Printer Friendly

Turkey's NATO alliance: a historical perspective/ Turkiye-NATO ittifakinin tarihsel boyutu.

Summary

Turkey did not waver as of 1946, when it came to choosing sides in an increasingly bipolar world Realist and Neo Realist theorists explain alliance patterns through power imbalances and threat perceptions. However, pure theoretical viewpoints remain a-historic since they do not take into account the context(s) which bestow meaning to events. Scholars who offer a sociological explanation dwell on security culture and national identity. While they do not ignore history totally, they tend to read Turkey's choice and insistence on becoming a NATO member categorically from a "westernization" perspective. Others who use critical theory utilize the westernization framework to study alliance from the point of the non-material aspects of security and foreign policy such as identity formation and discourse analysis.

This study relies on learning theory which argues that decisions to join an alliance or remain on the outside are based on proximate historical experiences. In an incisive study, and by using mathematical modeling, Dan Reiter shows that threat perceptions play a marginal role in the choice of alliance. (Dan Reiter, "Learning, Realism and Alliances: The Weight of the Shadow of the Past," World Politics, Vol. 46, No. 4, 1994: 470-526).

In Turkey's case, the quest to become part of the European state system as well as an ally relates to a long but consistent journey since the 19th century. Following the partition of Poland in the 18th century, Ottoman statesmen began to draw the lesson that remaining outside the system may be fraught with danger. The first section of the paper traces the Ottoman saga during its search for venues to belong to the system and why this failed despite mutual intent until the 1848 revolutions. By the mid-19th century, the Concert of Europe which minded the collective well-being of the continent mutated into national interest. Parameters in international relations changed further with the unification of Germany and Italy when Realpolitik began to dominate international affairs. The second lesson to be drawn from the Ottoman political, diplomatic and military isolation was that it eventually caused the demise of the Empire, its last minute offensive alliance with Germany in 1914 notwithstanding.

The military and civilian leaders of the Republic, well into the 1950s and sometimes beyond, had been born during the last quarter of the 19th century and witnessed the costs of isolation predicated upon the Empire. During the interregnum between the two world wars, there was not an international institution let alone a system outside the League of Nations, of which Turkey became a member in 1934. Although Ankara remained nonbelligerent during World War II by the conduct of fine-tuned diplomacy as well as sheer coincidence, it was still an isolated country except for being a founding member of the United Nations. Hence, it was of utmost importance to become a member of all western institutions. Once the North Atlantic Treaty was institutionalized as NATO, therefore, Turkey together with Greece followed very active diplomacy with the U.S.A. to become members.

In the heat of the Cold War during 1946 and later, few people remembered two major occasions during WWII which had already set a chill on Soviet-Turkish relations. One, upon Berlin's instigation Ankara allowed, albeit unofficially, pan Turk activities to take place during the height of German expansionism. This was not taken lightly by Moscow during its darkest days. Secondly, in 1942 the Soviets conspired to have the German Ambassador in Ankara, Franz von Papen assassinated, in the hope that Hitler's wrath may turn against Turkey and lighten the Soviet burden. By the time Stalin abrogated the 1925 Treaty of Friendship and Neutrality in 1945, a third lesson was drawn from the proximate past. The prospect of a hostile great power as its neighbor multiplied Turkey's insecurities.

Consequently in 1946, before the idea of collective defense came to the fore, Ankara requested and received an American military aid mission, which later turned into the Joint United States Military Mission for Aid to Turkey (JUSMMAT). However, the establishment of NATO prompted Turkey to reach out further. This was a perfect opportunity to bring some balance to the future of Ankara's Euro-Atlantic relations. That said, there has always been a thin line between Turkey's bilateral relations with the U.S.A. and NATO connection. Yet to this day, Ankara insists that any forward action should be enshrined within the NATO framework.

In conclusion, coupled with lessons from the past, that of isolation, the quest for institutional belonging, and legally binding treaties, the two major incidents during WWII of mutual hostility between Ankara and Moscow facilitated the choice of alliance for Turkey. It had been an arduous and costly journey, and despite domestic upheavals throughout the 20th century, Turkey's leaders remained true to the spirit of NATO as an alliance for collective defense. Learning theory was operational in the Turkish case.

Ikinci Dunya Savasi'nda karmasik guc kumelenmeleri olusmusken, savas sonrasinda dunya siyasetinin iki kutuplu bir gorunume burunmesi tarihsel acidan bir istisna idi. ABD Baskani Harry Truman'in ve Ingiltere Basbakani Winston Churchill'in Sovyetlere karsi giderek sertlesen retoriginin aynadaki diger yuzu, Washington'da mukim Sovyet Buyukelcisi'nin kutuplasmaya isaret eden bir raporuydu. Buyukelci Nikolay Novikov 1946'da Moskova'yi Amerika'nin dunya egemenligi amaciyla siyasi, ekonomik ve askeri hegemonya kurma yolunda oldugu hususunda uyariyordu. (1) Taraflar birbirlerini "dunya hegemonyasi" gibi olagandisi uslupla suclamaktayken, Turkiye bu kutuplasmada kendi iradesi ile tarafini secmekte hic zorlanmayacakti.

Bu tercihin nedenlerini Gercekci ve Yeni Gercekci ittifak kuramlari guc ve tehdit kavramlariyla aciklarken, konuyu sosyolojik acidan guvenlik kulturu, kimlik ve aidiyet uzerinden ele alan yaklasimlar da vardir. (2) Katiksiz kuramsal calismalar olaylara anlam kazandiran sartlari dikkate almadiklari icin tarih disi bir gorunum arz edebilmektedir. Sosyolojik bakis acisi konunun tarihsel boyutunu goz ardi etmemekle beraber, ittifaki "Batililasma" cizgisi uzerinden okumaktadir. Elestirel kuramin yontemlerini kullanan bilim insanlari ise Batililasmayi aciklamada guvenligin maddiyat disi boyutlarina yogunlasmaktadir. (3)

Devletlerin ittifak uyesi olmak ya da disinda kalmak kararlarini tarihsel tecrubelerden ders alma/ogrenme kavrami (4) ile aciklayan kurami temel alan bu calismada, Batida olusturulmus siyasi ve guvenlik sistemlerine kurumsal ve hukuksal acidan katilim sorunsalinin tarihsel boyutu incelenecektir. Bu boyutun acilimi bizi 19. yuzyildan itibaren uluslararasi sisteme uyum saglama gayretlerine geri goturuyor. Uluslararasi sistemin belli degerleri ve kurallari oldugundan, bu sistemin disinda kalmak veya tutulmak 19. yuzyil boyunca oldugu gibi Osmanli Devleti'ni buyuk guclerin siyasi oyun sahasina indirgemisti. Kendi aralarinda uyguladiklari kurallarin tumunu Osmanli Devleti'ne uygulama konusunda buyuk gucleri hukuken baglayan bir antlasma maddesi, ileride gorulecegi uzere, 1856 Paris Antlasmasi'nda bile yoktu. Birinci Dunya Savasi'ndaki Alman-Avusturya Macaristan ittifaki ise Anadolu ve Ortadogu uzerindeki Alman emperyalist amaclari goz onune alindiginda, Berlin'in art niyetli siyaseti ittifakin ruhuna aykiri dustugu icin ciddiye alinmayabilir. (5)

Dan Reiter Gercekcilige alternatif olarak kavramsal cercevede ogrenme/tarihten ders almayi one cikariyor. Gercekcilik ittifaklarin dis tehditlere karsi olustugunu savunurken, ogrenme / ders alma kavrami ittifaklari belirleyen hususlarin basinda tarihsel deneyimlerin sekillendirdigi dunya gorusleri oldugunu savunuyor. Dahasi, Reiter matematiksel modelleme yontemini kullanarak ittifak seciminde dis tehdidin baski araci olarak sira disi konumda kaldigini iddia etmekte. Dolayisiyla, bu yaklasim ulkelerin varolussal/yasamsal konumlarini etkileyen dis politika deneyimleri isiginda, siyasi cizgide devamliligin sonucta guvenligi garantiye aldigini, sistem disi davranislarin ise, ne kadar idealist olursa olsun, basarisizlikla sonuclandigini gosteriyor. (6) Ayrica, siyasi belirsizliklerle karsilasan karar vericiler genellikle uzak veya yakin gecmisteki deneyimlerden ders cikararak ittifaka katilmak veya ittifakin disinda kalmak seceneklerini kullanmaktadir. Tarihsel perspektife kavramsal cerceve cizmesi acisindan, bu yaklasim tezimizi guclendirmektedir. NATO ittifaki ise, Turkiye'yi sadece askeri acidan guclendirmekle kalmadi. Bir bucuk yuzyil suren sisteme aidiyet arayisini sonlandirdi. Uluslararasi sisteme dahil olma cabalari devlet gelenegi olarak devam ettigi icin, calismanin ilk bolumu 19. yuzyilda basliyor. NATO ittifakina dahil olma sureci ise Ikinci Dunya Savasi'nda hem Turkiye hem de Sovyetler acisindan tecrube edilmis husumetlerden dersler cikarilmis olunmasina baglanarak kurgumuzu yakin tarihe tasimaktadir. Dolayisiyla, sistem acisindan bakinca "nicin NATO?" sorusunu tarihsel boyutta konumlandirmak konuyu daha buyuk bir resimden gormemizi saglayabilir.

Calismanin genel amaci, Ankara'nin NATO uyeligi icin neden o kadar israrci oldugunu, (7) klasik "Sovyet tehdidi" ve "Batililasma," kategorilerinin otesine tasimaktir. Bu kategoriler yeniden uretilmeye yatkin oldugu icin sonucta gerekirci (determinist) kaliplar haline gelebiliyor. Calismada, Sovyet tehdidine ideolojik ve psikolojik savasin kaliplari disindan bakilmasi amaclanmaktadir. Bu, Sovyetler Birligi ve Turkiye arasinda Soguk Savas'in daha Ikinci Dunya Savasi esnasinda olustuguna isaret etmekte ve savas sonrasi donem icin aydinlatici olacagi iddia edilmektedir. Gerekirciligin bir islevi de 1952'den bu yana ulkedeki usler ve yabanci asker varligini mesrulastirmak idiyse, maksadi asarak yalniz sag-sol dusunce akimlarini kutuplastirmakla sonuclanmadi. Kavramsal duzeyde Dogu-Bati ikilemini de kendi icinde barindirdi. Muktedirler cografyanin istikamet gosteren yonlerine siyasi anlamlar yukleyince, fiziksel cografyalarin sinirlarinda yer alan ulkelerde kimlik sorunsali hep yasanmistir. Turkiye buna bir istisna teskil etmedi, halen de etmiyor.

Ote yandan, zamanin soylemiyle iktidarin iktisadi kalkinmayi dis yardimla surdurebilecegi ve karsiliginda ancak bir askeri ittifakin bunu guvenceye alabilecegi, Soguk Savas retoriginin ve stratejik arastirmalarin golgesinde neredeyse unutuldu. Oysa Devlet Bakanligi yayini olan "Turkiye'de Marsal Plani, 1/1/1950-31/3/1950" raporuna veya Disisleri Bakanligi Milletlerarasi Iktisadi Isbirligi Teskilati Genel Sekreterligi'nce yayimlanan "Turkiye'de Marsal Plani, 1/4/1952-30/6/1952" (8) raporuna bakildiginda, Turkiye'nin altyapi gereksinimlerinin vahim durumu ortaya cikmaktadir. Bu nedenle, "kalkinma hamleleri" Demokrat Parti iktidarinin siari haline gelecekti. Sonucta, ABD ve Bati Avrupa'nin butun uluslararasi kurum ve kuruluslarina uye olmak Turk dis politikasinin vazgecilmez hedeflerinden biri olagelmistir. Bunun yaninda, Sovyetler Birligi gibi guclu bir hasimla teke tek muhatap olmaktan kacinmak, 19. yuzyilda yasanan tecrubelerin birikimiyle Ikinci Dunya Savasi sonrasinda tekrar uygulanan yontemlerden biri olacakti.

Sovyetlerin Turkiye'ye karsi tutumlari 1945'de birdenbire degismis degildi. Birinci Dunya Savasi'nda ve sonrasinda Bolseviklerle yasanan hasmane iliskilere bakildiginda iliskilerin iki ulkenin birbirlerine en muhtac oldugu zamanda bile ne denli zorluklarla yurutuldugu gorulmektedir. (9) O nedenle, Ikinci Dunya Savasi'nda yasanan tecrubeler de bunlara eklendiginde gercek bir tutum degisikliginden soz etmek olanaksizlasiyor.

Guvenlik acisindan ele alinirsa, uluslararasi sistemin bir parcasi olmanin onemi Osmanli devletinde ancak 18. yuzyil sonlarinda algilanmaya baslanmis, 19. yuzyil bu amacla yurutulen diplomatik gayretlerle surmus, iki dunya savasi arasinda Turkiye gene uluslararasi konferanslara katilmis, 1932'de Cemiyet-i Akvam uyesi olmus, hatta Hitler-oncesinde ortaya cikan Avrupa Birligi soylemleri Ankara'yi kapsamina alinca, buna fikren destek vermistir. (10) Bu gozlemler Imparatorluktan Cumhuriyet'e gecis surecinden gunumuze kadar uygulanan dis politikada sureklilik arz ettigi icin NATO uyeligi baglaminda anlam kazaniyor.

Diger onemli bir nokta ise 1940 ve 1950 arasinda Turkiye'nin lider gorunusleridir. Cogu Osmanli'nin son donemlerini yasamis ve belki de en onemlisi dunya konjonkturu nasil olursa olsun, ulkenin askeri, diplomatik ve siyasi acidan yalniz kalmasinin ne tur tehditleri beraberinde getirdigine taniklik etmislerdi. Ikinci Dunya Savasi'nda diplomatik manevra sahasinin mevcudiyeti, dirayetli bir dis politika ve biraz da tesaduflerin yardimiyla ulke savas disinda kalabilmisti. Oysa 1946 yili itibariyla iki kutupluluk ve ileride tartisilacagi uzere, savas yillarinda bas gosteren Sovyet-Turk gerginlikleri Ankara'yi ozgur iradesiyle sectigi tarafta yer almaya yoneltecekti.

Calismamiz oncelikle, Osmanli'nin 19. yuzyil Avrupa Uyumu (Avrupa Konseri) icra heyetinde yer alma sorunsali cercevesinde uluslararasi sistemin parcasi olma temasini ele almaktadir. Ikinci olarak, Turkiye Cumhuriyeti'nin iki dunya savasi arasinda uluslararasi sistem(sizlikte) kurumsal aidiyet arayisi incelenmektedir. Burada ayrica Ikinci Dunya Savasi'nda Turkiye'nin soguk savasini ve NATO ittifakina dogru gidecek olan yolun neden ve nasil olustugu irdelenecektir. Ucuncu bolum ise, agirlikli olarak NATO ittifakinin ilk yillarini yukaridaki cercevede incelemek amacini tasiyor. Dunya konjonkturune uyum saglamak ve uluslararasi sistemde kendine yer edinmek Turkiye'de devlet geleneginin bir sonucu olarak NATO ittifakinda, nihayet 20. yuzyilin ortasinda gerceklesmistir sonucuna varabilmek bu resmin tarihsel izlerini takip etmekle mumkun olmustur.

Osmanli'nin 19. Yuzyil Avrupa Uyumu Icra Heyeti'nde Yer Alma Sorunsali

Tarihi sadece din, mezhep, etnik ayrisimlar ve catisma uzerinden okumanin kimseye yarari olmadigi gibi, cografi cizgilerin (denizler ve karalar) sinir boylarinda varlik surduren Osmanli Imparatorlugu ve Cumhuriyet icin Avrupa'dan dislanmis olmak veya Osmanli sosyo-kulturel yasaminin Avrupa'dan kalin duvarlarla ayrildigini varsayan soylemler kullanmak tarihsel veriler isiginda butun zamanlar ve mekanlar icin gecerli degildir.

Kulturel heterodoksi (bir arada yasamanin getirdigi sosyo-kulturel ve ekonomik etkilesimler anlaminda) bir yana, 15. yuzyildan 19. yuzyilin ilk yarisina kadarki zaman diliminde bilhassa Ingiltere, Fransa kralligi ve Italyan sehir devletlerince zaman zaman Osmanli devletinin ittifakina basvurulurdu. (11) Selim Deringil'in belirttigi benzerlik Osmanli'nin butun tarihsel cografyasi icin gecerli olsa gerek:
   Gunumuzde moda haline gelen 'Turkiye-Avrupa' iliskilerinden soz
   ederken [bu ikiligin] tarihi bir boyutu oldugu varsayilmakta. Bu
   yanlis bir varsayim. Konuya sanki birbirlerinden apayri ve hic
   uyusmayan olusumlardan ibaretmiscesine yaklasmak bilimsel titizlige
   aykiri. Akdeniz dunyasinin kelime haznesi bile ortakti. Savas,
   ticaret, evlilikler, mimari tasarim, yemek kulturu ve baska bircok
   konuda, Toynbee'nin tanimlamasini kullanacak olursak, bu 'medeniyet
   bolgesi'nde insanlar ortak kaderleri paylasmislardir. (12)


Kita Avrupasi'nda devletler arasi iliskiler 1648 Vestfalya sisteminin getirdigi kamu hukuku ve siyasi kriterlerle belli bir duzene oturmus gibi seyrederken, 18. yuzyilin sonuna dogru Fransiz Devrimi'ni takiben Napolyon Bonapart'in kitaya hegemonya dayatmaya kalkismasi cok uzun omurlu olmamisti (1804-1815) cunku sistem kimsenin hegemonyasini kabullenmeyecekti. Buyuk guclerden herhangi birinin hegemonyasini onlemek ilkesi 19. yuzyilin ilk yarisinda dogu sorununu cozmek icin bile Osmanli mulkunun paylasilmasina izin vermeyecekti. Ne var ki, yuzyilin ikinci diliminde, Almanya ve Italya gibi ulus devletlerin dogusuyla paradigmalar degisince sistem bu konuda islevsizlesmeye basladi.

1815 Viyana Kongresi'nde buyuk devletler Vestfalya'dan sonra surekli uygulanan gucler dengesi ilkesi dogrultusunda Avrupa haritasinda bazi duzenlemelere gideceklerdi. Gucler dengesi kavraminin cogu zaman buyuk guclerin cikarlarina gore ayarlanmasi bir vakiadir. Gene de 1815'ten 1914'e kadar bir Avrupa savasinin cikmasini ayni prensip onlemistir. Ne var ki, bu uygulama Osmanlilar icin her daim bir tehdit algilamasi olusturacakti. Her ne kadar bu ilke Osmanli'yi bir sure icin koruduysa da, her an Polonya'nin aleyhine isletildigi gibi, tersine donebilirdi. Gucler dengesini korumak amaciyla, 18. yuzyilda ilk kez, sistem disinda kalmis olan Polonya Rusya, Avusturya ve Prusya arasinda 1792 ile 1795 yillarinda bolusturuldu. Zamanin siyaset anlayisina gore Polonya topraklari nedeniyle uc buyuk guc arasinda savas cikacagina veya birinin bolgede hegemonya kurmasindansa, paylasilmasi tercih nedeniydi. Gucler dengesi, sistemin bir parcasi sayilmayan Polonya'nin aleyhine isletilmisti.

Aslinda onceleri Dogu Sorunu denince akla gelen ulke Polonya idi. Oysa Viyana Devlet Arsivi acildiktan sonra yapilan bir calisma, daha 18. yuzyil sonlarinda Avusturya Kralicesi Maria Theresa'nin danismanlarinin Balkanlari Rusya ile aralarinda paylasma onerilerinden soz eder. (13) 19. yuzyilin baslarindan itibaren Osmanli Devleti de Dogu Sorunu'nun bir parcasi olarak isimlendirilmeye baslanacakti. Konuyla yakindan ilgilenen St. Petersburg ve Viyana disinda soruna Londra ve Paris de mudahil oldugundan dolayi bu sefer olasi paylasimda cok ciddi sorunlar yasanacagi, hatta bir Avrupa savasina donusebilecegi ve Rusya'nin hegemonik heveslerinin onunu kesebilmek icin Osmanli'nin yoklugundansa varligi tercih edilecekti. Polonya'nin paylasilmis olmasi, ayni kaderi paylasmak istemeyen Osmanli dis politikasini tamamen savunmaya, dolayisiyla siyasi dengeleri gozetmeye yonlendirmisti. Sonucta, Osmanlilar icin Avrupa devletler sistemi ile kamu hukukuna dahil olmak varolussal hedef haline geldi. Carter Findley, Avrupa sistemindeki gucler dengesi siyasetinin onemini Polonya'nin paylasilmasindan da once algilayan bir Osmanli elcisine isaret etmektedir:
   1763 gibi erken tarihte Berlin'deki Osmanli elcisi Ahmed Resmi
   Efendi gucler dengesi siyasetinin nasil isledigini Istanbul'a
   bildirmisti. Sonradan Avrupa sistemine katilmanin yararlarini
   savunacakti ... 1837'de Viyana Buyukelcisi Sadik Rifat Pasa
   Osmanlilar'in Avrupa Konseri'ne girmelerini acikca talep etti. (14)


1815 Viyana Kongresi'nde devrim sonrasi Fransa'nin yayilmaciligini, gelismekte olan romantik milliyetci akimlari, liberal (anayasal monarsi) ve radikal (cumhuriyetci) eylemleri bastirmak gibi asli amaclar yaninda, Osmanli Devleti'nin sisteme kabul edilmesi gundeme geldi. Boylelikle hem genel bir antlasmayla Avrupa statukosu garantiye baglanacak hem de Rusya'nin hegemonik davranislari onlenmis olacakti. Osmanli'nin sisteme uyumu projesinin en guclu savunuculari Fransa Disisleri Bakani Charles-Maurice de Talleyrand-Perigord (1754-1838) ve Avusturya Sansolyesi Prens Clement von Metternich (1773-1859) idi. Fakat Rus Cari I. Alexander (h. 1801-1825) bunun karsiliginda Osmanli'dan toprak talebinde bulununca konu kapandi.

Metternich 1815-1848 tarihleri arasinda sisteminde agirligi en belirgin kisiydi. Kendisi muhafazakar monarsi yanlisi oldugu icin din ve mezhep farkliligi gozetmeksizin monarsilerin akrabaligi ve Habsburg Imparatorlugu'nun selameti adina siyaset uyguluyordu. 1821 Yunan Isyani'nin ilk liderlerinden olan Alexander Ypsilanti Balkan Hristiyanlarindan bekledigi "tabii" destegi bulamayip Osmanli ordusunun onunden kacarak Avusturya topraklarina girdiginde, Metternich onu hapse attiracakti. Mesru hukumdarlara isyan Metternich icin kabul edilemezdi. Buna ragmen, Yunanistan 1830'da bagimsizliga kavusunca basina Bavyera prenslerinden Otto'yu kral tayin eden buyuk devletler statuko degisikligini kabulleniyorlardi. Hatta Sultan Ikinci Mahmut krala kendi tugrasini tasiyan altin, mercan ve fildisi kapli torensel bir suvari kilici armagan edecekti. (15) Ikinci Mahmut'un sisteme uyum saglamaktan baska bir secenegi kalmamisti.

Paris'ten Avrupa'nin hemen her yerine sicrayan 1848 devrimleri Berlin ve Viyana orneklerinde oldugu gibi hukumdarin bahsettigi anayasalarla, anayasal monarsiye donusurken, Fransa bir defa daha cumhuriyet olacak, fakat cumhurbaskani Louis Napoleon Bonaparte 1852'de referandumla imparator "secilecekti". Metternich devrinin normlari degisirken, artik sahnede Avrupa statukosunu degil, bireysel itibar uzerinden ulusal cikarlari one cikaran liderler beliriyordu. Ucuncu Napoleon (h. 1848-1870), Fransa karsiti Konser/Konferans sistemini en azindan bu yonuyle degistirmeye kararliydi. Dolayisiyla, Fransa'nin eski hasmetli gunlerine donmesi sartti. Sistem Metternich zamaninda bile liberal ve muhafazakar devletler arasinda bolunme yasamakla beraber 1848 sonrasinda hegemonya karsitligini surduruyordu. Louis Napoleon kisa surede Osmanli-Rus iliskilerini bozmayi basardi ve Kirim Savasi'nin (1853-1856) cikmasina neden oldu. Fransa, Ingiltere ve Sardunya Osmanlilarin muttefiki olarak bu savasa mudahil oldular. Car I. Nikola'nin (h. 1825-1855) Ingiliz-Fransiz ultimatomuna uyarak, ordusunu isgal ettigi Eflak ve Bugdan'dan cekmesine ragmen, Paris ve Londra'da yayilan savasci soylem (jingoism) esliginde Kirim'a cikarma yapildi. Savasin konumuzu ilgilendiren tek yonu, 1856 Paris Baris Antlasmasi'yla Osmanli Imparatorlugu'nun Avrupa sistemine kabulu sorunudur.

Sadrazam Mehmet Emin Ali Pasa'nin (1815-1871) kaleme aldigi baris sartnamesi Osmanlilarin ittifaka diger guclerle esit kosullarda dahil edilmesini talep ediyordu. Fakat sonuc belgesi esitligin en onemli noktasini, yani Osmanli Devleti'nin gucler dengesine dahil edilmesini icermeyecekti. Antlasmanin VII. maddesi Buyuk Guclerin Osmanli Imparatorlugu'nun toprak butunlugune saygi gosterecegini taahhut ediyor ve bu taahhude bagli kalinmasini garanti ediyorsa da, dikkatlice okundugunda sayginin hukuki bir baglayiciligi olmadigi malumdur. Kullanilan dil sudur:
   Ekselanslari Buyuk Britanya ve Irlanda Kralicesi, Ekselanslari
   Avusturya Imparatoru, Ekselanslari Fransa Imparatoru, Ekselanslari
   Prusya Krali, Ekselanslari Rusya Imparatoru ve Ekselanslari
   Sardunya Krali, Bab-i Ali'nin Avrupa'nin kamu hukuku ve sisteminin
   yararlarina ortak olmasini kabul ettiklerini bildirirler.
   Ekselanslari Osmanli Imparatorlugu'nun toprak butunlugune saygi
   duyacaklarini, bu soze siki sikiya bagli kalmayi, sonuc olarak bu
   hukmu ihlal edecek herhangi bir eylemi genel cikarlara aykiri bir
   mesele olarak goreceklerini taahhut ederler. (16)


Burada Osmanli Devleti'nin genel guc dengesine katilmasindan bahsedilmiyor. 19. yuzyilda denge dort ilkeye dayaniyordu: Denge uc ya da daha fazla buyuk gucten olusurdu; tek bir gucun hegemonya kurmasina izin verilmezdi; hicbir guc digerlerine kiyasla cok zayiflatilmamaliydi; eger guclerden biri buyuk topraklar elde ederse, digerleri de ona esdeger duruma getirilirdi. Ali Pasa, Polonya'nin durumuna dusmemek icin, Osmanli Devleti'nin, en buyuk guvencesi olacak bu kavram kapsamina alinmasini arzu ediyordu. Buyuk Gucler bu konuyu goz ardi ettiler. (17) Bununla beraber antlasma, Osmanli'nin Avrupa devletler hukukunun ve Konserin bir parcasi oldugunu kabul etmisti. Bogazlar Konvansiyonu ve Garanti Antlasmalari da Paris akdinin birer parcasiydi. Garanti Antlasmasi'nin II. maddesine gore, Ingiltere, Fransa ve Avusturya, Osmanli topraklarina saldiri halinde bunu casus belli sayacaklardi. Oysa II. madde, 1870 itibari ile Alman/Italyan ulusal birliklerinin kurulmasiyla beliren milletlerin kendi siyasi kaderlerini tayin etme kistasi ile celisiyordu. (18) Ardindan gelen 1875-1876 Sirp, Bulgar ve Karadag isyanlarina da ayni parametrelerle yaklasilinca, isyanlarin uzantisi olan 1877-1878 Osmanli-Rus savasinda Osmanli yalniz kalmisti. Konser sistemi yerini giderek Realpolitik yontemlerine birakirken, Alman Sansolyesi Otto von Bismark, Uc Imparator Ligi antlasmasiyla (Dreikaiserbund) Avusturya-Macaristan, Rusya ve Almanya'yi bagladi. Fransa'da III. Cumhuriyet yalnizlasmis, icte dalgalanmalar yasarken, Ingiltere mutlu yalnizlik donemine girmisti. Dolayisiyla, Bab-i Ali icra heyetinde dinleyici olarak kalmaya devam edecekti. I. Dunya Savasi arifesinde Konser tamamiyla coktu. Buyuk Harb'in sarsintisindan sonra ise, Turkiye Cumhuriyeti uluslararasi seviyede "milletler ailesinde" kurumsal aidiyet baglaminda yer alma arayisini surdurecekti.

Iki Dunya Savasi Arasinda Turkiye'nin Kurumsal Aidiyet Siyaseti ve II. Dunya Savasi'nda Ankara'nin Soguk Savasi

Iki dunya savasi arasi donemde Milletler Cemiyeti disinda bir sistemden soz etmek olanaksizdir. Ote yandan, barisin surdurulebilmesi icin bazi girisimler ve tasarilar da yok degildi. Ne var ki, Versailles Sistemi diye adlandirilan yillar (1920-1934, Almanya Cumhurbaskani Maresal Hindenburg'un vefati ile Weimar Cumhuriyeti'nin sonu acisindan) gercek baris antlasmalariyla kurulmus bir sistem degil, Birinci Savas'ta yenilen ulkeleri cezalandirmak icin dayatilmis metinlerden olusuyordu. Bu nedenle, sureci ateskes diye adlandirmak belki daha dogrudur. (19) Savastan yenik cikip da Paris Konferansi'nin dayattigi antlasmayi reddederek, ulkesini yabanci isgalinden arindiran ve kendi cumhuriyetini kuran tek ulke Turkiye olmustu.

Ankara'nin Lozan Barisi'ndan sonra ustlendigi ilk uluslararasi siyasi iliski Musul Sorunu'nun Milletler Cemiyeti'nce bariscil yollardan cozulmesini kabul etmesidir. Esasen, Turkiye Milletler Cemiyeti'ne uye olmak arzusundaydi, cunku kolektif guvenlik catisinin icinde olmak Osmanli'dan miras aldigi ve dis politikada hep devamlilik arz eden hususlardan biriydi. Ankara, Ingiltere ile arasindaki en onemli uzlasmazligin Milletler Cemiyeti'nce, Ingiltere mandasi altindaki Irak lehine sonuclanmasina itiraz etmemis, 1926 yilinda Irak ile sinir antlasmasini imzalamisti. Bu davranisi uluslararasi kurumsalliga verilen onemin bir sembolu olarak da okumak mumkundur. Ayrica, Gazi Mustafa Kemal, daha 1920- 1921'de TBMM hukumeti devrinde, manda yonetimlerine karsi isyanlara bizzat destek vermis, isyanlari orgutleyen istihbarat elemanlari Ingilizlere ciddi kayiplar verdirmisti. Sonucta asiret ayriliklari galebe calmis, Ankara yore halkindan bekledigi dayanismayi gormemisti. (20)

Turkiye'nin katildigi diger bir uluslararasi antlasma, 1928'de Paris'te akdedilen Briand-Kellog Pakti idi. TBMM bu pakti 1929'da onayladi. Cumhurbaskani Gazi Mustafa Kemal, Pakt hakkinda sunlari soylemisti:
   Efendiler! Baslica dis politika ilkemiz ve rehberimiz uluslararasi
   iliskilerde guvenilirlik oldugu kadar ulkemizin guvenligi ve
   kalkinmasidir. Eger ulkede devam etmekte olan kalkinma ve reformlar
   surdurulecekse Turkiye'nin hem ulke icinde hem de bolgede barisa ve
   duzene ihtiyaci vardir. Bu nedenle ulusal guvenlik ve savunma dis
   politikamizda en basta gelmektedir. Boylece, ulkemize yonelik
   saldirilari engellemek icin kara, deniz ve hava ordumuzu guclu
   tutmaliyiz. Cumhuriyet Hukumeti guvenligi korumak icin uluslararasi
   anlasmalara katilmaktadir (yazarin vurgusu). Iste bu nedenle Kellog
   Paktini imzalamaya karar verdik. (21)


Bu anlasma baslangicta Fransiz Basbakani Aristide Briand ile ABD Disisleri Bakani Frank B. Kellog arasinda, Fransa ve Amerika tarafindan dostluk anlasmasi olarak imzalanmisti. Fakat Washington baslangictaki amaca dayali cok tarafli bir anlasma istedi. Bu politikanin nedeni ABD'nin Milletler Cemiyeti'nin uyesi olmamasi nedeniyle cok tarafli antlasmalara yonelmesiydi. Baskan Wilson'dan (1913-1921) Herbert Hoover'e (1929-1933) butun baskanlar bu politikayi izleyeceklerdi. Briand-Kellog Paktini imzalayan 63 ulke, savasin yasadisi bir uluslararasi davranis bicimi oldugu, devletler arasindaki butun anlasmazliklarin Uluslararasi Adalet Mahkemesi'ne getirilmesi sarti ve taraflarin bu mahkemenin yargisina gore davranmalari gerektigi uzerinde anlasti. Ilkeler Milletler Cemiyeti'nin degerlerinden pek farkli degildi, sadece ABD'yi saldirganliga karsi bir kolektif guce katkida bulunmayi taahhutten kurtariyordu. Ayni zamanda, yeni Amerikan dis politikasi bagimsiz uluslararasi iliskiler (independent internationalism) olarak adlandirildi.

Milletler Cemiyeti'ne uyelik oncesinde silahsizlanma toplantilarina katilan Ankara, bu toplantilarda Moskova'ya cok yakin bir cizgi takip ediyordu. 1932 yilinda Cenevre'de toplanan silahsizlanma konferansinda Turkiye ve Sovyetler Birligi genelde savasa karsi alinacak somut guvenlik onlemleri uzerinde israrciydilar. (22) O yil, Turkiye Disisleri Bakani Tevfik Rustu Aras, Turk Bogazlari'nin silahlandirilmasi ve savunma sorumlulugunun Sovyetlerle ortak yurutulmesini talep edince, Bogazlar'in Ingiliz savas gemilerine tumden kapatilabileceginden kuskulanan Ingiltere bu oneriyi desteklemedi. Ingilizlerin bunu kabul etmeyeceklerini pekala bilen Aras'in onerisi Sovyetlere karsi bir iyi niyet gosterisiydi. Gene de Turkiye, Ingiltere'nin bilgisi dahilinde Sovyetlerle Karadeniz guvenligi konusunda bir anlasma yapma gayretlerini 1939'a kadar surdurecekti. Uluslararasi bir antlasma olan Montreux ile 1936'da, komsularinin guvenligini taahhut etmek sartiyla Bogazlar'in idaresi ve savunmasi Turkiye'nin yukumlulugune girdi. 1935'de Italya'nin Etiyopya'ya saldirisi, Japonya'nin Cin'e saldirisi, Almanya'nin acikca silahlanmasi ve Milletler Cemiyeti'nin lider konumundaki Ingiltere ve Fransa'nin saldirilar karsisinda uyguladigi taviz siyaseti hem Turkiye hem de Sovyetler Birligi'nde kolektif savunma kavraminin coktugu kanisini uyandirdi. Josef Stalin, 1939 baslarinda Sovyetlerin bundan boyle kendi basina davranacaginin sinyalini, kolektif savunmayi savunan Disisleri Bakani Maxim Litvinov'u gorevden alip yerine Viyaceslav Molotov'u atayarak verdi. (23)

Turkiye ise 1936'da Bogazlar uzerinde hukumranligi tekrar uhdesine almis ve o yildan itibaren Dogu Akdeniz'de kara ve denizde stratejik konumu eski caglardan beri son derece onemli olan Hatay'i topraklarina katma girisimlerinde bulunmaktaydi. Konu, 1939 yilinda siyasi, diplomatik, halkla iliskiler cabasi ve ekonomik tesviklerle Turkiye'nin lehinde sonuclanacakti. Fakat bu defa, anlasmazliklarin bariscil yollarla cozulmesi sonucta Milletler Cemiyeti vasitasiyla degil, Turkiye-Fransa Genelkurmay Baskanliklarinin bu konuda birlikte hareket etmeleriyle gerceklesti. (24) Ayni yil, Ankara Ingiltere ve Fransa ile Akdeniz'den gelecek herhangi bir saldirganliga karsi (Italya) uclu bir ittifak imzaladi. Turkiye, Sovyetlerin aksine tamamen kendi basina davranma luksune sahip degildi. Dolayisiyla, Ankara geleneksel dis politika cizgisini surdurerek, Bati ittifakina girmisti. Benito Mussolini'nin Turkiye'ye karsi yillardir surdurdugu saldirgan soylem, On Iki Adalar civarinda gerceklestirdigi deniz manevralari ve gene 1939'daki Alman-Italyan yakinlasmasi baska bir secenek birakmiyordu. (25) Esasen, yaklasan savas Avrupalilarin savasiydi, cunku Turkiye'nin o donemde artik hicbir ulkeyle toprak uzerinden anlasmazligi kalmamisti. Bir arastirmacinin 1970'de Ismet Inonu ile Ikinci Dunya Savasi'nda Turkiye'nin dis politikasi uzerine yaptigi soyleside, Inonu "Bu savasin bizimle hic ilgisi yoktu" diyecekti. (26)

Bu nedenle, Uclu Ittifak ile 1941'de Almanya ile yapilan Saldirmazlik Pakti ve ekonomik anlasmalar arasinda bir ikilem olmadigi gorusu hakimdi. Oysa Berlin ile anlasmanin imza oncesinde Alman Disisleri Bakani Joachim von Ribbentrop Ankara Buyukelcisi Franz von Papen'e yolladigi gizli telgrafta, Turkiye'nin Ingiltere ile baglarini kopartip dis politikasini Alman yanlisi kulvara oturtmak icin "iceriden gelecek bir askeri darbeyle hukumet degisikligi yaptirmanin kosullari mevcut mudur?" diye soruyordu. (27) Von Papen'den bu konuda olumsuz yanit alinca, ertesi gun anlasmalarin yapilmasi icin gorusmelerin baslatilmasina onay verecekti. Ama ciddi bir onsartla: Berlin'in Irak'ta Ingiliz karsiti bir isyan ve darbe icin ulkeye yollayacagi silahlar ve sivil giysiler icinde konvoylara eslik edecek olan Alman askerlerine serbest gecis icin izin verilmeliydi. (28) Ribbentrop'a gore, uluslararasi serbest gecis hakkini kullandirmak, Turkiye'nin tarafsizligina hukuken halel getirmezdi. Buna itiraz olursa, Turklere Ingiltere'nin o sirada Ankara'nin yardimina kosacak durumda olmadiginin hatirlatilmasi gerekti. (29) Bu gorusmelerin henuz yaziya dokulmemesi de buyukelciye tembihleniyordu. Ribbentrop gene tatmin edici bir yanit almamis olacak ki, bu defa, "Anlasmalari imzaliyalim, gizli bir madde konup, Kostence'de hazir bekleyen savas malzemelerini Bogazlar'dan gecirip, Irak'a, Suriye'ye ve Iran'a ulastirmamiz garantiye alinsin" diyecekti. Karsiliginda, savas bitince Ankara'ya bir, iki Yunan adasi ve Bulgaristan'in dogusundan biraz toprak verilmesi teklif edilebilirdi. Basbakan Sukru Saracoglu'nun von Papen'e bu konuyu muttefik Ingiliz Buyukelcisi Hugh Knatchbull-Huggesen ile konusacagini bildirmesi transit gecis konusunu gundemden dusurdu. Almanya ile anlasma 18 Haziran 1941'de imzalandi. Nazilerin Turkiye'yi kendi saflarina cekebilmek icin daha "yaratici" olmalari gerekiyordu.

Alman yaraticiliginin eski pan-Turkistlerle iliskiye gecip, bu akimi Turkiye'de tekrar canlandirmaya yonelmesi, Turkiye ile Sovyetler Birligi arasindaki Soguk Savasin daha erken bir tarihte olusmasina neden olacakti. Ankara kerhen pan-Turkizm konusunun hukumetler duzeyinde degil, Birinci Dunya Savasi'nin bazi emekli generalleri ve sivil Turkculer uzerinden gorusulmesine mani olmadi. Mursel Baku, Sait Caferoglu, Kemal Edige, Huseyin Husnu Emir Erkilet, Nuri Killigil, Mehmet Emin Resulzade ve Zeki Velidi Togan gibi isimler arasinda tek muvazzaf subay Harp Akademileri Komutani General Ali Fuad Erden idi. Pan-Turkizmin baslica iki vechesi gozukmektedir. Ilki, Alman isgali altindaki Sovyet topraklarinda yasayan Turk kokenlilerin orgutlendirilip, Nazilerle beraber Sovyetlere karsi carpismalari. Ikincisi ise, Alman esaretindeki Turk kokenli Sovyet vatandaslarinin Turk subaylarca egitilip Sovyetler uzerine surulmesiydi. Ikinci grubun Waffen SS birliklerinde sonuna kadar savastiklari biliniyor. Birinci siktaki Turk kokenliler, savas terimiyle Nazi isbirlikcileri, Alman yenilgisi uzerine Nazi ordulariyla geri cekilecekler, fakat savas sonunda Stalin'in istegi uzerine Sovyetlere iade edilince trajik yasamlari gene trajik sekilde son bulacakti.

Savas sirasinda yurt disina cikmanin bile Turkiye hukumetinin iznine bagli oldugunu bilen Sovyet makamlari pan-Turkistlerin acikca veya dolayli olarak buyuk Sovyet savunmasina darbe vuracak eylemler icinde olmalarini unutmayacaklardi. Basin-yayin sansurune tabi Turkiye'de yayimlanmasina goz yumulan "Ergenekon, Gok-Boru, Tanridag, Turk Yurdu, Kopuz, Orhun ve Cinaralti gibi cok sayida haftalik dergide 'Turk Birligi' fikrine yer verilirken pan- Turkist temalar ve semboller otuzlu yillara nazaran cok daha acik bir bicimde ifade edilmektedir [idi]." (30) Stalingrad Zaferi'ni takiben, "Sovyet basini Turkiye'deki Turanciliga kesin bir dille saldirir. Izvestia Gazetesi Turk hukumetini irkci propaganda yapmakla itham eder." (31) 1943'te Turk basininda ayni minvalde sesler yukselir. Ankara ancak 1944 yilinda Almanya ile diplomatik iliskileri kesmeden biraz evvel pan-Turkistleri "irkcilik" suclamasiyla yargiya teslim edecekti.

Ankara ile Moskova arasindaki Soguk Savas'a Sovyetlerin de ciddi bir katkisi oldugunu hatirlamak gerekir. Sovyet gizli servisi 1942 yilinda Ankara'da von Papen'e, buyuk bir sans eseri basarisizlikla sonuclanacak suikast girisimini orgutler. Planin mantigi dikkatleri Moskova'nin uzerine cekmeden, Hitler'in hismini buyukelcisinin oldurulmesi halinde Turkiye'ye yonlendirmekti. Sovyetler savasin en agir gunlerini yasarken, catismada ve/ya soguk ve acliktan olen insanlarinin sayisi milyonlarla ifade edilirken, Bulgar ve Yunan sinirinda Turkiye'ye "komsu" olan Hitler ordulari Turkiye'ye saldirirsa, Sovyetlerin savas yuku biraz olsun hafifleyebilirdi. Ama tecrubesiz suikastcinin elinde girisim basarisiz kaldigi gibi olen kendisi oldu. Ankara'da mukim eski Cekoslovakya buyukelcisi vasitasiyla komplodan haberdar olan Turk Emniyeti suikastciyi azmettiren kisileri Sovyet Konsoloslugu'ndan alip yargi onune cikardi. Sovyetlerden gelen butun inkar beyanlarina ragmen, iki taraf da gercegi cok iyi biliyorlardi. (32) Sonucta, pan-Turkizm ve von Papen'e suikast girisimi Ankara ile Moskova arasinda soguk savasin 1942 yilinda baslamasina neden oldu. 1946'da Stalin'in 1925 Turk-Sovyet Dostluk Antlasmasini feshetmesine savasta yasananlar perspektifini eklemek hakkaniyetli olur.

Yeni Dunya duzeni kurulurken Turkiye, Birlesmis Milletler Cemiyeti'nin kurucu uyelerinden olmanin disinda, (33) yalnizdi. Bu nedenle, 1947 yilinda Truman Doktrini'nde (34) Yunanistan ile Turkiye'nin adlarinin zikredilmesi, bu iki ulkenin Marsal Yardim sisteminin kapsamina girmek icin yaptiklari diplomatik girisimlere dayanak olusturdu ve basariyla sonuclandi. Bu basarinin Turkiye icin kilit noktasi doviz stoku saglam olan Ankara'nin tartismalari ekonomik boyuttan siyasi boyuta, yani Sovyet tehdidine kaydirmis olmasiydi. 1949 itibariyla Kuzey Atlantik Ittifaki'na girebilmek icin yapilan diplomatik girisimlerin (35) yani sira, Turkiye'nin Ikinci Dunya Savasi'ndan artakalan "guvenilemez muttefik" imajini silmesine, "Birlesmis Milletler idealine samimiyetle bagli oldugumuzu ispat" (36) icin katildigi Kore Savasi (1950-1953) yardimci olacakti. Millet Partisi Genel Baskani Hikmet Bayur gazete beyanatinda, Atlantik Pakti'na girmenin gerekli olduguna, Kore'ye asker sevkinin sonucu bu olacaksa yapilan fedakarligin yerindeligine ve Birlesmis Milletler guvenlik teminatinin yetersizligine, halbuki Atlantik Pakti'nin bir realite olduguna vurgu yapmaktaydi. (37) Le Monde gazetesinin yazdigina gore Fransa da Atlantik Pakti'nin Turkiye ve Yunanistan'i icine alacak sekilde genislemesine destek veriyordu. (38)

Kuzey Atlantik Ittifaki ve Turkiye

Turkiye'nin onceligi siyasi, diplomatik ve askeri yalnizliktan kurtulmak, dolayisiyla bu amaci gerceklestirirken iktisadi kalkinmayi da amacin icinde konumlandirmakti. Ikincisi, tarihten ders cikarmanin (learning theory) mirasi devletlerin savas sonralarinda ittifak yapmalari veya ittifak disi kalma seceneklerinin savas sirasinda yasanan tecrubelerine dayandigini gostermektedir. (39) Ucuncu nokta, bu surece kurumsal kimlik/aidiyet sorunsali eklemlenince, Turkiye'nin kendisini Bati'dan soyutlamak yerine surekli olarak Bati'ya katilma cabasinda oldugu gozlemleniyor. Bu nedenlerle, Ankara'nin 1949 itibariyla sececegi yol cok acikti.

Ikinci savasta 20 milyon insan kaybeden ve endustri altyapisinin dortte ucu harap olmus, dahasi orta ve dogu Avrupa'da siyasi gucunu pekistirmekle mesgul olan Sovyetlerin ne baska bir savasa girmeye niyetleri vardi ne de gucleri. Buna ragmen, Moskova 1945 Yalta Konferansi'ndan itibaren Turkiye'ye karsi psikolojik savas yurutmekten geri kalmadi. Ankara Sovyet radyo ve gazetelerinde cikan Turkiye karsiti yayinlara, sinirda askeri hareketlenme hakkindaki haberlere ragmen kuzeyden silahli saldiri beklemiyordu.

Disisleri Bakani Hasan Saka'nin ABD Buyukelcisi Laurence A. Steinhardt'a belirttigi uzere, Moskova'nin takindigi hasmane tavir Turkiye'yi Bogazlar meselesinde teke tek gorusmeye zorlamak icindi. Turkiye'nin Moskova Buyukelcisi Selim Sarper de ayni fikirdeydi. (40) 1946'da ayni diplomatlar Sovyetlerin belki hemen degil ama orta veya uzun vadede tehdit olusturduguna vurgu yapmaya basladilar. Kafkas sinirindan ani bir saldiri olacagi hakkinda alinan haber uzerine Kars Kolordusu cekilmis yerine iki ay sonra Erzurum'a cekilecek olan bir alay birakilmisti. (41) Psikolojik savasin yarattigi belirsizlik ortamin da, 5-9 Nisan 1946'da, savas sirasinda Washington'da vefat etmis olan Buyukelci Mehmet Munir Ertegun'un nasini protokol icabi Istanbul'a getiren USS Missouri zirhlisini hukumet artik yalniz olmadiginin sembolu olarak gordu. Cogu gazete basyazari ziyareti Sovyetlere karsi bir uyari olarak yorumladi. (42) Yeni verilerle yapilan arastirmalar ise, zirhlinin Turk sularina gelmesini diplomatikce mumkun kilan olaylara bagliyor. Ertegun'un nasi selefi Mehmet Baydur'un girisimi ve ailesinin arzusuyla nakledilmisti. Ayrica, USS Missouri diger zirhlilar gorevde oldugu icin tek secenekti. Zamanlama acisindan Truman'in Sovyetlerle ortak siyaset aramaktan vazgectigi ve giderek dislayici, dusmanca soylemlerin olustugu bir doneme denk dusmektedir. (43) Ortusen verilerin isiginda, zamanin yorumlari Moskova kaynakli psikolojik savasa karsi duyulan bunalimin gostergesi. Ayrica Yunanistan'da siddetlenen ic savasta hukumete destek vermek icin Pire limanina da ugramis olan USS Missouri'nin Istanbul sularindaki misafirligi Sovyetlere karsi degisen ABD siyasetinin simgesi olarak kabul edilmektedir.

Ideolojik acidan Sovyet Rusya Turkiye'de komunizme ne kurumsal destek verebildi (illegal Turkiye Komunist Partisi 1926'dan beri yurtdisinda konuslanmisti), ne de komunizmi ateizm ile ozdeslestiren Turk halki uzerinde psikolojik etki yaratabildi. Kisacasi, komunizm o devirde fikir jimnastiginin otesinde bir konuma sahip degildi ama devlet katinda solcular ve siirleri bile bozguncu sayilmalarina yetiyordu. Hele orduya sizmaya kalkisirlarsa.

1951'de bir Ingiliz gizli raporu M. Sevket Mocan'in onderliginde 100 Demokrat Parti milletvekilinin baskisiyla Ceza Hukuku'na ilave edilen 141-142. maddelerin komunist hareketin liderlerine olum cezasinin verilebilecegini bildiriyordu. Ote yandan rapor, Turk mahkemelerinin bu cezayi uygulayacak kadar saglam kanitlara ulasamadiklarindan dolayi goz ardi ettiklerine dikkat cekmekle beraber, bu maddelerin vicdansiz (unscrupulous) yoneticiler elinde kotuye kullanilmasi mumkundur uyarisinda bulunuyordu. (44)

Ankara acisindan, NATO'nun sadece ruhuna degil, lafzina da uymak gerekliydi. Kanada Disisleri Bakani L. B. Pearson'un parlamentoda 2 Subat 1951'de "Uluslararasi Vaziyetin Analizi" basligiyla yapmis oldugu konusma, istek uzerine Basbakanlik Ozel Kalemi'ne ulastirildi. Belli ki kullanilan dilin ve kavramlarin eslestirilmesi amaclaniyordu. Kanada Disisleri Bakani'nin kuresel stratejik analizinde iki ana fikir vardi. Ilki, Sovyet yayilmaciligi, ikincisi de baris isteniyorsa savasa hazir olmanin zorunlulugu. (45) Bu temalar Turkiye'nin soylemlerinde yanki buldu.

ABD 1951 Mayis ayinda Turkiye ve Yunanistan'in NATO'ya kabul edilmelerini muttefiklerinden resmen talep etti. Washington'u bu karara yonelten faktorler arasinda Turkiye'nin tarafsizlik ilan edebilecegi riski rol oynadi. Ankara'nin ittifaka katkilari arasinda askeri hava alanlari ve uslerini muttefiklerine acmasi cevreleme siyasetinin Dogu Akdeniz ve Orta Dogu ayagini olusturacakti. Ayrica, NATO planlayicilarinin ongordugu sayida tumeni bati Avrupa sosyo- ekonomik nedenlerden dolayi taahhut edemiyordu. Amac 96 tumenin 40'ini devamli harbe hazir durumda tutmakken, Bati Avrupa sadece 20 tumen ayirabildi. Avrupa cephesinde konuslandirilmayacak olmalarina ragmen, Turkiye'nin onerdigi 18 tumen ABD'ne cekici geldi. Bu sayede Sovyetler Birligi askeri birliklerinden bazilarini Kafkas cephesinde konuslandirmak zorunda kalacak ve Bati Avrupa uzerindeki yuk hafifleyecekti. (46)

Turkiye'nin NATO'ya davet edilecegi resmen bildirilince, Basbakan Adnan Menderes'in beyanatinda su vurgular yer aliyordu:
   Turkiye'nin esit haklari haiz bir aza sifatiyle Atlantik Pakti'na
   kabulu lehinde Ottawa'da verilmis oldugunu ogrendigimiz karar pek
   tabiidirki Hukumetce buyuk bir memnuniyetle karsilanmistir...
   Atlantik Pakti camiasinda memleketimiz, diger aza Devletlerle
   yapacagi is birliginde, dis siyasetimizin farikasini teskil eden
   husnuniyet, samimiyet ve ahda vefa esaslarindan daima mulhem
   olacaktir. (47)


Arkasindan, Kuzey Atlantik Pakti'nin Kurmay Baskanlarindan olusan daimi grubu Ankara'ya gelerek NATO'nun askeri vechelerini muzakere ediyorlardi. (48) Devlet katinda NATO'ya giris hakkinda fikir birligi oldugunu Basbakanlik arsivinde bulunan "Telefon Pavyonu, Sual ve Cevaplar" baslikli bir belgeden ogreniyoruz. Meclis Reisi'ne sorulan "Atlantik Pakti'nin gayesi nedir?" ve Disisleri Bakani'na sorulan "Birlesmis Milletler Teskilati ile Atlantik Pakti arasindaki munasebetler nelerdir?", Milli Savunma Bakani'na sorulan "Turkiye ve Yunanistan'in Atlantik Paktina dahil olmalari ile Pakt daha kuvvetlenmis midir?", Genelkurmay Baskani'na sorulan "Atlantik Pakti Teskilati tecavuz emellerini onlemis midir? Istikbalde de buna muvaffak olabilecek midir?", Milli Egitim Bakani'na sorulan "Atlantik Paktinin milletlerarasi emniyet sahasindan gayri, sosyal ve kulturel sahalarda gayeleri nelerdir?" ve Maliye Bakani'na sorulan "Atlantik Paktina dahil olmakla buyuk mali kulfetlere girmis olmuyor muyuz?" sorularina ilgililer yapici cevaplar vermektedir. (49)

Hukumet 1952'de NATO nezdinde sivil ve askeri temsilcileri atadi. Buna gore, Genelkurmay Ikinci Baskani ve refakatinde Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Kurmay Baskanlari, Iktisadi Isbirligi Teskilati Genel Sekreteri, Milli Savunma Bakanligi Mustesari, Maliye Bakanligi Mustesari, Disisleri Bakanligi Katibi Umumi Muavini ve Disisleri Bakanligi Katibi Umumi Iktisadi Isler Muavini NATO'da Turkiye'yi temsil edeceklerdi. (50)

Mart 1952'de Muttefik Kuvvetleri Avrupa Yuksek Karargahi Kumandani General Dwight D. Eisenhower Istanbul'a resmi ziyarette bulundu. 1. Ordu Kumandani Orgeneral Zekai Okan tarafindan agirlanan Eisenhower'in aslinda cok olagan tesekkur mektubu gazetelerde yayinlandi. (51) Ilk asamada NATO uyeligi Turk- Yunan iliskilerinde bir yakinlasma saglamisti. Turk ve Yunan Buyukelcilerin ABD'de NATO'ya girme konusunda nasil bir dayanisma icinde bulunduklari Feridun Cemal Erkin'in anilarinda goruluyor. (52) 9 Haziran 1952'de Yunan Krali I. Paul ve Kralice Frederika Turkiye'ye resmi ziyarette bulundular. istanbul Ekspres gazetesi resimli haberinde "Dost Yunan Krali I. Paul Haydarpasa Garinda", Son Telgraf "Yunan Kral ve Kralicesi Haydarpasa rihtiminda ihtiram kitasini teftis ederlerken", Akin "Majeste Kral I. Paul ve Kralice Frederica karaya ayak bastiklarinda ihtiram vazifesini ifa eden 53. alaydan bir taburu teftis ve sancagi selamliyorlar" diye duyuruyordu. (53) Refakatlerinde gene Orgeneral Okan bulunuyordu.

26 ve 27 Temmuz 1952'de gazeteler Orgeneral Zekai Okan'in Genelkurmay Ikinci Baskanligina terfi ettigini yazacakti. (54) Dort yil sonra, Okan Afganistan'a Buyukelci tayin edildi. 1956'da Disisleri Bakani Mehmet Fuat Koprulu de istifa edecek, yerine Fatin Rustu Zorlu atanacakti. Huseyin Bagci, Koprulu'nun ic politik nedenlerden dolayi istifa ettigini yazar. (55) Koprulu 1954'de baslayan Kibris Sorununu Ingiltere'nin ic isi olarak goruyordu. "Ingiltere'nin adadaki egemenligini birakmaya hazirlandigi bir donemde Yunanlilarin ilhak politikasi gundeme gelince, Turkiye bakis acisinin yanlisligini gordu. Yeni Disisleri Bakani Fatin Rustu Zorlu bu fark edisin asil mimari olacakti." (56)

On yillik Demokrat Parti iktidarinda Genelkurmay Baskanlarinin dokumu ortaya ilginc bir tablo cikariyor. Ordunun zirvesindeki kisilerin hepsi 19. yuzyilin son ceyreginde dogmus, en yaslisi Balkan savaslarinda bulunmus, sirasiyla I. Dunya Savasi ve Kurtulus Savasi'nda carpistiklari icin Alman Demir Hac nisani, Istiklal Madalyasi ve liyakat nisan sahibiydiler. Disisleri Bakani Koprulu dahil, sosyal ve siyasi bicimlenmeleri o donemde sekillendiginden ulkenin siyasi, diplomatik ve askeri acidan yalniz kalmamasi gerektiginin bilincinde olduklari icin NATO uyeligini destekleyen kimselerdi. Hatta 1956'da Sovyetlerin Turkiye'ye karsi kalkistigi "baris atagi" uzerine Koprulu "Son zamanlardaki Sovyet girisimleri Turkiye'nin dis politikasinda herhangi bir degisiklige neden olmayacaktir. Hur dunya ile beraberce bindigimiz gemiyi terketmek niyetinde degiliz. Bu bizim icin olum kalim meselesidir" (57) diyerek konuya varolus perspektifinden bakildigini vurguluyordu. Genelkurmay Baskani Nuri Yamut 1950- 1954 arasinda gorev yapmis, 1954'de kendi istegi ile emekli olmustur. 1954-1955 arasinda gorev yapan Ahmet Nurettin Baransel yas haddinden emekliye ayrilmistir. Ardindan Ismail Hakki Tunaboylu 1955-1957 arasinda gorevde bulunduktan sonra, kendi istegi ile emekliye ayrilmistir. Genelkurmay

Baskanligina 1957-1958 vekalet eden Ibrahim Fevzi Menguc'un yerine 1958'de Mustafa Rustu Erdelhun atanmistir. Askeri cenahin zirvesindeki nobet devri bir olasilikla adi gecen komutanlarin silahli kuvvetlerin yapisini tipa tip Amerikan ordusunun kurallari yonunde degistirilmesinden hosnut olmamalariyla aciklanabilir. (58) Devlet geleneginde bazi teamuller degisirken dis politikada kurumsal aidiyet acisindan devamlilik siyaseti kendini gosteriyordu.

ABD'nin Ankara Buyukelcisi (1951-1953) George McGhee'nin ani kitabinin (59) kapak fotografi 3 Mart 1952'de Muttefik Kuvvetler Avrupa Yuksek Karargahi (SHAPE) Rocquencourt'da Turk ve Yunan bayraklarinin gondere cekilme toreni sirasinda cekilmis. Resimdeki Turkiye Paris Buyukelcisi ise Numan Menemencioglu'dur. Osmanli'nin son doneminde Viyana'da ikinci katip Menemenlizade Numan Bey'den, Ikinci Dunya Savasi'nda Disisleri Bakani, Disisleri Mustesari ve sonrasinda Paris Buyukelcisi (1944-1956) Menemencioglu tarihsel devlet geleneginin simgesidir. (60) Ayrica, bu calismanin ana temasi olan dis politikada devamliligin, varolus sorununun, gecmisten alinan dersler cercevesinde bu defa esit kosullarda kurumsal aidiyet kazanmanin canli kanitidir. Kurumsal aidiyete 1955 yilinda NATO Parlamenter Asamblesi'nin kurulusuyla yeni bir boyut eklendi. (61)

George McGhee'nin 1954 tarihli bir makalesi, Stalin'in olumunden sonra Sovyetlerden gelen baris taarruzuna Ankara'nin neden karsilik vermedigini gecmisten cikartilan derslere bagliyordu. Daha da ileri giderek, Disisleri Bakani'nin kokeni Osmanli devlet adamlari Koprululer'e dek uzandigi, uc yuzyil sicramayla Moskova'ya karsi siyaseten dogru, ama mesafeli davranisin devamliligini kaydediyordu. Ornegin, komunist olmayan ulkelerden bir tekTurkiye Stalin'in cenaze torenine temsilci yollamisti. Ote yandan McGhee Turkiye'nin demokrasi ve ekonomik kalkinma yolundaki hamlelerinden soz ederken cari acigin artmakta oldugunu ve Ankara'nin Uluslararasi Kalkinma Bankasi'ndan (IBRD) proje finansmani icin alinan halihazirdaki 60 milyon dolar borcunu vurguluyordu. (62)

Basbakanlik Cumhuriyet arsivinde bulunan 1956 tarihli tercume bir belge "Muhtira" basligini tasimakta. (63) Burada, Amerikan hukumetinin 1955 mali yilindan oteye askeri ve iktisadi destek yardimi saglamak hususundaki niyetlerine dair o gun icin herhangi bir taahhude girismesinin mumkun olmadigi hatirlatiliyor ve "Turkiye'nin onumuzdeki yillar zarfindaki envestimanlarinin ve mudafaa gayelerinin muvaffakiyeti icin hayati ehemmiyeti haiz olan saglam iktisadi sartlarin tahakkukunu sektedar edebilecek bir takim temayuller hakkinda bazi endiseler izhar edilebilir" deniyordu. Acikcasi, ABD yardim miktarini arttirmayacakti, cunku verilen yardim ekonomik rasyonalite disinda populist gayelere hizmet ediyordu. (64) Plansiz programsiz kalkinma hakkinda dis basinda cikan elestiriler kendisine arz edildiginde ise Menderes, fabrika, baraj ve rafineri kurmayi hammadde satmaya tercih ettigini soylemekteydi. (65) Ote yandan, Turkiye'nin Washington'la artik tek tarafli bagimlilik haline gelen iliskisini karsilikli bagimliliga donusturmek gerekti. Ayni yil, ABD nukleer baslikli fuzelerin NATO ulkelerinde konuslandirilmasini teklif edince, Menderes'in karsilikli bagimlilik yaratma konusunda onu acildi.

Basbakan Menderes Sovyet karsiti soylemini daha da sertlestirecek ve 1957'de Kuzey Atlantik Konseyi'nde verdigi beyanatta nukleer baslik tasiyan balistik fuzelerin Turkiye'de konuslandirilmasi konusunu acacakti. (66) Menderes'in hareket noktasi Suriye'deki siyasi gelismelere Sovyetlerin verdigi destekti. 1950'lerin basinda Baas Partisi ve Suriye'deki legal Komunist Partisi anti-koloniyalizm konusunda hemfikirdi. 1955'de Misir lideri Nasir'in yildizi parlarken, Baas Partisi ile komunistler Sovyetlerle ne dereceye kadar isbirligi yapilacagi konusunda ayri dustuler. Komunistler Baas Partisi'ne sizarak partiyi icerden cokertmeye calisinca aralarinda silahli catismalar basladi. (67)

Dolayisiyla, Suriye'de komunist darbe tehdidi karsisinda Menderes Turkiye'nin iki cephe arasinda kalacagini dusunuyordu. Basbakan NATO Konseyi konusmasinda soyle demekteydi:
   Sayet Musluman ulkelerin komunist etkisine girmeyecekleri
   dusunuluyorsa bu cok yanlistir. Afganistan ve Suriye'nin durumlari
   bunun aksini ispat etmeye yeter. Sovyetler Birligi gizli sizislari
   her ulkenin kendi ozellikleri dogrultusunda yapar ... Halihazirda
   NATO ulkelerinin cogunda nukleer baslik tasiyan fuze
   bulunmamaktadir. Bu durum bilhassa Sovyet Rusya ve uydulari ile
   hemsinir olan ulkelerde buyuk bir huzursuzluga yol acmaktadir. Ani
   bir saldiri karsisinda NATO yardima gelene kadar cok gec olacaktir.


Bu nedenle, Menderes nukleer baslikli balistik fuzelerin konuslandirilmasini bir caydiricilik unsuru olarak gormekteydi. Hatta bu fuzelerin kullanim yetkisi NATO kumandanlarina veya en yuksek rutbeli milli kumandana taninmaliydi. Orta mesafeli balistik fuzeler, kitalararasi balistik fuzelerden daha islevseldi, ornegin NIKE fuzeleri caydiricilik gorevini yerine getireceklerdi. Basbakan bu arada Turkiye'ye 1958 askeri yardim programina iki NIKE fuze birligi katmis olan ABD'ne tesekkur etmeyi ihmal etmiyordu. Bu konusmada ilgi ceken baska bir nokta, Menderes'in saldiriya karsilik verebilme tartismasini Sovyetlerden mutlaka konvansiyonel saldiri gelecegi ve karsiliginda kullanilacak balistik fuze varsayimi uzerine kurmus olmasidir.

Nukleer diplomasi uzerinden karsilikli bagimliligin yapilandirilmasi, 5 Mart 1959'da Bagdat Pakti'nin cokmesiyle yerine kurulan CENTO'nun cekirdek uyeleri Turkiye, Iran, Pakistan ve ABD arasinda askeri isbirligi antlasmalarinin imzalanmasiyla olustu. Henuz gorusme tutanaklarina erisemesek de, antlasmalara ziyaret diplomasisiyle destek geldi. ABD Baskani Eisenhower'in 1959 Aralik ayi basinda ciktigi Italya, Turkiye, Pakistan, Afganistan, Hindistan, Iran, Yunanistan, Tunus, Fransa, Ispanya ve Fas gezileri bu baglamda anlam kazaniyor. (68) Isbirligi antlasmasi Turk Silahli Kuvvetleri'nin modernizasyonu kapsaminda balistik fuzelerin Turkiye'de konuslandirilmasina hukuki bir altyapi sunacakti. Nukleer baslikli fuzelerin kullanim yetkisi yasayla Beyaz Saray'in uhdesindeyken Sovyetlerle sinirdas bir ulkenin boylesine ciddi bir risk almasini karsilikli bagimlilik yaratmak amacindan baska turlu aciklamak imkansizdir. (69) Turkiye ve ABD arasinda imzalanan ikili anlasmanin NATO semsiyesi altinda yururluge girmesi, ikili anlasmalar ve NATO arasinda ne denli ince bir cizgi olduguna isaret ediyor. (70)

Projenin finansmaninda ev sahibi ulke olarak Turkiye'nin payina dusen 90 milyon dolari Zorlu, ABD'nin askeri yardim butcesinden ilave fon olarak karsilanmasini talep edecek, fakat ABD Disisleri bu miktarin iktisadi devlet tesekkullerine akacagi suphesiyle 1960 mali yili yardimlari icin yapilacak gorusmelerde ele alinmasini kararlastiracakti. (71) 1961'de konuslandirilmasi baslanan Jupiter (SM-78) fuzeleri kimsenin ongoremeyecegi Kuba Fuze Krizinden sonra 1963'de Turkiye'den cekildi. Saibeli Yassiada durusmalarinin golgesinde kalan Demokrat Parti iktidari donemi ulkede var olan siyasi fay hatlarini derinlestirmekle kalmadi, donemin dis politikasi ve NATO ittifakinin ne anlama geldigi de haliyle tarihsel bir surecte degil, Soguk Savas kosullari altinda calisildi. Dolayisiyla, kurumsal aidiyetin devamliligi acisindan 20. yuzyilin ikinci yarisina bakmakta yarar olabilir.

27 Mayis 1960 askeri mudahalesinin radyodan duyurulmasi esnasinda, NATO ve CENTO'ya bagli kalindigi ozellikle belirtildi. Kore Savasi sirasinda Tokyo'da BM Komutanligi nezdinde Turk irtibat heyetinde gorev yapmis olan ve 27 Mayis askeri mudahalesinde rolu olan Kurmay Yarbay Sami Kucuk anilarinda soyle yaziyor:
   Biz harekatin baslamasiyla birlikte ilk hedef olarak Ankara ve
   Istanbul radyolarini ele gecirmeyi, PTT telefon ve telgraf
   santrallerini kontrol altina almayi, basariya kadar konusma ve
   haberlesmeleri onlemeyi planlamistik ... Muttefiklerin herhangi bir
   mudahalesini onlemek icin NATO ve CENTO gibi anlasmalara bagli
   oldugumuzu ilk andan itibaren butun dunyaya duyurmak gerekiyordu.
   (72)


1997 yilinda, bir kitap calismasi icin Sami Kucuk'e sorulan sorulardan biri "Ulusal bir dis siyasayi benimsediniz. Ancak, 27 Mayis'in ilk gununde Radyo'da CENTO'ya ve NATO'ya bagliliginizi acikladiniz. Bunu ulusal bir dis siyaset izlemekle nasil bagdastiriyorsunuz?" idi. Yanit, devlet politikalarinda devamliligi gostermesi ve yakin tarih dersi vermesi acisindan ilgi cekici.
   Ulusal dis politikalarda NATO ve CENTO gibi savunma amacli
   anlasmalarin disinda tutulacagina iliskin bir madde oldugunu
   animsamiyorum.

   Bugun Sovyetler (Rusya) nufuzundan kurtulan eski peyk devletlerin
   NATO uyesi olmak icin yaptiklari calismalar bu pakta zamaninda
   girmenin Turkiye icin ne kadar iyi oldugunun delilidir.

   Unutmamak gerekir ki Osmanli Imparatorlugu, Turkiye Cumhuriyeti'nin
   (1923-1997) donemindeki 75 yillik baris donemini, varoldugu surece
   hemen hic yasamamistir. Turkiye bugun emsallerine nazaran daha
   gelismis ve uygar ise bunu, bu baris donemine borcludur. Bu baris
   donemine, Turkiye'nin icinde bulundugu NATO'nun katkisinin
   olmadigini iddia etmek mumkun degildir.

   Ancak, NATO icinde bulunan Turkiye'nin, savasla sonuclanacak
   kiskirtici faaliyetlere meydan vermemek ilkesine sadik kalarak
   komsulariyla iyi iliskiler icinde bulunmak, dis politikasinda ana
   ilkelerden biri olmalidir. (73)


Bir onceki ekabir ve ic siyasi duzene karsi silahli mudahalede bulunmus bir "ihtilalci" subayin devlet geleneginin disinda dusunmesi soz konusu olmamisti.

Sami Kucuk ile apayri dusunsel boyutta olan 27 Mayis mudahalesinin sozcusu Albay Alparslan Turkes'in NATO baglamindaki gorusu tarihten ders alma ve dis politikada devamlilik tezini dogrular yonde. Anilarindan ogrendigimize gore, Sovyet Buyukelcisi Nikolai Rijov, Baskan Kruscev'den bir mesaj iletir. Mesajda soyle denmektedir:
   Bakiniz, Kafkasya'daki Turkiye sinirindan itibaren, Karadeniz
   kiyilarindan itibaren 250 km derinligine kadar, butun bir alani
   askerden arindiracagiz. Ayrica, size her yil 500 milyon dolar hibe
   edecegiz. Turkiye'nin ekonomisini kalkindirmak icin surekli
   yardimda bulunacagiz. (74)


Karsiliginda, Turkiye'nin NATO'dan cikip, tarafsizligini ilan etmesi bekleniyordu. Talep, Cumhurbaskani Cemal Gursel'e danisildiktan sonra, boyle bir davranisin ahde vefaya sigmayacagi, fakat Turkiye topraklari uzerinden hicbir zaman Sovyetler Birligi'ne bir saldiriya izin verilmeyecegi beyanatinin esliginde reddedildi. 1960 sonlarina dogru ise universite gencligi ve sendikalarin protesto gosterilerinde ABD ve NATO karsitligi yukselise geciyordu.

Turk Atlantik Dernegi'nin ilk yayini olan Turkiye ve NATO, NATO ve ABD karsiti kitle gosterileri ve 16 Subat 1969 Kanli Pazar ertesinde, gosterilen siddet karsisinda, tarih belirtilmemesine ragmen, buyuk bir olasilikla 1969'da Ihsan Sabri Caglayangil'in ilk Disisleri Bakanligi (1965-1971) sirasinda parlamenterler icin yapilan seminer sunumlarini icermektedir. (75) Eszamanli olarak Kuzey Atlantik Asamblesi ve Avrupa Konseyi Turk Gruplari Baskanlik gorevlerini yurutmekte olan Muammer Baykan acilis konusmasinda sunlari soylemekteydi:
   1948'den bugune kadar NATO muttefiklerimizin sadece birinden,
   Amerika Birlesik Devletlerinden sagladigimiz askeri malzeme yardimi
   ikibucuk milyar dolardan fazladir ... diger taraftan ittifakta
   olmasaydik, silahlanmaya harcayacagimiz bu kadar buyuk bir meblagi
   memleket kalkinmasina ayirabildigimizi dusunursek, NATO bizim icin
   sadece guvenlik anlamini tasimaz. Bunun cok otesinde, Turk halkinin
   daha mureffeh bir istikbale erismesi yolunda harcadigimiz cabalarda
   bize imkan saglayan bir vasita olmustur dersek hic de mubalaga
   etmemis oluruz. (76)


Dernek Baskani Feridun Cemal Erkin konusmasinda NATO'ya girmek icin sarf edilen diplomatik gayretlere deginmekteydi:
   O esnada [1950] Bati'nin buyuk baskentlerinde istiksafi bir geziye
   cikan zamanin Disisleri Bakani rahmetli Fuat Koprulu,
   ziyaretlerinin sonunda, Ankara'ya gonderdigi telgrafta, Pakt
   konusunda nihai kararin Avrupali muttefiklerin degil tamamiyle
   Amerika'nin elinde oldugu neticesine vararak butun tesebbuslerin
   Washington'da teksifini telkin etmisti. (77)


Sonucta, ABD nezdinde yapilan girisimler meyvesini 1951'de verecekti. Kocaeli Milletvekili ve Millet Meclisi CHP Grubu Baskan Vekili Prof. Dr. Nihat Erim, NATO'nun bir saldiri pakti degil, savunma pakti olduguna dikkat cekerken, tarihsel bir refleks ile Turkiye'nin artik uluslararasi sahnede yalniz olmadigi vurgusunu yapiyordu. (78) Guven Partisi Istanbul milletvekili Coskun Kirca NATO'ya karsi anti-tezleri irdeleyerek, "bagimsizligimizi kaybediyoruz" veya "haberimiz olmadan savasa suruklenebiliriz" iddialarina karsi savas alarmi halinde bile her uyenin istenirse bagimsiz karar verme mekanizmasini isletilebilecegini soyluyordu. (79)

NATO nezdinde Turkiye Daimi Delegesi, Buyukelci M. Nuri Birgi sunumunda, Atlantik Ittifaki'na karsi yurutulen psikolojik savasi "hakikatlere uymayan tefsirler" acisindan degerlendirmektedir.
   Tefsir sudur: 1969 senesinde, Atlantik Andlasmasi 20'nci senesini
   doldurunca, nihayete erecektir. Binaenaleyh devam edebilmesi icin
   uyeler tarafindan yenilenmesi icabedecektir. Iste bu, artik bu
   ittifakin yok edilmesi icin sarf olunmasi gereken faaliyetlerin ve
   tazyiklerin azami olcuye cikarilmasi icin guzel bir firsattir ...
   Halbuki ... Atlantik Ittifaknamesi muddetsizdir. (80)


Birgi, 1967'de Avrupa Komunist Partileri Konferansi'nin sonuc bildirgesinde "icabinda dahili kargasaliklar cikarmaya kadar varmanin goze alinmasi suretiyle behemahal 1969 senesinin NATO'nun yok edilmesi senesi haline getirilecegi acikca soylenmekte idi" (81) vurgusunu yaparak, telaffuz etmese bile 1969 Subati'nin Kanli Pazar olaylarindaki siddetin dis kokenlerine diplomatca isaret ediyordu.

NATO iliskileri tam bir gizlilik icinde yurutuldugu ve hukumetin hem guvenlik mulahazalari hem de elestiriden kacinmak icin meclise bile bilgi vermedigi goz onunde bulundurulursa anti-tezlerin olusmasi kacinilmazdi. Her zamanki gibi dolayli olarak Turkiye'ye nakledilen Sovyet propagandasinin etkisi mutlaka ciddi bir rol oynamistir. Ote taraftan, gecmisten ders alma kavraminin hipotezlerinden biri ittifaka dahil olmanin devletin istemeden de olsa kendisini bir savasin icinde bulmakla, tarafsiz kalmanin getirecegi tehlikenin aksine, guvenligini seceneklerden ilki lehine kullanmanin tehdidin algilanma boyutu ile orantili oldugu yonundedir. (82) Seminer konusmalarinda bu alginin ne denli ozumsenmis oldugu goruluyor.

Tarihsel perspektifi noktalarsak, bu makalede elimizdeki verilere dayanarak Soguk Savas'in en siddetli diliminde Turkiye'nin muttefik seciminde uzak ve yakin tarihten cikarilan temel derslerin etkisi tartisildi. Uluslararasi siyasette ittifaklara katilma sorunsalini Turkiye ozelinde bu cercevede calismak konuya retorik sarmalinin disindan bakmayi mumkun kilmaktadir.

Bu calismada, tarihten ders cikarma kurami (learning theory), Avrupa hukuk ve siyaset sistemine uyum saglama gayretleri, rejimden bagimsiz olarak, dis politikada bir sisteme ait olma konusunda Osmanli'dan Cumhuriyet'e devamliligin gozlenmesi, kurumsal aidiyet ve lider gorunus kistaslarindan yola cikilmistir. Kriterler olaylarla sinaninca ortaya tutarli bir tablo cikmaktadir. Resmimiz zamanin sartlarina bagli olarak degiskenlik gosterse de, aidiyet kazanma, yasanmis tarihsel tecrubeler, ve onceki liderlerin yenilerine aktarmayi basarmis olduklari mulahazalar guncelligini her zaman korumustur.

Kaynakca

Acar, Ozgen, "II. Mahmut'un Yunan Krali'na Hediye Ettigi Kilic Acik Arttirmada", Cumhuriyet, 23 Ekim 2011.

Akal, Emel, Mustafa Kemal, Ittihat ve Terakki ve Bolsevizm, Istanbul, Iletisim Yayinlari, 2012.

Ataov, Turkkaya, Amerika, NATO ve Turkiye, Istanbul, Ileri Yayincilik, 2006.

Ataturk'un Soylev ve Demecleri, www.atam.gov.tr

Bagci, Huseyin, Turk Dis Politikasinda 1950'li Yillar, 2. Baski, Ankara, ODTU Yayinlari, 2001.

Barlas, Dilek ve Serhat Guvenc, Turkey in the Mediterranean during the Interwar Era, the Paradox of Middle Power Diplomacy and Minor Power Naval Policy, Bloomington, Indiana, Indiana University Press Publishers, 2010.

Barlas, Dilek ve Serhat Guvenc, "Turkey and the Idea of a European Union during the Inter-war Years, 1923-1939", Middle Eastern Studies, Cilt 45, No 3, s. 425-446.

Barlas, Dilek, Etatism and Diplomacy in Turkey, Economic and Foreign Policy Strategies in an Uncertain World, 1929-1939, Leiden, E. J. Brill, 1998.

Basbakanlik Cumhuriyet Arsivi, BCA.

Bilgin, Pinar, "Securing Turkey through Western-oriented Foreign Policy", New Perspectives on Turkey, Cilt 40, 2009, s. 105-125.

Birgit, Orhan, Evvel Zaman Icinde, 2. baski, Istanbul, Dogan Kitap, 2006.

Bozkurt, Ibrahim, "Missouri Zirhlisinin Istanbul Ziyareti" http://www.ezberbozanbilgiler. com/bizim-tarih/item/296-missouri-ziyaret, (erisim tarihi 10 Subat 2012).

Bolme, Selin, "Soguk Savasta NATO-ABD-Turkiye Ucgeninde Askeri Usler: Sureklilik ve Degisim"" Uluslararasi Iliskiler Dergisi, Cilt 9, No 34, 2012.

Cassels, Alan, Ideology and International Relations in the Modern World, London, New York, Routledge, 1996.

Cold War International History Project Digital Archive, www.CWIHP.

Criss, Nur Bilge,"Barisi Olmayan Savas", Dogu Bati, Cilt 6, No 24, 2003, s. 29-53.

Criss, Nur Bilge, "Strategic Nuclear Missiles in Turkey: The Jupiter Affair, 1959-1963", The Journal of Strategic Studies, Cilt 20, No 3, 1997, s. 97-122.

Calislar, Izzeddin der., Ekselans Coskun Kirca, Istanbul, Galatasaray Egitim Vakfi, 2009.

Dagistan, Adil ve Adnan Sofuoglu, Isgalden Katilima Hatay, Ataturk'un Dis Politika Zaferi, Ankara, Phoenix Yayinevi, 2008.

Davison, Roderic H., "Ottoman Diplomacy and Its Legacy", Nineteenth Century Ottoman Diplomacy and Reforms, Istanbul, The ISIS Press, 1997.

Davison, Roderic H., "Turkish Diplomacy from Mudros to Lausanne", The Diplomats, 1919-1939, (der.) Gordon A. Craig ve Felix Gilbert, Princeton, Princeton University Press, 1981, 2. 172-209.

Deringil, Selim, "The Turks and 'Europe': The Argument from History", Middle Eastern Studies, Cilt 43, No 5, 2007, s.209-223.

Dikerdem, Mahmut, Ortadogu'da Devrim Yillari, Istanbul, Cem Yayinevi, 1990.

Dikerdem, Mahmut, Hariciye Carki, Istanbul, Cem Yayinevi, 1989.

Dilek, Mehmet Sait, "ABD Baskani Dwight Eisenhower'in (Ike) Aralik 1959'da Turkiye Ziyareti", Ataturk Yolu Dergisi, No. 46, 2010, s. 295-332.

Ekavi Athanassopoulou, Turkey-Anglo-American Security Interests, 1945-1952, the First Enlargement of NATO, London, Frank Cass, 1999.

El, Banu ve Mehmet Perincek, "II. Dunya Savasi Esnasinda Turkiye'de Istihbarat Savasi-von Papen Suikastini Kim Duzenledi?" Toplumsal Tarih, Cilt 196, 2010, s. 34-47.

Eligur, Banu, Turkey's Quest for a Western Alliance (1945-1952): A Reinterpretation, Yayinlanmamis Yuksek Lisans Tezi, Ankara, Bilkent Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitusu, 1999.

Erkin, Feridun Cemal, Disislerinde 34 Yil, Vasington Buyukelciligi, 2 Cilt, Ankara, Turk Tarih Kurumu Basimevi, 1999.

Faroqhi, Suraiya, The Ottoman Empire and the World Around It, London, I.B.Tauris, 2004.

Findley, Carter V, Turkey, Islam, Nationalism and Modernity, a History, 1789- 2007, New Haven and London, Yale University Press, 2010.

Foreign Relations of the United States (FRUS), 1945, VIII. Cilt, Washington, D.C., U.S. Government Printing Office, 1969.

German Foreign Office Documents, German Foreign Policy in Turkey (1941-1943), Moscow, Foreign Languages Publishing House, 1948.

Gokay, Bulent, Soviet Eastern Policy and Turkey, 1920-1991, Soviet Foreign Policy, Turkey and Communism, London and New York, Routledge, 2006.

Guclu, Yucel, The Life and Career of a Turkish Diplomat: Cevat Acikalin, Ankara, yayimci belirtilmemis, 2002.

Guclu, Yucel, Eminence Grise of the Turkish Foreign Service: Numan Menemencioglu, Ankara, 2002.

Guztoklusu, Murat, Ozdemir Bey'in Filistin-Suriye Kuvva-i Milliyesi ve Elcezire Konfederasyonu, Istanbul, Bengi Yayinlari, 2010.

Hale, William, "The Turkish Republic and its Army, 1923-1960", Turkish Studies, Cilt 12, No 2, 2011, s. 191-201.

Harris, George S., Ataturk's Diplomats and their Brief Biographies, Istanbul, The ISIS Press, 2010.

Harris, George S, Troubled Alliance, Turkish-American Problems in Historical Perspective, 1945-1971, Washington, D.C., American Enterprise Institute for Public Policy Research, 1972.

Hurewitz, J. C, "Ottoman Diplomacy and the European State System," Middle East Journal, Cilt 15, No 2, 1961, s. 141-152.

Hurewitz, J. C., The Middle East and Africa in World Politics, A Documentary Record, Cilt I (European Expansion, 1535-1914), New Haven, Yale University Press, 1979.

Inalcik, Halil, Turkey and Europe in History, Istanbul, Eren Yayinevi, 2006.

Inanc, Gul, "Bu Yazinin Mahrem Tutulmasina Itina Edilecektir: US Missouri Zirhlisinin Istanbul Ziyareti ve Soguk Savas Diplomasisinde Turkiye, 1946" Toplumsal Tarih, No 191, Kasim 2009, s. 48-55.

Inanc, Gul ve Suhnaz Yilmaz, "Gunboat Diplomacy: Turkey, U.S.A. and the Advent of the Cold War", Middle Eastern Studies (yayim surecinde, 2012).

Joll, James, Europe Since 1870, an International History, London, Weidenfeld and Nicolson, 1977.

Kafadar, Cemal, Between Two Worlds, the Construction of the Ottoman State, Berkeley and Los Angeles, The University of California Press, 1995.

Karaosmanoglu, Ali, "The Evolution of the National Security Culture and the Military in Turkey", Journal of International Affairs, Cilt 54, No 1, 2000, s. 199-216.

Kucuk, Sami, Rumeli'den 27 Mayis'a, Istanbul, Mikado Yayinlari, 2008.

Leffler, Melvin, "Adherence to Agreement: Yalta and the Experiences of the Early Cold War," International Security, Cilt 11, 1986, s. 88-123.

Legislative Origins of the Truman Doctrine, S.938, A Bill to Provide for Assistance to Greece and Turkey, Washington, D.C., U.S. Government Printing Office, 1973.

MacFie, A. L., The Eastern Question, 1774-1923, London, New York, Longman, 1989.

Mazower, Mark, The Balkans, from the End of Byzantium to the Present Day, London, Phoenix Press, 2001.

Mazower, Mark, Salonica, City of Ghosts, Christians, Muslims and Jews, 1430- 1950, New York, Alfred A. Knopf, 2005.

McGhee, George, The US-Turkish-NATO-Middle East Connection, London, The MacMillan Press, 1990.

McGhee, George, "Turkey Joins the West", Foreign Affairs, Cilt 32, Temmuz 1954, s. 617-629.

McMeekin, Sean, The Russian Origins of the First World War, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 2011.

Merrill, Dennis, "The Truman Doctrine: Containing Communism and Modernity", Presidential Studies Quarterly, Cilt 36, No 1, 2006, s. 27-37.

Millman, Brock, The Ill-Made Alliance, Anglo-Turkish Relations, 1939-1940, Montreal, McGill-Queen's University Press, 1998.

NATO Parliamentary Assembly, 1955-2005, 50 Years of Parliamentary Diplomacy, Brussels, NATO Parliamentary Assembly, 2005.

Olcay, Osman, "Hasan Saka", Hasan Saka'ya Armagan, Ankara, Birlesmis Milletler Turk Dernegi Yayinlari, tarihsiz.

Orkunt, Sezai. Turkiye-ABD Askeri Iliskileri, Istanbul, Milliyet Yayinlari, 1978.

Onder, Zehra, II. Dunya Savasi'nda Turk Dis Politikasi, cev. Leyla Uslu, Ankara, Bilgi Yayinevi, 2010.

Ozdogan, Gunay Goksu, "II. Dunya Savasi Yillarindaki Turk-Alman Iliskilerinde Ic ve Dis Politika Araci Olarak Pan-Turkizm", Turk Dis Politikasinin Analizi, (der.) Faruk Sonmezoglu, 3. Basim, Istanbul, Der Yayinlari, 2004, s. 131-140.

Peretz, Don, The Middle East Today, 4. Basim, New York, Praeger Publishers, 1983.

Reiter, Dan, "Learning, Realism and Alliances: The Weight of the Shadow of the Past", World Politics, Cilt 46, No 4, 1994, s. 470-526.

Rubin, Barry, Istanbul Intrigues, New York, McGraw Hill, 1989.

Saray, Mehmet, Sovyet Tehdidi Karsisinda Turkiye'nin NATO'ya Girisi, III. Cumhurbaskani Celal Bayar'in Hatiralari ve Belgeleri, Ankara, Ataturk Arastirma Merkezi, 2000.

Sayari, Sabri, "Adnan Menderes: Between Democratic and Authoritarian Populism", Political Leaders and Democracy in Turkey, (der.) Metin Heper ve Sabri Sayari, Lanham, Maryland, Rowman and Littlefield Publishing Group, 2002.

Shields, Sarah D., Fezzes in the River, Identity Politics and European Diplomacy in the Middle East on the Eve of World War II, Oxford, Oxford University Press, 2011.

Seidt, Hans Ulrich, "Germany and the Destabilization of the East, 1919-1922", Germany and the Middle East, 1871-1945, (der.) Wolfgang G. Schwanitz, Princeton, Markus Wiener, 2004, s. 65-84.

Sevin, Ali, M. Akif Tural ve Izzet Oztoprak der., Ataturk'un Soylev ve Demecleri, 3 Cilt, Ankara, Ataturk Arastirma Merkezi, 2006, www.atam.gov.tr (erisim tarihi, 1 Aralik 2011).

Seyhan, Dundar, Golgedeki Adam, Istanbul, Uycan Matbaasi, 1966.

Turkiye ve NATO, Ankara, Turk Atlantik Andlasmasi Dernegi Yayinlari, tarihsiz.

Tudda, Chris, The Truth is our Weapon, the Rhetorical Diplomacy of Dwight D. Eisenhower and John Foster Dulles, Baton Rouge, Louisiana State University Press, 2006.

Tunckanat, Haydar, Ikili Anlasmalarin Icyuzu, Ankara, Ekim Yayinevi, 1970; Sezai Orkunt, Turkiye-ABD Askeri Iliskileri, Istanbul, Milliyet Yayinlari, 1978.

Turgut, Hulusi der., Turkes'in Anilari, Sahinlerin Dansi, Istanbul, ABD Basin Ajansi, 1995.

Yavuzalp, Ercument, Menderes'le Anilar, Ankara, Bilgi Yayinevi, tarihsiz.

Yilmaz, Eylem ve Pinar Bilgin, "Constructing Turkey's 'Western' Identity during the Cold War: Discourses of the Intellectuals of Statecraft", International Journal, Cilt 61, No 1, 2005-2006, s. 35-59.

Zorlu, Fatih Rustu, "Turkey's Foreign Policy", New York, Turkish Information Office, 25 Subat 1958.

(1) "Telegram from N. Novikov, Soviet Ambassador to the US, to the Soviet Leadership," 27 Eylul 1946, Cold War International History Project Digital Archive, www.CWIHP.org (Erisim Tarihi, 17 Kasim 2011); Truman'in sert retorigini koruklemis olan Molotov-Truman gorusmeleri icin bkz. Melvyn P. Leffler, "Adherence to Agreement:Yalta and the Experiences of the Early Cold War", International Security, Cilt 11, 1986, s.88-123; Soguk Savas retorik analizleri icin bkz. Chris Tudda, The Truth is our Weapon, the Rhetorical Diplomacy of Dwight D. Eisenhower and John Foster Dulles, Baton Rouge, Louisiana State University Press, 2006.

(2) Ali L. Karaosmanoglu, "The Evolution of the National Security Culture and the Military in Turkey", Journal of International Affairs, Cilt 54, No.1, 2000, s. 199-216.

(3) Eylem Yilmaz ve Pinar Bilgin, "Constructing Turkey's 'Western' Identity during the Cold War: Discourses of the Intellectuals of Statecraft", International Journal, Cilt 61, No.1, 2005-2006, s.35-59; Pinar Bilgin, "Securing Turkey through Western-oriented Foreign Policy", New Perspectives on Turkey, Cilt 40, 2009, s.105-125.

(4) Dan Reiter, "Learning, Realism and Alliances: The Weight of the Shadow of the Past", World Politics, Cilt 46, No.4, 1994, s. 470-526; Banu Eligur, Turkey's Quest for a Western Alliance (1945-1952): A Reinterpretation, Yayinlanmamis Yuksek Lisans Tezi, Ankara, Bilkent Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitusu, 1999, s. 9-12. Reiter'in calismasina dikkatimi ceken Dr. Banu Eligur'e tesekkur borcluyum.

(5) Hans Ulrich Seidt, "Germany and the Destabilization of the East, 1919-1922", Germany and the Middle East, 1871-1945, Wolfgang G. Schwanitz (Der.), Princeton, Markus Wiener, 2004, s.65-84.

(6) Reiter, "Learning, Realism and Alliances", s.490.

(7) Ispanya ornegindeki gibi Amerika'ya sadece us kiralamak yerine, Turkiye'nin us mahallerini ancak NATO uyeligi karsiliginda acmaktaki israrina Selin Bolme, bu sayida "Soguk Savasta NATO-ABD-Turkiye Ucgeninde Askeri Usler: Sureklilik ve Degisim" adli makalesinde dikkat cekmektedir. Dolayisiyla, ulkeler arasindaki fark sisteme dahil olmak veya disinda kalmak secimine dayaniyor. Ayni zamanda 1949'da NATO uyesi olan Portekiz'de Salazar diktatorluk rejimi, NATO antlasmasinda her ne kadar demokrasiye atifta bulunuluyorsa da, bu kuralin olmazsa olmazligini yadsidigi icin, ittifak tartismalarinda agirlik demokrasiye degil ulkelerin secimine odaklaniyor.

(8) "Bu rapor, Turkiye Cumhuriyeti ile Amerika Birlesik Devletleri arasinda 4 Temmuz 1948 tarihinde imzalanan Ekonomik Isbirligi Anlasmasi ve eklerinin onanmasi" hakkindadir.

(9) Sean McMeekin, The Russian Origins of the First World War, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 2011; Emel Akal, Mustafa Kemal, Ittihat Terakki ve Bolsevizm, Istanbul, Iletisim Yayinlari, 2012; Roderic H. Davison, "Turkish Diplomacy from Mudros to Lausanne", The Diplomats, 1919-1939, Gordon A. Craig ve Felix Gilbert (Der.), Princeton, Princeton University Press, 1981, s.172-209.

(10) Dilek Barlas ve Serhat Guvenc, "Turkey and the Idea of a European Union during the Inter-war Years, 1923-1939", Middle Eastern Studies, Cilt 45, No.3, 2009, s.425-446; Dilek Barlas ve Serhat Guvenc, Turkey in the Mediterranean during the Interwar Era, the Paradox of Middle Power Diplomacy and Minor Power Naval Policy, Bloomington, Indiana, Indiana University Publishers, 2010. Tarihsel deneyimler icin, s.11-51.

(11) Halil Inalcik, Turkey and Europe in History, Istanbul, Eren Yayinevi, 2006, s.110-112; Osmanli topraklarinda kulturler ve inanclar arasinda adeta heterodoks diyebilecegimiz geciskenlikler icin, Mark Mazower, The Balkans, from the End of Byzantium to the Present Day, London, Phoenix Press, 2001; Mazower, Salonica, City of Ghosts, Christians, Muslims and Jews, 14301950, New York, Alfred A. Knopf, 2005; Cemal Kafadar, Between Two Worlds, the Construction of the Ottoman State, Berkeley and Los Angeles, The University of California Press, 1995; Suraiya Faroqhi, The Ottoman Empire and the World Around It, London, I.B.Tauris, 2004.

(12) Selim Deringil, "The Turks and 'Europe': The Argument from History", Middle Eastern Studies, Cilt 43, No.5, 2007, s.209-723.

(13) A. L. MacFie, The Eastern Question, 1774-1923, London, New York, Longman, 1989, s.7.

(14) Carter Vaughn Findley, Turkey, Islam, Nationalism and Modernity, a History, 1789-2007, New Haven and London, Yale University Press, 2010, s.71-75.

(15) Ozgen Acar, "II. Mahmut'un Yunan Krali'na Hediye Ettigi Kilic Acik Arttirmada", Cumhuriyet, 23 Ekim 2011, s.8.

(16) J. C. Hurewitz, The Middle East and Africa in World Politics, A Documentary Record, (European Expansion, 1535-1914) Cilt I, New Haven, Yale University Press, 1979, s.319-322; J. C. Hurewitz, "Ottoman Diplomacy and the European State System", Middle East Journal, Cilt 15, No.2, 1961, s.141-152.

(17) Davison, "Ottoman Diplomacy and Its Legacy", s.337.

(18) Alan Cassels, Ideology and International Relations in the Modern World, London, New York, Ro-utledge, 1996, s.82.

(19) Nur Bilge Criss, "Barisi Olmayan Savas", Dogu Bati, Cilt 6, No.24, 2003, s. 29-53.

(20) Murat Guztoklusu, Ozdemir Beyin Filistin-Suriye Kuvva-i Milliyesi ve Elcezire Konfederasyonu, Istanbul, Bengi Yayinlari, 2010.

(21) Ataturk'un Soylev ve Demecleri, 3 Cilt, Ali Sevin, M. Akif Tural ve Izzet Oztoprak (Der.), Ankara, Ataturk Arastirma Merkezi, 2006, www.atam.gOV.tr (Erisim Tarihi, 1 Aralik 2011), TBMM 3. Donem 2. Toplanti Yilini Acis Konusmasi, 1 Kasim 1928.

(22) Dilek Barlas, Etatism and Diplomacy in Turkey, Economic and Foreign Policy Strategies in an Uncertain World, 1929-1939, Leiden, E. J. Brill, 1998, s.128-132.

(23) James Joll, Europe Since 1870, an International History, London, Weidenfeld and Nicolson, 1977, s.375.

(24) Sarah D. Shields, Fezzes in the River, Identity Politics and European Diplomacy in the Middle East on the Eve of World War II, Oxford, Oxford University Press, 2011; Turkiye Cumhuriyeti Icisleri Bakanligi yazismalari icin, Adil Dagistan ve Adnan Sofuoglu, Isgal'den Katilima Hatay, Ataturk'un Dis Politika Zaferi, Ankara, Phoenix Yayinevi, 2008.

(25) Brock Millman, The Ill-Made Alliance, Anglo-Turkish Relations, 1939-1940, Montreal, McGill-Queen's University Press, 1998.

(26) Zehra Onder, II. Dunya Savasi'nda Turk Dis Politikasi, Leyla Uslu (Cev.), Ankara, Bilgi Yayinevi, 2010, s.334.

(27) Yugoslavya'da boyle bir darbeyi gerceklestirmis olan Ribbentrop'tan Papen'e, "Gizli" Telgraf, 16 Mayis 1941. German Foreign Office Documents, German Foreign Policy in Turkey (1941-1943), Moscow, Foreign Languages Publishing House, 1948, s.9; 1933-1941 arasinda uc defa Irak basbakanligi yapmis olan Seyid Rasid el-Geylani Ingiliz karsiti darbeci bir gizli orgut uyesiydi. Irak'ta silahlar bu orgute gidecekti. Ayni yil, Ingilizler Irak'i tekrar isgal ettiler ve Alman planlari girisimin otesine gidemedi. Onder, II. Dunya Savasi'nda, s.134-138.

(28) German Foreign Office Documents, 17 Mayis 1941.

(29) German Foreign Office Documents, 19 Mayis 1941. Almanlar o donemde Ingiltere'ye bombardmanla ciddi zarar vermekteydi.

(30) Gunay Goksu Ozdogan, "II. Dunya Savasi Yillarindaki Turk-Alman Iliskilerinde Ic ve Dis Politika Araci Olarak Pan-Turkizm", Turk Dis Politikasinin Analizi, Faruk Sonmezoglu (Der.), 3. Basim, Istanbul, Der Yayinlari, 2004, s.139-140.

(31) Onder, II. Dunya Savasi'nda, s.185.

(32) Barry Rubin, Istanbul Intrigues, New York, McGraw-Hill, 1989; Banu El ve Mehmet Perincek, "II. Dunya Savasi Esnasinda Turkiye'de Istihbarat Savasi-von Papen Suikastini Kim Duzenledi?" Toplumsal Tarih, Cilt 196, 2010, s.34-47.

(33) Disisleri Bakani Hasan Saka'nin ilgili demecleri icin, Osman Olcay, "Hasan Saka", Hasan Sakaya Armagan, Ankara, Birlesmis Milletler Turk Dernegi Yayinlari, tarihsiz, s.69-80.

(34) Dennis Merrill, "The Truman Doctrine: Containing Communism and Modernity", Presidential Studies Quarterly, Cilt 36, No.1, 2006, s.27-37; Legislative Origins of the Truman Doctrine, S.938, A Bill to Providefor Assistance to Greece and Turkey, Washington, D.C., U.S. Government Printing Office, 1973.

(35) Feridun Cemal Erkin, Disislerinde 34 Yil, Vasington Buyukelciligi, 2 Cilt, Ankara, Turk Tarih Kurumu Basimevi, 1999.

(36) Mehmet Saray, Sovyet Tehdidi Karsisinda Turkiye'nin NATO'ya Girisi, III. Cumhurbaskani Celal Bayar'in Hatiralari ve Belgeleri, Ankara, Ataturk Arastirma Merkezi, 2000, s.100. Bayar, Atlantik Pakti'na girmek gibi bir niyet olmasaydi bile Kore'ye asker gonderilecegini belirtmistir.

(37) "Hikmet Bayur'a gore Atlantik Paktina Girmek Zaruridir", Vatan, 10 Agustos 1950, s. 1.

(38) "Atlantik Paktinin Genisletilmesi", Aksam, 17 Agustos 1950.

(39) Reiter, "Learning, Realism and Alliance".

(40) Foreign Relations of the United States (FRUS), 1945, VIII. Cilt, Washington, D.C., U.S. Government Printing Office, 1969, s. 1229-1230, 1233-1234.

(41) Dundar Seyhan, Golgedeki Adam, Istanbul, Uycan Matbaasi, 1966, s.26-27.

(42) Ibrahim Bozkurt, "Missouri Zirhlisinin Istanbul Ziyareti" http://www.ezberbozanbilgiler. com/bizim-tarih/item/296-missouri-ziyaret, (Erisim Tarihi 10 Subat 2012).

(43) Gul Inanc, "Bu Yazinin Mahrem Tutulmasina Itina Edilecektir: USS Missouri Zirhlisinin Istanbul Ziyareti ve Soguk Savas Diplomasisinde Turkiye, 1946" Toplumsal Tarih, No.191, Kasim 2009, s.48-55; Gul Inanc ve Suhnaz Yilmaz, "Gunboat Diplomacy: Turkey, USA and the Advent of the Cold War", Middle Eastern Studies (yayim surecinde, 2012).

(44) "A British Secret Report on Communism in Turkey, 1951" Ankara, 4 Aralik 1951. Scott Fox'dan Anthony Eden'a, aktaran Bulent Gokay, Soviet Eastern Policy and Turkey, 1920-1991, Soviet Foreign Policy, Turkey and Communism, London and New York, Routledge, 2006, s.126-131.

(45) BCA, 030.01.125.807.2, 2 Subat 1951.

(46) George S. Harris, Troubled Alliance, Turkish-American Problems in Historical Perspective, 19451971, Washington, D.C., American Enterprise Institute for Public Policy Research, 1972, s.42-50; Ekavi Athanassopoulou, Turkey-Anglo-American Security Interests, 1945-1952, the First Enlargement of NATO, London, Frank Cass, 1999.

(47) Basbakan Adnan Menderes'in AFP, AP ve Reuters'e verdigi beyanat, BCA.030.01.13767, 21 Eylul 1951; Antlasmanin hicbir zaman esitler arasi olmadigi savi icin Turkkaya Ataov, Amerika, NATO ve Turkiye, Istanbul, Ileri Yayincilik, 2006. Esasen burada kastedilen esitlik maddi guc anlaminda degil, kararlarin oy birligi ile alinmasi yonundeki esitlikti.

(48) BCA.030.01.3521624, tarihsiz.

(49) BCA.030.01.3521626, Nato hakkinda, Meclis Baskani ve bazi bakanlarin gorusleri, tarihsiz.

(50) BCA.030.10.62382.10, Disisleri Bakanligi Genel Sekreteri Buyukelci Cevat Acikalin baskanliginda Atlantik Andlasmasi Merkez Heyeti kurulmasi, 13 Mart 1952; Yucel Guclu, The Life and Career of a Turkish Diplomat: Cevat Acikalin, Ankara, yayimci belirtilmemis, 2002, s.78-81.

(51) "General Eisenhower Orgeneral Zekai Okan'a bir mesaj gonderdi," Akin, 9 Nisan 1952, s.1.

(52) Erkin, Disislerinde 34 Yil.

(53) Nur Bilge Criss'in ozel arsivinden.

(54) Dunya, 26 Temmuz 1952, Akin, 26 Temmuz 1952, s.1, Hurriyet, 27 Temmuz 1952, s.1.

(55) Huseyin Bagci, Turk Dis Politikasinda 1950li Yillar, 2. Baski, Ankara, ODTU Yayinlari, 2001, s.77.

(56) Orhan Birgit, Evvel Zaman Icinde, 2. baski, Istanbul, Dogan Kitap, 2006, s.164.

(57) Bagci, Turk Dis Politikasinda 1950'li Yillar, s.77.

(58) William Hale, "The Turkish Republic and its Army, 1923-1960", Turkish Studies, Cilt 12, No.2, 2011, s.191-201.

(59) George McGhee, The US-Turkish-NATO-Middle East Connection, London, MacMillan Press, 1990.

(60) Yucel Guclu, Eminence Grise of the Turkish Foreign Service: Numan Menemencioglu, Ankara, yayimci belirtilmemis, 2002; George S. Harris, Ataturk's Diplomats and their Brief Biographies, Istanbul, ISIS Press, 2010, s.307-309.

(61) NATO Parliamentary Assembly, 1955-2005, 50 Years of Parliamentary Diplomacy, Brussels, NATO Parliamentary Assembly, 2005. Her yil donusumlu gerceklestirilen asamble baskanligi gorevini yapan tek Turk temsilci 1968- 1969'da Kasim Gulek olmustu. Kuzey Atlantik Asamblesi TBMM Grup Baskanligi gorevinde bulunmus olan Canakkale Milletvekili Muammer Baykan ayni zamanda Turk Atlantik Dernegi'nin kurucusu ve Genel Sekreteriydi. Dernegin onemli bir yayinina ileride deginilecektir.

(62) George McGhee, "Turkey Joins the West", Foreign Affairs, Cilt 32, Temmuz 1954, s.617-629.

(63) BCA. 030.01.62381.10, "Muhtira", 3 Kasim 1956.

(64) Sabri Sayari, "Adnan Menderes: Between Democratic and Authoritarian Populism", Political Leaders and Democracy in Turkey, der. Metin Heper ve Sabri Sayari, Lanham, Maryland, Rowman and Littlefield Publishing Group, 2002, s. 65-85.

(65) Ercument Yavuzalp, Menderes'le Anilar, Ankara, Bilgi Yayinevi, tarihsiz, s. 81-93.

(66) BCA.030.01.16854, 16 Aralik 1957, "Press Release by the Turkish Delegation, Statement by Mr. A. Menderes".

(67) Don Peretz, The Middle East Today, 4. Basim, New York, Praeger Publishers, 1983, s. 411; Mahmut Dikerdem, Hariciye Carki, Istanbul, Cem Yayinevi, 1989; Mahmut Dikerdem, Ortadogu'da Devrim Yillari, Istanbul, Cem Yayinevi, 1990; Disisleri Bakani Fatin Rustu Zorlu'nun TBMM'ne verdigi beyanat, "Turkey's Foreign Policy", New York, Turkish Information Office, 25 Subat 1958.

(68) Mehmet Sait Dilek, "ABD Baskani Dwight Eisenhower'in (Ike) Aralik 1959'da Turkiye Ziyareti", Ataturk Yolu Dergisi, No. 46, 2010, s.295-332.

(69) Nur Bilge Criss, "Strategic Nuclear Missiles in Turkey: The Jupiter Affair, 1959-1963", The Journal of Strategic Studies, Cilt 20, No.3, 1997, s.97-122.

(70) Haydar Tunckanat, Ikili Anlasmalarin Icyuzu, Ankara, Ekim Yayinevi, 1970; Sezai Orkunt, Turkiye-ABD Askeri Iliskileri, Istanbul, Milliyet Yayinlari, 1978.

(71) Criss, "Strategic Nuclear Missiles", s. 111.

(72) Sami Kucuk, Rumeli'den 27 Mayis'a, Istanbul, Mikado Yayinlari, 2008, s.89.

(73) Ibid., s.205.

(74) Hulusi Turgut (Der.), Turkes'in Anilari, Sahinlerin Dansi, Istanbul, ABD Basin Aj'ansi, 1995, s.221-223.

(75) Turkiye ve NATO, Ankara, Turk Atlantik Andlasmasi Dernegi Yayinlari, tarihsiz.

(76) Ibid., s. 2-3.

(77) Ibid., s. 32.

(78) Ibid., s. 40.

(79) Ibid. s.54-57; Ekselans Coskun Kirca, Izzeddin Calislar (Der.), Istanbul, Galatasaray Egitim Vakfi, 2009.

(80) Turkiye ve NATO, "NATO'nun Halihazir Durumu ve Istikbali", s.81.

(81) Ibid.

(82) Reiter, "Learning, Realism and Alliances", s.495.

Nur BILGE-CRISS, Yrd. Doc. Dr., Uluslararasi Iliskiler Bolumu, Iktisadi, Idari ve Soyal Bilimler Fakultesi, Bilkent Universitesi. Ankara. E-posta: criss@bilkent.edu.tr
COPYRIGHT 2012 International Relations Council of Turkey
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2012 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

 
Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Title Annotation:North Atlantic Treaty Organization
Author:Bilge-Criss, Nur
Publication:Uluslararasi Iliskiler / International Relations
Article Type:Report
Geographic Code:7TURK
Date:Jun 22, 2012
Words:11325
Previous Article:Editorden.
Next Article:From the Atlantic Pact to NATO: debating Turkey's location and function in the Turkish Grand National Assembly/ Atlantik Pakti'ndan NATO'ya: Turkiye...
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2018 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters