehlecke B, Brown T, Chesson AL Jr, Kapur V, Maganti R, Owens J, Pancer J, Swick TJ, Zak R; Standards of Practice Committee of the American Academy of Sleep Medicine. Practice parameters for the clinical evaluation and treatment of circadian rhythm sleep disorders. An American Academy of Sleep Medicine Report. Sleep 2007;30:1445-59.

(30.) Costa G, Ghirlanda G, Minors DS, Waterhouse JM. Effect of bright light on tolerance to night work. Scand J Work Environ Health 1993;19:414-420.

(31.) Lowden A, Akerstedt T, Wibom R. Suppression of sleepiness and melatonin by bright light exposure during breaks in night work. J Sleep Res 2004;13:37-43.

(32.) Baehr EK, Fogg L F, Eastman CI. Intermittent bright light and exercise to entrain human circadian rhythms to night work. Am J Physiol 1999;277:1598-604.

(33.) Zee PC, Goldestein CA. Treatment of shift work disorder and jet lag. Curr Treat Options Neurol 2010;12:396-411.

(34.) Sharkey KM, Fogg L F, Eastman CI. Effects of melatonin administration on daytime sleep after simulated night shift work. J Sleep Res 2001;10:181-92.

(35.) Walsh JK, Sugerman JL, Muehlbach MJ, Schweitzer PK. Physiological sleep tendency on a simulated night shift: adaptation and effects of triazolam. Sleep 1988;11:251-64.

(36.) Drake C, Gumenyuk V, Roth T, Howard R. Effects of armodafnil on simulated driving and alertness in shift work disorder. Sleep 2014;37:1987-94.

(37.) Erman MK, Rosenberg R; The U.S. Modafnil Shift Work Sleep Disorder Study Group. Modafnil for excessive sleepiness associated with chronic shift work sleep disorder: effects on patient functioning and health-related quality of life. Prim Care Companion J Clin Psychiatry 2007;9:188-94.

(38.) Muehlbach MJ, Walsh JK. The effects of caffeine on simulated night-shift work and subsequent daytime sleep. Sleep 1995;18:22-9.

(39.) Roth T. Appropriate therapeutic selection for patients with shift work disorder. Sleep Med 2012;13:335-41.

(40.) Lavie P, Tzischinsky O, Epstein R, Zomer J. Sleep-wake cycle in shift workers on a "clockwise" and "counter-clockwise" rotation system. Isr J Med Sci 1992;28:636-44.

Duygu Kurt Gok, Mehmet Taylan Pekoz, Kezban Aslan

Cukurova Universitesi Tip Fakultesi, Noroloji Anabilim Dali, Adana, Turkiye

Yazisma Adresi/Address for Correspondence: Dr. Duygu Kurt Gok, Cukurova Universitesi Tip Fakultesi, Noroloji Anabilim Dali, Adana, Turkiye

Tel.: +90 322 338 60 60/3206

E-posta: duygukurt1706@gmail.com

Gelis Tarihi/Received: 05.05.2017

Kabul Tarihi/Accepted: 09.06.2017
COPYRIGHT 2017 Galenos Yayinevi Tic. Ltd.
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2017 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Title Annotation:ORIGINAL RESEARCH
Author:Gok, Duygu Kurt; Pekoz, Mehmet Taylan; Aslan, Kezban
Publication:Journal of Turkish Sleep Medicine
Article Type:Report
Date:Mar 1, 2017
Words:4278
Previous Article:Bedtime Rituals and Routines of Turkish Children and Perceptions of Their Mothers/Turk Cocuklarynyn Uyku Alyskanlyklary, Duzenleri ve Annelerin...
Next Article:Editorden / Editorial.
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2022 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters |