Printer Friendly

The use of theory in nursing practice, research, management and education/Hemsirelik uygulamalarinda, arastirmalarinda, yonetiminde ve egitiminde kuramlarin kullanimi.

Kuram, genis bir alani aciklamaya calisan tutarli onermelerden olusan soyut yapi olarak tanimlanabilir. Oldukca genis bir alani kapsayan kuram, birden fazla sayilti, denence, ilke, genelleme ve kanuna dayanir. [1] Kuram, veriye bir bakis acisi getirir veya veriyi duzenleyerek anlamlandirir. Kuramlar birbiri ile iliskili kavramlardan olusmakla birlikte,[2] kavramlar dusunmenin temel taslaridir. [3]

Hemsirelik kuramlari klinik cevredeki bazi degiskenlerin hemsirelik bakimi uzerindeki etkilerini onceden tahmin etmeye olanak saglayan, arastirmaya dayali bir dizi ifadedir. [1] Hemsirelik kuramlari, hemsirelik girisimlerinin derinlemesine analizine izin verir. Kuram uygulamasinda amac klinik alanda bireylerin saglik duzeylerini yukseltmek icin kullanilan hemsirelik uygulamalarini gelistirmektir. [4] Profesyonel bir disiplinin temel amaci da meslegin uygulama surecinde kullanabilecegi bilimsel bilgi icerigini ortaya koymaktir. Bu dogrultuda hemsirelik bilim alani, uygulamalari destekleyen kavram ve kuramlari olusturacak bilgileri arastirarak bu meslegi gelistirmeyi amaclar. [1]

Hemsirelik Uygulamalarinda Kuramlarin Kullanimi

Hemsirelik uygulamalari komplekstir. Kuramlar hemsirelere en dogru ve en iyi olani uygulamak konusunda bilgi verir ve yol gosterir. [5] Hemsirelikte yada diger alanlarda gelistirilmis kuramlar, ortaya cikan problemlerin incelenmesini saglar. [6] Hemsirelik uygulamalarinda kuramlarin kullanilmamasi, yaygin bir sekilde duyularin ve birbirini takip eden istemlerin izlenmesine ve geleneksel uygulamalarin devam etmesine neden olur. [5] Buna karsin klinik uygulamanin buyuk olcude kuram ve arastirmaya dayandirilmasiyla hemsireler rutine, sagduyuya ve gelenege daha az bagli kalirlar. [4]

Hemsirelik gibi uygulamali disiplinlerde kuram ve uygulama ayrilmazdir. Arastirmaya dayali, uygulama ile iliskili kuramlarin gelistirilmesi ve bu kuramlarin kullanimi hemsirelik mesleginin gelisimi ve otonom hemsirelik uygulamalari icin temeldir. [4] Hemsirelik uygulamalari sadece deneyimle degil ayni zamanda kuramlarin anlasilmasiyla gelisir. Hemsirelik, butun uygulamali disiplinlerde oldugu gibi, kuramlarin uygulamaya rehberlik ettigi ve uygulamalarin kurama dayanak gosterildigi kuram ve uygulama kombinasyonlarini kullanir. Kuramlar uygulayiciya dusunce ve yoruma dayali bilincli karar vermesinde yardimci olur. Hemsireler klinik deneyimleri dogrultusunda, elestirel dusunme yeteneklerini kullanarak kuramsal ve klinik bilgilerini birlestirerek uygulamalarini gelistirebilirler. Nitekim kurama dayali hemsirelik uygulamalarini kullanan bir hemsire, hemsirelik problemlerini tanimlayabilecek, onceden tahmin ederek onleyici girisimlerde bulunabilecektir. [7] Bu nedenle kuram ve arastirmanin, hemsirelik uygulamalarinin temeli oldugu konusunda hemsirelerin farkindaliklarinin artirilmasi son derece onemlidir.

Kuramlar hemsirelerin olaylarin nicin gerceklestigini anlamalarina yardimci olmasina karsin, literaturde hemsirelerin kuramlari dusunmek icin yeteri kadar zaman ayirmadiklari ve arastirma yapmadiklari bildirilmektedir. [8] Hemsirelikte, uzun yillardir devam eden kuram calismalarina karsin, hemsireler arasinda "kuram ile uygulama arasinda bosluk bulundugu yonunde" yaygin bir gorus bulunmaktadir. [9] Kuram ve uygulama arasindaki iliski hemsirelerin bircogu tarafindan tek yonlu ve hiyerarsik olarak gorulmekte, kuramin uygulamanin ustunde oldugu ve uygulamanin nadiren kurami etkiledigi dusunulmektedir. Bu durum uygulamalarin akademik bilgi ile iliskili olduguna inanan uygulayicilar arasinda karisikliga neden olmakta, bazi uygulayicilar da kuramin uygulama ile hicbir sekilde ilgisi olmadigini dusunerek, kuramlarin uygulamalari carpittigindan sikayet etmektedirler. [5-10]

Kuram ve uygulama arasindaki bosluga bircok faktor katkida bulunmakla birlikte bunlardan biri de dildir. [11] Uygulamalarda karsilasilan calisma problemlerinin anlasilabilmesi icin kullanilan dil ve terminolojinin bu degisimleri uygulayacak klinik hemsireler tarafindan kolaylikla anlasilabilmesi buyuk onem tasimaktadir. [4] Ideal hemsirelik kuramlarinin nasil oldugundan cok uygulanabilir olup olmadiginin tartisilmasi son derece onemlidir. Bu nedenle kavram ve yapilari iceren bir cok kuram uygulanmadan once aciklanmali ve en onemlisi anlasilmalidir. [11] Literaturde kuram olmadan da uygulamalarin gerceklestirilebilecegi, kuram bilmenin iyi bir uygulamanin garantisi olmadigi, uygulamanin kuramin isiginda gelistigi ve degistigi fakat uygulama bilgisinin cogunun kuramdan farkli oldugu da bildirilmektedir. [4] Bu konuda farkli gorusler bulunmakla birlikte, Larsen ve arkadaslari,[12] (2002) yapmis olduklari bir hemsirelik literatur calismasinda kuram ile uygulama arasinda bir bosluk bulunmadigini; kuramcilar ve uygulayicilar farkli cevrelerde bulunmalarina karsin, uygulama da bilginin gelisimi ve kullanilmasi ile ilgili ortak anlayisi paylastiklarini, kullandiklari kuramlari genellikle tanimamalarina ragmen hemsirelerin kuramsal ilkeleri uygulamalarinda gunluk olarak kullandiklarini bildirmislerdir.

Kuram ve uygulama arasindaki boslugu kapatmak onemli bir sorundur. Literaturde hemsire kuramcilarin ve hemsire arastirmacilarin bir cogunun sinirli klinik deneyime sahip olduklari ve zaman sinirlamasinin klinik hemsireleri ile olan iliskilerini gelistirme yeteneklerini kisitladigi bildirilmektedir. [4] Bu nedenle sorunun cozumlenebilmesi icin kuramlari onerenler ile arastirmalari yurutenlerin klinik uygulama cevresi icinde direkt olarak yer almalarina ihtiyac duyulmaktadir. Bu konuda literaturde saglik bakim sunum sisteminin degisen gereksinimleri ve istekleri, kanita dayali uygulamaya olan ilginin giderek artmasi, kronik hastaliklar, nufusun giderek yaslanmasi, cesitli irk ve kulturel gecmise sahip insan sayisindaki artis gibi faktorlerin, etkili bir hemsirelik bakiminin tasarlanmasi, planlanmasi ve gelistirilmesinde bircok kavramin, kuramin ve ilkenin birlestirilmesine yonelik ihtiyaci artirdigi bildirilmektedir. [4,13-16]

Kuram ve uygulama arasindaki iliski, egitim ve hemsirelikte sik sik tartisilan bir konudur. Kuram akilsal, uygulama ise aksiyonel nitelik tasimaktadir. Kuramlarin hem uygulayicilar tarafindan kullanilabilir olmasi hem de uygulamalari gelistirmesi son derece onemlidir. [17] Hemsireler bilgi, bulgu ve veriler arasindaki iliskiyi anlayabilmek ve onceden tahmin edebilmek, hangi bilgilerin onemli oldugunu ongormek ve ozel durumlarla basa cikarken hangi girisimlere gereksinim duyulacagini belirleyebilmek icin kuramsal bakis acisi gelistirmeye ve kullanmaya ihtiyac duyarlar. [18] Ornegin dogum unitesinde calisan bir hemsirenin postpartum depresyonun gelisimi, risk faktorleri, belirti ve bulgulari ve yonetim stratejileri ile ilgili kuramsal temele sahip olmasi buyuk onem arz etmektedir. Bir hemsire adolesan bir annede postpartum depresyondan suphelendiginde, annenin ozel ihtiyaclari ile mevcut kosullarin yarattigi karmasik problemleri cozumlemek icin toplanmasi gereken ek bilgilerin neler oldugunu bilmeli, bu bilgileri analiz etmeli ve yorumlamalidir. Ayrica hemsire anne icin en uygun bakim planini gelistirebilmeli, amaclar ve beklenen sonuclari tahmin edebilmelidir. Benzer sekilde, pediatri kliniginde calisan bir hemsirede bagisiklik ve hastaligin onlenmesi ile ilgili kuramsal ilkeleri iyi bilmelidir. Bir anne cocuguna yapilacak bir asinin olasi yan etkileri ile ilgili endiselerini ifade ettiginde, hemsire annenin konuyla ilgili kaygilarini daha iyi anlayabilmek icin anneden ek bilgiler toplamalidir. Bununla birlikte hemsire annenin bebeginin bakimi ile ilgili bilincli karar verebilmesini saglamak amaciyla, anneyi asi guvenligi ve olasi komplikasyonlar hakkinda guncel ve gercekci arastirma veri ve bilgilerini iceren kaynaklara yonlendirebilmelidir. [4]

Kuram hemsirelik uygulamalarini cesitli yollarla etkilemektedir. Kuram:[19]

* Hemsirelik uygulamalarinin standartlarini belirler.

* Hemsirelik uygulamalari ile ilgili hedefleri aciklar ve beklenen sonuclari saptar.

* Dikkate alinmasi gereken var olan/potansiyel sorunlari ozetler.

* Gerceklestirilecek girisimleri ve eylemleri ayrintilariyla belirler.

* Hemsirelik bakimi alicilarini ya da hastalari tanimlar.

* Hemsirelik bakiminin sorumluluklarini ve yukumluluklerini organize eder.

* Hasta siniflama sistemleri ile hangi bilgilerin toplanacagini ve nasil siniflandirilacagini tanimlar.

* Kalite guvence programlarina islerlik kazandirir.

Hemsirelik Arastirmalarinda Kuramlarin Kullanimi

Bilgi, bilen ile bilinen arasinda kurulan her turlu bag olarak tanimlanabilir. Diger bir tanimla bilgi, ozne ile nesne arasinda bag kurma sureci ve bu surecin sonunda ortaya cikan urundur. [3] Bilgiye ulasmanin yolu gercekte var olan olaylarin gozlemlenmesi, gozlenen bu gercekler arasindaki iliskiyi aciklayacak hipotezlerin kurulmasi ve hipotezlerin denenerek genellenebilmesidir. Gozlenen olaylarda degiskenler arasindaki iliskiyi aciklayacak hipotezlerin sinanma yolu ise arastirmalardir. [20] Arastirmanin amaci bir disiplin icinde kuramin test edilmesi ve/ veya uretilmesi yoluyla bilgiyi insa etmektir. [4] Hemsirelik uygulamali bir disiplin oldugu icin hemsirelik arastirmalarinda amac, daha iyi hasta bakim sonuclarina ulasmaktir. [21] Hemsirelik arastirmalari ile mevcut bir kuramin gecerliligi sinanabilir, kuram gelistirilebilir ya da degistirilebilir. [20]

Son yillarda hemsirelik ve hemsirelik uygulamalari icin kavramsal modeller gelistirilmis ve bu durum hemsireleri arastirmaya yonlendirmistir. Gunumuzde pek cok arastirmaci hem arastirma problemlerini belirlemek hem de planlanan bir arastirmanin kuramsal cercevesini gelistirmek icin hemsirelik kuram ve modellerinden yararlanmaktadir. [14] Hemsirelik kuramina temellendirilerek tasarlanan arastirmalar, hemsirelik bilimsel bilgi icerigine katki saglar ve hemsirelik uygulamalarini gelistirir. [6]

Hemsirelik alaninda bir arastirmaya baslamadan once arastirma tasariminin iyi belirlenmesi son derece onemlidir. Arastirma tasarimi arastirma sorularini cevaplamak icin kullanilan plan ya da programlardir. Arastirma tasarimi elestirel dusunme ve karar verme sonucunda gelisir. Arastirma tasarimi yapilmasi planlanan calismanin nasil gerceklestirilecegi konusunda bir fikir verir. Arastirma tasariminda amac arastirma sorularina yanit bulabilmek icin gerekli yol ve yontemleri iceren bir sema olusturmaktir. [22]

Arastirma ve kuram arasindaki iliski karsiliklidir. Kuramlar arastirma probleminin belirlenmesinden, arastirmanin kuramsal cercevesinin olusturulmasina ve arastirma bulgularinin yorumlanmasina kadar gecen tum surecte arastirmaya rehberlik eder. [6] Kuram, elde edilen bulgularin daha buyuk bir bilgi butunune yerlestirilmesini veya iliskilendirilmesini saglar. Bir calisma kuramsal bir cerceveye yerlestirildiginde, kuram arastirma surecine yol gosterir. Arastirma sorularini olusturarak tasarim, analiz ve yorumlamada yardimci olur. Bu nedenle, bir kuram, kavramsal model ya da cerceve bir arastirma calismasi icin gerekli parametreleri saglar. [4]

Kuramlar hemsirelik arastirmalarini yonlendirir. Bir kuramda yer alan bilesenler arasindaki iliski, arastirma sorularinin yanitlanmasina yardimci olur. Hemsirelik kuramlari ve arastirmalari arasindaki iliski hemsirelik disiplininin bilimsel bilgi temelini gelistirmeyi saglar. Ayni zamanda bireyin bakimini gelistirmeye yonelik bilgiyi elde etmede kullanisli olup olmadigini test etmeye yardimci olur. [23] Hemsireligin hedefi kisinin hayatta kalmasina, buyumesine, gelismesine ve yonlendirilmesine yardim ederek adaptasyonunu saglamak olmakla birlikte, ornegin Roy'un Adaptasyon Modeli hemsire arastirmacilara bireylerin, ailelerin ve gruplarin uyum ihtiyaclarini belirlemede bir cati olusturur.

Kuramlar, arastirma sonuclarini ozetlemede, yeni ve oncelikli arastirmalari belirlemede yol gostericidir. Kuramin amaci bilimsel bulgulari anlamli ve genellestirilebilir yapmak, varolan bilgiyi tutarli dizgelerle ozetlemek, yeni calismalara yon vermektir. [20] Buna karsin literaturde hemsirelik arastirmasi ve kuram arasindaki iliskinin iyi anlasilmadigi, disaridan alinan kuramlarin hemsirelik disiplininin gelisimini engelleyip engellemedigi hakkindaki tartismalarin halen devam ettigi bildirilmistir. [4] Hemsirelik bireyin fizyolojik, psikolojik, sosyokulturel, gelisimsel ve spirituel gereksinimlerini karsilamada diger disiplinlerden yararlanmaktadir. Bu dogrultuda hemsirelik disi bircok kuram yillardan beri hemsirelik uygulamalarinda bilgi kaynagi olmustur. Sistem, temel insan gereksinimleri, gelisim donemleri ve psikososyal kuramlar hemsirelik model ve kuramlarinin gelisiminde agirlikli olarak kullanilmistir. [18,23,24]

Gunumuzde hemsirelik bilim alaninda bilgi toplamaya yonelik tanimlayici arastirmalar halen devam etmektedir. Tanimlayici arastirmalar ile toplanan bu bilgiler hem yeni kuramlarin gelismesine katkida bulunmakta hem de mevcut kuramlarla birlesmektedir. Kuram gelistirmede genellikle niteliksel arastirmalar planlanir. Ancak her niteliksel calismanin kuram gelistirme gibi bir hedefi bulunmamaktadir. Gozleme dayali calismalarin isiginda olaylar kavramsallastirilir ve olaylara etki eden kavramlar belirlenir. Arastirmalarla kavramlarin etkileri karsilikli iliskileri gozlemlenir, cozumlenir ve birlestirilir. Sonucta bir genellemeye ulasilir ve kuramlar gelistirilir. Konusu ne olursa olsun kuramlar kesin dogrular degildir. Bir kuram dogrudan sinanamaz. Bir kurami sinamak icin genellikle niceliksel arastirmalar planlanir. Planlanan niceliksel arastirmalar sonucunda kuramlar ya ret edilebilir yada benimsenebilir, yeni kuramlar gelistirilebilir yada degistirilebilir. [20] Bununla birlikte hemsirelik teorilerinin gelisimi surecinde surekli olarak yeni kavramlarla karsilasildigi icin, bu kavramlarin olculmesi, incelenmesi icin uygun ve nitelikli veri toplama araclarinin kullanimina ihtiyac duyulmaktadir. [25]

Gunumuzde hemsirelik bilim alaninda onemli klinik bilgileri ele alan ve hemsirelik bilgi tabanina ekleyen arastirmalarin yapilmasina ihtiyac duyulmaktadir. Hemsirelik arastirma calismalarinin buyuk cogunlugu buyuk hemsirelik kuramlarini test etmemekte, onlari bir arastirma cercevesi olarak kullanmamakta, bir dizi kuramsal perspektif ve disiplin icerisindeki kavramlari, ilkeleri ve kuramlari incelemektedir. Hemsirelikte, arastirmacilar genellikle yasam sureclerini yoneten ilke ve yasalari, insanin optimum isleyisini, dogum, kayip, hastalik ve olum gibi kritik yasam durumlari sirasinda cevre ile etkilesim halinde olan bireylerin davranis orneklerini ve bir kisinin saglik durumundaki olumlu degisikliklere yol acan surecleri ele almaktadir. Mevcut bilgi catisinin icine calismanin nasil oturtuldugunu gosterebilmek icin, hemsirelerin arastirma raporlarindaki arastirma tasarimina iliskin kuramsal bakis acisini yorumlamalari son derece onemlidir. [4]

Hemsirelik bilimi psikoloji, sosyoloji, egitim, biyoloji gibi bircok bilim dalindan yararlanmakta, diger disiplinlerden alinan bilgiler harmanlanmakta ve hemsirelige ozel bilgi olusturulmaktadir. [4] Hinshaw[16] (2000), hemsirelik arastirmalarini yonlendirmede kullanilan ve gelismekte olan hemsirelik bilim alanlarini:

* Savunmasiz nufuslarin ve topluluklarin saglik ihtiyaclari

* Uygulama stratejileri ve sonuclari

* Aile sagligi

* Saglik / risk azaltma

* Saglik ve hastaligin biyo-davranissal belirtileri

* Kadin sagligi

* Yasli sagligi ve hastaligi

* Istenen sonuclari optimize etmek icin uygun ortam olusturma

* Genetik arastirmasi

* Yasam sonu arastirmasi olarak bildirmistir.

Hemsireligin diger disiplinlerden alinan kuramlari kullanmadan ayri bir bilgi butunlugu olusturup olusturmamasi gerektigi konusunda farkli dusunceler olmakla birlikte, kuramlarin hemsirelik disiplininin ya da bu alanin gelisimini engelleyip engellemedigi konusunda da tartismalar devam etmektedir. [4] Esposito ve Fitzpatrick[26] (2011) iliskisel calisma tasarimi kullanarak Pender'in Sagligi Gelistirme Model'i rehberliginde hemsirelerin egzersizin yararlari konusunda inanclari, egzersiz davranislari ve egzersiz onerileri arasindaki iliskiyi incelemisler; arastirma sonucunda egzersizin faydalari, fiziksel aktivite ve hemsirelerin hastalara egzersiz onerme durumlari arasinda pozitif bir iliski oldugunu ortaya cikarmislardir. Bununla birlikte saglikli davranislarla ilgilenen ve sagligin gelistirilmesine inanan hemsirelerin olumlu rol model olduklarini ve hastalarina saglik davranislarini ogretme olasiliklarinin daha yuksek oldugunu bildirmislerdir.

Othman ve arkadaslarinin[27] (2012) Urdunlu kadinlarin demografik ozelliklerinin, meme kanseri bilgilerinin, kaderci inanclarinin ve saglik inanislarinin mamografi cektirme tutumlari uzerine etkisini belirlemek amaciyla yapmis olduklari iliski arayici bir calismada hem Saglik Inanc Modelini hem de Gerekceli Eylem Teorisi'nin bazi bolumlerini kullanmislar ve Urdunlu kadinlarin meme kanseri hakkinda bilgi eksikligi oldugunu belirlemislerdir. Ayrica, sosyal normlar ve ozyeterliligin Urdunlu kadinlarin mamografi cektirme dusuncelerini etkiledigini ortaya cikarmislar, kadinlarin mamografi cektirme arayislarini guclendirmek icin bilgi ve beceri gelistirmeye odaklanan birtakim uygulamalarin yapilmasini onermislerdir.

Rogers ve arkadaslari[28] (2012) hareketsiz/sedanter ve toplum icinde yasayan yaslilar arasinda fiziksel aktiviteyi tesvik etmek amaciyla sign chi do egzersizlerini kullanarak "12-haftalik mudahale"nin etkinligini arastirmislar ve bu arastirmada Roy'un Adaptasyon Modeli'ni, bir cerceve olarak kullanmislardir. Randomize deneysel tasarim kullandiklari bu calismada tekrarli olcumler yapmislar sign chi do'nin fizyolojik fonksiyon adaptasyonu ve benlik kavrami adaptasyonuna etkisini incelemislerdir. Arastirma sonucunda bu egzersizin hareketsiz yaslilar arasinda fizyolojik fonksiyonu gelistirmek icin yararli oldugu sonucuna varmislardir. [28]

Genellikle, yeni kuramlar mevcut kuramlardan yola cikilarak gelistirilmektedir. Ancak bazen bir calisma bir kurami test etmek veya belirli bir durumda onun aciklayici degerini degerlendirmek amaciyla yapilabilir. [4] Ornegin, Dobratz[29] (2011) Roy'un Adaptasyon Modeli'ne dayanarak "Olum ve Olmede Psikolojik Uyum" kuramini, Riegel ve arkadaslari[13] (2012) ise Orem'in buyuk oz-bakim kuramiyla uyusan unsur ve kavramlari iceren "Kronik Hastaliklarin Oz Bakimi kuramini" gelistirmislerdir.

Ulkemizde yapilan hemsirelik arastirmalarinda ise kuram ve model kullanimi oldukca sinirlidir. Inan ve arkadaslari[30], Ustun ve Bademli (2013) bu konuda yaptiklari bir calismada, hemsirelerin kuram kullaniminin sinirli oldugunu, kuram / model kullaniminin arastirma surecinin tum basamaklarinda yer almadigini ve arastirmalarin kuram / model kullanimi basamaklari dogrultusunda olmadigini bildirmislerdir. Ayni calismada yuksek lisans tezlerinde Saglik Inanc Modeli, Precede Modeli ve Transteoretik Model'in; doktora tezlerinde Gelisimsel Hemsirelik Modeli, Oz Bakim Eksikligi Hemsirelik Teorisi, Iliskisel Gelisimsel Yaklasim Modeli, Neuman Sistemler Modeli, Roy Uyum Modeli, Saglik Inanc Modeli, Eylem Teorisi, Transteoretik Model, Bandura Sosyal Bilissel Ogrenme Kurami, Pender Sagligi Gelistirme Modeli, Saglik Davranisi Etkilesim Modeli ve Piaget'nin Bilissel Gelisim Kuraminin kullanildigini, hemsireler tarafindan en fazla tercih edilen kuramin; Orem Oz Bakim Eksikligi Hemsirelik Teorisi oldugunu bildirmislerdir. [30]

Bu modellerden biri olan Saglik Inanc Modeli Tuzcu ve Bahar'in[31] ifadesine gore, 1950'lerin basinda, hastaliklarin onlenmesi ve erken tanisinda yer alan tarama programlarina katilimin yetersizligini aciklamak icin Hochbaum ve Rosenstock tarafindan gelistirilmis olan bir modeldir. [31] Pender'in Sagligi Gelistirme Modeli ise Sosyal Ogrenme Teorisini temel alan, Saglik Inanc Modeli yapisina benzeyen ve bireyin saglik davranisi uzerinde dogrudan ve dolayli etkisi olan faktorleri tanimlayan bir modeldir. Pender'in Sagligi Gelistirme Modeli elestirel bakis acisiyla degerlendirildiginde, bir bireyin kendi sagligini gelistirmesi icin onu motive eden tum faktorleri yeterli bir bicimde bir araya getirdigi, temel kavramlarinin net oldugu, kolay anlasilabildigi, Saglik Inanc Modeli'ni temel aldigi, bircok farkli alanda rahatlikla uygulanabildigi, hastanin sagligini kendisinin kontrol etmesine firsat verdigi, her bireyin davranisini ve tercihlerini goz onunde bulundurmasi nedeniyle son derece yararli bir model oldugu bildirilmistir. [32]

Tuzcu ve Bahar[33] (2015) Saglik Inanc Modeli ve Sagligi Gelistirme Modelini kullanarak, Turkiye'de gocmen kadinlar arasinda meme kanseri izlemine katilimin onundeki engelleri ve kolaylastiricilari belirlemeye yonelik olarak yapmis olduklari mulakata dayali arastirma sonrasinda, kadinlarin izlemlere katilimlarinin onundeki en onemli engelleri bilgi eksikligi, ilgisizlik ve kulturel faktorler olarak belirlemislerdir. Tuzcu ve arkadaslari[34] (2016) gocmen kadinlar uzerinde Saglik Inanc Modeli kullanarak yapmis olduklari yari deneysel diger bir arastirma sonrasinda ise kontrol grubu kadinlarla karsilastirildiginda calisma grubu kadinlarda 3. ayda ve 6. ayda kendi kendine meme muayenesi, klinik meme muayenesi, mamografi oraninin daha yuksek oldugu, duyarlilik algisi ve engellerin azaldigi, buna karsin saglik motivasyonu ve ozyeterliligin arttigi bildirilmistir.

Top ve Ocakci'nin[35] (2011) Sagligi Gelistirme Modeli ve Bilgi Islem Kuramina temellendirilen hemsirelik girisimlerinin, agiz dis sagligi davranisi uzerindeki etkisini degerlendirmek amaci ile yapmis olduklari calismada ise, Pender'in Sagligi Gelistirme Modeli ve Gagne'nin Bilgi Islem Kuramina temellendirilerek duzenlenen girisimlerin agiz dis sagligi davranisinin gelistirilmesinde etkili oldugu bildirilmistir.

Guneri ve Kavlak'in[36] (2011) infertil kadinlarin umutumutsuzluk durumlarini Ogrenilmis Caresizlik Kuramina gore inceledikleri diger bir calismada, infertilite tedavisi surecinde kadinlarin umut/umutsuzluk arasinda degisen duygular yasadiklari; olumsuz tedavi deneyimlerinin umutsuzluk ve caresizlik duygularinin yasanmasina yol actigi belirlenmistir.

Iz ve Ozsoy'un[37] (2009) Kohlberg'in Bilissel Ahlak Kuramina gore hemsirelik ogrencilerinin ahlaki yargi yeteneklerini belirlemek uzere yapmis olduklari arastirma sonrasinda da, bireyin ahlak gelisiminde ailenin, toplumun ve egitimin onemli rol oynadigi, bu nedenle etkili kurumsal duzenlemelerin her duzeyde yapilmasi gerektigi bildirilmistir.

Bozkurt ve Cam'in[38] (2010) calisan ergenlerin ofke yonetiminde Roy Adaptasyon Kurami temelli hemsirelik yaklasiminin etkisini belirlemek uzere yapmis olduklari diger bir calismada ise, ofke ile ruhsal belirtiler arasinda pozitif ve anlamli iliski saptandigi; yas, ergenlere karsi reddedici ve inciltici toplumsal tutumlarin, ergenlerin eglenmeye dinlenmeye vakit ayirma, isinden memnun olma durumunun calisan ergenlerde ofke duzeyi ve ofke tepkilerini belirlemede onemli bulundugu bildirilmistir.

Ersin ve Bahar'in[39] (2011) Saglik Inanc Modeli ve Sagligi Gelistirme Modeli kullanarak, Turk kadinlarinda meme kanseri erken teshis davranisina iliskin faktorleri kolaylastirmak amaciyla yapmis olduklari nitel calisma sonrasinda ise, meme kanseri ve erken tani davranislari ile ilgili bilgi eksikligi, saglik sigortasi ve ulasim imkanlari, mali guclukler, randevu almada zorluk yasama, kadin doktor sayisinin azligi, utanma duygusu, ihmal, farkindalik eksikligi, unutma, korku hissi ve kaderci yaklasim gibi engelleyici faktorlerin sikca tartisildigini bildirmislerdir. Bilinc duzeyi, ilgili ve hosgorulu saglik personeli, ucretsiz saglik hizmetleri, hastaneye ucretsiz ulasim, gelismis randevu sistemi ve telefonla hatirlatmalarin ise kolaylastirici faktorler arasinda yer aldigi ve odak grup gorusmelerinin meme kanseri erken tani davranislari ile ilgili kolaylastirici ve engelleyici faktorleri belirlemede son derece etkili oldugu vurgulanmistir.

Bu konuda yapilan bir sistematik inceleme calismasinda da, Saglik Inanc Modeli ve Sagligi Gelistirme Modeli'ne temellenen egitimlerin meme kanseri erken tani davranislari uzerinde son derece etkili oldugu bildirilmistir. [40] Ersin ve Bahar[41] (2011) Turk kadinlarinin servikal kanserin erken belirlenmesine yonelik algiladiklari kolaylastirici ve engelleyici faktorleri belirlemek uzere yapmis olduklari diger bir calismada, Saglik Inanc Modeli ve Sagligi Gelistirme Modeli'ne dayali yari yapilandirilmis gorusme formundan yararlanmislar ve elde ettikleri bulgular dogrultusunda, mufredat programlarina ilave olarak ulusal ve bolgesel egitim programlari hazirlanmasinin kadinlarin erken tani davranislarinin farkina varilmasinda ve surdurulmesinde etkili olabilecegini bildirmislerdir.

Ersin ve Bahar[42] (2013) birey, aile ve topluma istendik duzeyde bakim sunulabilmesi icin, hemsirelerin bireylerin saglik ve hastalik davranislarinin arkasinda yatan kulturel ozellikleri tanimalari gerektiginin, kadinlarin meme kanseri erken tani davranislarina yonelik ifadelerini dogru yorumlayabilmek icin grubun kulturel ozelliklerini tanimaya yardimci olacak modelleri-teorileri incelemenin onemli oldugunu vurgulamislardir.

Kissal ve Beser'in[43] (2011) Saglik Inanc Modeli ve Sagligi Gelistirme Modeli'nden yararlanarak yasli kadinlar arasinda meme kanserinin erken belirlenmesi ile ilgili algiladiklari engeller, bilgi ve kolaylastiricilari belirlemek uzere yapmis olduklari bir arastirmada da, yasli kadinlarin izlem ile ilgili engelleri yetersiz bilgi, korku, ihmal, dini inanclar dogrultusunda utanma, doktorun onermemesi ve saglik bakim profesyonellerinin tutumu; kolaylastiricilari ise izlem hakkinda bilgilendirilme, kanser izlemlerinin farkinda olma, ailede meme kanseri hikayesi ve sosyal destek vb olarak siraladiklari belirtilmistir. Ayni calismada saglik bakim profesyonellerinin yasli kadinlarin kanser izlemleri ile ilgili bilgi ihtiyaclari oldugunun farkinda olmalari, yasli kadinlarin korkularini ve uzuntulerini anlamalari, izlemlerle ilgili engelleri ve kolaylastiricilari bilmeleri onerilmistir.

Yasli kadinlarin meme kanseri erken tani davranislarini artirmada en sik kullanilan iki modelin (Saglik Inanc Modeli ve Transteorik Model) etkisini inceleyen bir derleme yazisinda da, Saglik Inanc Modeli'nin saglik davranisinin gerceklestirilmesi icin karar vermede bireylerin algilarinin onemli oldugunu vurguladigi, Saglik Inanc Modeli kullanilarak yapilan calismalarda algilanan duyarlilik, ciddiyet, engeller ve eylem ipuclarinin yasli kadinlarin meme kanseri tarama uygulamalarina katilimlarini saglamada onemli etkilerinin oldugu, Saglik Inanc Modeli degisim asamalarini icermedigi icin Transteorik Model ile birlikte kullanilmasinin kadinlarin meme kanseri erken tani taramalarina katilimi artirmada yardimci olabilecegi vurgulanmistir. [44] Yoksul kadinlarda Saglik Inanc Modeli ve Sagligi Gelistirme Modeli kullaniminin meme ve serviks kanseri erken tani davranislarindaki degisim uzerine etkisini ele alan diger bir derleme yazisinda da, Sagligi Gelistirme Modeli'nin kavramlarindan 'onceki davranislarla iliski' ve Saglik Inanc Modeli kavramlarinin birlikte kullanilmasinin, yoksul kadinlarda davranis degisimi icin uygulanacak girisimlerin planlanmasinda etkili olabilecegi belirtilmistir. [45]

Baskale ve Bahar'in[46] (2011) Piaget'in teorisini temel alarak beslenme uygulamasi alan bes-alti yas cocuklarda saglikli yiyecek secimi ve beslenme bilgisi sonuclarini ele alan bir arastirmada da, uygulama sonrasinda calisma ve kontrol grubunun antropometrik olcumleri arasinda fark bulunmamasina karsin calisma grubunun beslenme bilgi puanlarinin arttigi ve grubun gida tercihlerinin olumlu yonde degistigi bu dogrultuda ilkogretim, ortaogretim ve ucuncu duzey saglik hizmetlerinde calisan hemsirelerin Piaget'in teorisine dayali beslenme egitimi vermeleri onerilmistir. Bu konuda yapilan diger bir calismada Piaget'in teorisinin cocuklarin bilissel gelisimi ile nasil ve ne gibi seyler ogrenmek istediklerini anlamamiza yardimci oldugu ve hemsirelerin Piaget'in Bilissel Gelisim Teorisini kullanarak beslenme ve diger alanlarda davranis degisimlerini ortaya koyan arastirmalar yapabilecekleri bildirilmistir. [47] Bununla birlikte hem pediatri hem de halk sagligi alanlarinda calisan hemsirelerin cocuklara egitim verirken Piaget'in kuramini kullanabilecekleri ve cocugun yas ve bilissel gelisimine yonelik daha etkili egitimler planlayabilecekleri belirtilmistir. [48]

Cengiz ve Bahar'in[49] (2016) Saglik Inanc Modeli'nden yararlanarak hastalarin fekal ostomi ameliyatlarina uyum saglamak icin algiladiklari engeller ve evde bakim ihtiyaclarini belirlemek uzere yapmis olduklari diger bir arastirmada, hastalarin hastaneden ayrilarak eve giderken yeni ostomiye uyum saglama konusunda birden cok engelle karsilastiklari ve saglik bakim profesyonellerine ihtiyac duyduklari, ostomi hemsiresi uzmanlarinin hizmet ve uygulamalarini hastanede baslatmalari ve evde devam ettirmeleri gerektigini dusundukleri, ev ziyaretleri veya telefonla iletisim yoluyla oz-bakim becerilerini gelistirmek ve kemoterapi ile iliskili yan etkileri yonetebilmek icin ostomi hemsirelerinin uygulamalarina ihtiyac duyduklari ortaya cikarilmistir. [49]

Arastirmalar hemsirelikte nitelikli bilginin secimi, guncellenmesi ve sinanmasi ile mesleksel ozerklige katkida bulunur. Hemsirelikte bilgi birikimi, hemsireligi guclendirir ve onu diger disiplinlerden ayirir. [21] Arastirma ile kuram ve uygulama arasindaki bagin saglanmasi bir disiplinin gelismesinde belirleyici rol oynar. Hemsirelikte bilimsel arastirmalarin yapilmasi ve bu arastirmalardan elde edilen sonuclarin kullanilmasi onemlidir. [50]

Hemsirelik Yonetiminde Kuramlarin Kullanimi

Saglik bakim ortamlarinda hemsirelik bakimi sunulurken uygulama modellerinden yararlanilir. Bakim ortamlarinda kullanilan bu uygulama modelleri hem hemsirelik bakiminin sunumu icin bir alt yapi saglar hem de hasta bakim kalitesinin olcumunde onemli rol oynar. [51] Hastanelerde kullanilan hasta bakim modelleri ihtiyaca gore degisiklik gostermekle birlikte, 1920'lerde vaka yontemi, 1950'lerde fonksiyonel hemsirelik, ekip yada moduler hemsirelik, 1960-1970'lerde ise primer hemsirelik sik kullanilmistir. [4]

Fonksiyonel hemsirelik, ev ve hastane ortaminda hemsireler tarafindan kullanilan en eski yontemlerden biri olmakla birlikte, 1940'li yillarda hemsire yetersizligi nedeniyle bu model kullanilmaya baslanmistir. Fonksiyonel hemsirelik cok az sayida profesyonel hemsireyle bakimin verilmesine olanak saglar. Bu yontemin en onemli dezavantaji hastaya butuncul bakim anlayisiyla bakim verilememesidir. [52] Fonksiyonel yontemde hasta bakiminin farkli hemsireler tarafindan verilmesi ve hastanin psikolojik ihtiyaclarinin goz ardi edilebilmesi bu yontemin dezavantajlari arasinda yer almaktadir. [4]

Ekip hemsireligi, ikinci dunya savasi sonrasinda parcalanmis bakimi azaltmak icin gelistirilmistir. Ekip, bir klinikteki bir grup hastanin bakimini ustenir. Ekip lideri, grubun koordinasyonu ile birlikte ekip uyelerine hasta dagitimindan sorumludur. Bazi durumlarda ekip lideri de hasta alabilir. Beceri, uzmanlik ya da lisans eksikligi gibi nedenlerle diger ekip uyeleri tarafindan yapilamayan bazi gorevler ekip lideri tarafindan yapilabilecegi icin ekip lideri ekibe atanan hastalarin kosullari ile onlarin tum ihtiyaclarini bilmek ve diger saglik bakim profesyonelleri ile iletisim kurmaktan sorumludur. Bu yontemde ekip uyeleri sirayla ekip liderine, o da birim yoneticisine rapor verir. Demokratik bir dogaya sahip olmasi, tum hastalardan ziyade ozel gorevler uzerinde odaklanmasi, isi gerceklestirmek icin ekibe saglanan ozerklik, calisanlar ile hastalarin memnuniyet duzeylerinin yuksek olusu ekip hemsireliginin avantajlari arasinda yer alir. Buna karsin yuksek derecede koordinasyon ve planlamaya ihtiyac duyulmasi, ekip liderinin bu yontemi etkili ve verimli bir sekilde yurutebilmesi icin birtakim becerilere sahip olmasi zorunlulugu bu yontemin dezavantajlari arasinda yer almaktadir. Ekip hemsireligi tek basina nadiren uygulanmakla birlikte, saglik bakim kurumlarinda ekip ve fonksiyonel hemsireligin kombinasyonu daha sik kullanilmaktadir. [4]

Primer hemsirelik, bireye butuncul bakim sunulamamasi nedeniyle 1960'larin sonu ile 1970'lerin basinda baslatilmis olan bir modeldir. [4] Primer hemsireye taninan asiri ozgurluk ve sorumluluktan dolayi bu yontemde is doyumu yuksektir. Primer hemsireligi uygulamak icin daha fazla sayida hemsire ile yuksek koordinasyon ve is uzmanligina ihtiyac duyulmasi, gorevi yerine getirmek icin yetersiz veya az egitim almis olan hemsirelerin primer hemsire rolunu yerine getirememesi bu modelin dezavantajlari arasinda yer almaktadir. [4]

Vaka yoneticisi hemsire en az lisans derecesine sahip olmalidir. [53,54] Vaka yonetimi uygulamasi kurumdan kuruma degismektedir. Vaka yoneticisi ozel bir toplulukta ornegin, bir hastanenin pediatri, noroloji, onkoloji, kardiovaskuler, ortopedi ve diger uzmanlik alanlarinda calisabilir. Vaka yoneticisi hasta kabulunden taburculuguna kadar olan zamani koordine eder. Bu model esgudum ve disiplinlerarasi isbirligi gerektirir. Hemsireler vaka yonetiminde en buyuk profesyonel grubu olustururlar. Bu rol sosyal calisanlar, solunum terapistleri, fizyoterapistler ve organizasyona katilan diger saglik profesyonelleri ile birlikte disiplinler arasi bir sekilde yurutulmesine karsin hemsirelerin buradaki yetenekleri onemli rol oynamaktadir.

Literaturde yer alan en son yontem ise hasta odakli (patientfocused care/patient centered care) bakimdir. [4] Hasta odakli bakim modeli, sunulan saglik hizmetinin kalitesini arttirmak ve hizmetin maliyetini azaltmak amaciyla gelistirilmis bir modeldir. [55] Hasta odakli bakim ayaktan tedavi uniteleri, evde bakim hizmetleri ozellikle kronik hastaligi olan bireylerin tedavi ve bakiminin yurutuldugu merkezler ile tamamlayici tip uygulamalarinin yapildigi birimler icin uygun bir yontem olarak kabul edilmektedir. [56] Hasta Odakli Bakim Modelinin hedefleri:[57,58]

* Saglik hizmeti kurumunu musteri odakli kuruma donusturmek

* Hasta bakiminin surekliligini saglamak

* Hemsireler, doktorlar ve diger saglik bakim sunuculari arasinda profesyonel iliskiler gelistirmek

* Hastaneler arasi hasta nakillerini en aza indirmek

* Kurumdaki diger faaliyetler ile karsilastirildiginda dogrudan bakim faaliyetlerinin oranini artirmak

* Hastalarin ihtiyaclarini tam olarak karsilamak icin klinik ortami yeniden sekillendirmek

* Hastalarin ihtiyaclarina duyarli olacak bir sekilde isi planlamak ve yerine getirmek icin direkt saglik bakim profesyonellerine yetki vermektir. Burada hizmetin kalitesi artarken, bakim/saglik hizmeti maliyetinin azaltilmasi hedeflenmektedir. [57,58]

Hasta odakli bakimin ilkeleri, toplam kalite yonetimi ile surekli kalite iyilestirme surecinden gelmektedir. Hasta odakli bakim hemsirelerin hastalariyla gecirdikleri zamani arttirirken, ihtiyac duyulan saglik bakim profesyoneli sayisini azaltmaktir. Bu modelin kullanimi ile kuramsal olarak, bakim/saglik hizmeti kalitesi artarken, bakim/saglik hizmeti maliyetinin azaltilmasi hedeflenmektedir. [57] Hasta odakli bakimda cok yetenekli personel olusturmanin amaci ise hasta ile iletisim halinde olan personel sayisini %75 oraninda azaltmaktir. [59] Literaturde hasta odakli bakim uygulamasindan sonra dogrudan hasta bakimi icin ayrilan zamanda artis ile birlikte, hasta memnuniyeti, bakim/hizmetin surekliligi ve nazokomiyal/hastane enfeksiyon oranlari gibi kalite gostergelerinde olumlu egilimler ortaya ciktigi bildirilmistir. [4]

Hemsirelik bakimi uygulama modelleri, hasta bakimi sunumunu ve kalitesini etkilemekle birlikte bu konuda yapilan bazi calismalarda kaynaklarin yeterli ve hemsirelerin ozerk oldugu, hemsirelik uygulamalarinin hemsire kontrolunde gerceklestigi, profesyonel hemsirelik uygulamalarinin desteklendigi bir kurumda hemsirelerin is doyumlarinin yuksek, tukenmislik ile fiziksel hastalik ve mesleki ozurluluk oranlarinin dusuk oldugu belirtilmistir. [60,61] Buna karsin bu konuda yapilan diger bir arastirmada ise farkli organizasyonel yapilarda hemsirelik bakimi ile ilgili hasta memnuniyeti ve hemsire is doyumu arasinda bir iliski olmadigi bildirilmistir. [62]

Hasta sonuclari ile hemsirelik personeli arasindaki iliskiyi arastiran bir calismada, her 1 hemsireye 4 hasta oraninda %25 oraninda yapilan bir artisin, cerrahi prosedurlerden sonraki olum riskini %7 oraninda artirdigi bildirilmistir. [63] Sonuc olarak literaturde hemsirenin is yuku/hasta sayisi arttikca hastanin iyilesme olasiliginin azaldigi, yaralanma ile sonuclanan dusmeler, ilac hatalari ve hastane kokenli enfeksiyon olasiliginin arttigi,[64,65] hemsirelerin tukenmisligi ile hastalarin idrar yolu ve cerrahi alan enfeksiyonlari arasinda da anlamli bir iliski bulundugu, hastanelerde tukenmislik orani en az %30 oraninda azaltildiginda, 6239 daha az enfeksiyon ile birlikte yillik 69 milyon dolara kadar maliyet tasarrufu saglanabilecegi bildirilmistir. [66]

Pappas[67] (2008) bir kalite gelistirme calismasinda hastane odemelerinden hemsire kaynakli tibbi hatalar, hasta dusmeleri, uriner sistem enfeksiyonlari ve basinc ulserleri gibi olaylarin maliyetini belirlemek amaciyla bir metodoloji tanimlamistir. Bu konuda yapilan calismalarda tibbi ve cerrahi hastalarda bu tur olaylarin hemsire kaynakli olup olmadigi, hemsirelerin duzeyi ile iliskisi ve hasta bakiminin gercek maliyetinin belirlenmesi amaclanmistir. Tibbi ve cerrahi hastalarin her ikisinde de meydana gelen hemsire kaynakli olumsuz olaylarin hasta basi maliyetini arastirmislar, maliyetin tibbi hastalar icin ortalama 659 dolar, cerrahi hastalar icin 903 dolar arttigini belirlemislerdir.

Klinik uygulamayi destekleyen bir saglik kurulusunun sahip olmasi gereken kurumsal niteliklerin neler olmasi gerektigini belirlemeye yonelik olarak yapilan bir calisma sonrasinda da, bu ozellikler yetkinin paylastirilmasi, yonetimden gelen destek, disiplinler arasi isbirligi, etkili iletisim, hasta bakimi sunumu icin kaynaklara erisim ve uygulama uzerinde kontrol gibi unsurlarin onemli oldugu bildirilmis, bununla birlikte hemsirelerin is doyumunu artirmak icin "destekleyici" bir cevre olusturulmasinin onemi uzerinde durulmustur. [61]

Saglik bakim tuketicileri kaliteli bakim bekler. Bircok saglik bakim profesyoneli de kaliteli bakim sunmak ister. Kaliteli saglik bakim sunumunu etkileyen bircok faktor bulunmakla birlikte bu faktorlerden biride kullanilan saglik bakim modelidir. Saglik bakim kurumlarinda kullanilan her modelin birtakim avantajlari ile birlikte dezavantajlari bulunmaktadir. Kullanilacak bakim modeli genellikle hasta bakim unitesinin dogasina ve birime atanan personelin becerisine bagli olarak degisiklik gostermekle birlikte, bireyin yatarak ve ayakta tedavi almasi da bu durumu etkileyebilmektedir. [4,56] Bunun yani sira bakim sunulacak hastalarin sahip olduklari ozellikler, yapilacak gorevin karmasik olup/olmamasi, personelin sahip oldugu beceri ile uzmanlik alani ve kurumun ekonomik kaynaklari, hangi yontemin kullanilacagina karar verirken goz onunde bulundurulmasi gereken diger faktorlere ornek olarak verilebilir. [4]

Hemsirelik Egitiminde Kuramlarin Kullanimi

Kuram ve modeller gelistikce, egitim programlarina yansimalari da kacinilmaz olmustur. [68] Gecmiste kuram, mufredat ders programlarinin planlanmasi ve gelistirilmesinde kavramsal cerceveyi olusturmak icin kullanilan bir rehber olarak gorulmesine karsin, gunumuzde hemsireligin uygulama, arastirma, yonetim ve egitimi alanlarinin ayrilmaz bir parcasi haline gelmistir. [17] Genel olarak hemsirelik egitiminde kavramlar, modeller ve teorik ilkelerden program icerigi, orgutlenmesi, yapisi, ogretim surecleri ve stratejilerini belirlemede yararlanilmaktadir. Kuram ve modeller hemsirelik egitimi alaninda ogrencinin bilgisini gelistirebilmek ve ilerletebilmek icin kullanabilecek metot ve yaklasimlari onerir. Hemsirelik egitimi ile ilgili kuramsal cati yada model hemsirelik egitim-ogretiminin degerlendirildigi yontemler ile sunulan materyalleri etkiler. Hemsirelik ogrencilerine mesleki felsefelerini ve degerlerini tanimlamada yardimci olur. [4]

Literatur hemsirelik egitimi ile ilgili bircok kavramla doludur. Probleme dayali ogrenme, yasam boyu ogrenme, bilisim, kanita dayali egitim, kalite / performans gelistirme, kulturel iliskili bakim, kisilerarasi iletisim ve mukemmellik bu kavramlara ornek olarak verilebilir. [24,69] Bununla birlikte kanita dayali uygulama, nufus cesitliligi, hasta sonuclari, sagligin tesviki ve bilisim, bilgisayar simulasyonu, hizlandirilmis programlar, kavram temelli mufredat, sanal topluluklar ve uzaktan egitim hemsirelik egitiminde yaygin olarak kullanilan kavramlar arasinda yer almaktadir. [70-72]

Hemsirelik programlarinin bircogunda mufredat 1949 yilinda yayinlanan Tyler Mufredat Gelistirme Modeline gore duzenlenmistir. [4] Tyler, hedeflerin belli bir konu alaninda ya da yasamda kullanilabilecek gozlenebilir, olculebilir ogrenci davranisi olarak ifade edilmesi gerektigini belirtmektedir. [73] Tyler icin program, "ogelerin secilmesi ve secilmis bulunan bu ogelerin yatay ve dikey bir bicimde orgutlenmesi sonucu elde edilen bir butunluktur". Bu butunlugu olustururken Tyler sureklilik ilkesi, siralama ilkesi ve butunlestirme ilkelerini temel kabul etmistir. [74]

Tyler Modeline gore egitim ogrencilerde davranis degisikligi olusturma surecidir. Ilerlemecilik temel felsefesini belirler. Tumdengelim yonteminden faydalanir. Bu modelin merkezinde egitim hedefleri vardir. Once hangi hedeflere ulasildigina bakilir. Sonra ulasilamayan hedeflere nicin ulasilamadigini belirlemek icin, hedef ve ogretim yasantilari incelenir. Hedeflerin degerlendirilmesinde, ulasilamayan hedefler nelerdir? Bu hedefler programin hizmet ettigi gruba uygun mu? Mevcut kaynaklar hedeflere ulasilmasi icin yeterli mi? sorularina yanit aranir. Elde edilen bulgulara dayali olarak ulasilamayan hedefler degistirilir ya da programdan cikartilir. Hedeflerde bir hata yoksa hedefin kazandirildigi ogrenme yasantisina bakilir. [74-76]

Tyler degerlendirme surecinde birey davranislarinin, ogretimin basinda ve sonunda olmak uzere en az iki kez olculerek hedeflere ulasma derecesini tayin etmek gerektigini savunur. Ayrica davranislarin kaliciligini kontrol etmek icin programin bitiminden belli bir sure sonra da, davranislarin izleme calismasi ile degerlendirilmesinin onemi uzerinde durmustur. Bu tur degerlendirmede, bilissel hedeflere ulasma derecesini tayin etmek icin hedef dayanikli basari testleri, psikomotor davranislar icin gozlem formlari ve duyussal hedefler icin tutum olceklerinden yararlanilabilir. [74-76]

McEven ve Brown'nun[24] (2002) lisans, onlisans ve hemsirelik diploma programlarinin mufredat cercevesini belirlemeye yonelik olarak yapmis olduklari calisma sonrasinda ulke capindaki tum programlarin %55'inde hemsirelik surecinin, %37'sinde basitten karmasiga organizasyonun, %36'sinda biyopsikososyal modelin ve %33'unde hemsirelik kuramlarinin mufredatin kavramsal cercevesi olarak kullanildigini belirlemislerdir. Berbiglia[77] (2011) lisans programlarinda Oremin Oz Bakim Eksikligi kuraminin kavramsal cerceve olarak nasil kullanildigini detayli olarak aciklamistir. Secrest[78] (2008) da Orem'in Oz Bakim Eksikligi kuramina odaklanan mufredatlarinda, revizyon saglama amacina yonelik olarak arac gelistirme surecini ve fakultenin rolunu tanimlamistir. Beckman ve arkadaslari[79] (2012) de fakultelerinde hemsirelik programinin mufredat cercevesini olusturan Neuman'in sistem modelini kullanarak on lisans programindan lisans programina donusturulme surecini tartismislardir.

Hemsirelik literaturu incelendiginde bircok makalede hemsirelik programlarinin kavramsal cercevesini olusturmada hemsirelik kuramlarinin kullandigi gorulmektedir. [24,77] Kavramsal cercevenin bir parcasi olarak yaygin olarak kullanilan ve en cok ele alinan hemsirelik kuramcilari Orem, Roy, Watson, Neuman, Banner, hemsirelik disi kuramlar ise sistemler kurami, Maslow ve Erickson'un kuramlari ile adaptasyon teorisidir. Bununla birlikte literaturde pek cok universitenin tek bir hemsirelik kurami ya da modelini kullanmaktan kacindigi, bircok kavram ve kurami kombine eden eklektik yaklasimi tercih ettigi bildirilmistir. Genellikle, hemsirelik mufredat sisteminin olusturulmasi icin yasam evreleri, vucut sistemleri ve hemsirelik sureci gibi iki ya da uc duzenleyici tema kullanilabilmektedir. [4]

Mufredat ogrencilere arzu ettikleri egitimle ilgili sonuclara ulasabilmelerini saglayan ogrenme deneyimlerini sunmak amaciyla tasarlanmaktadir. Mufredatin icerigi, hastaneler, klinikler, toplum gibi konuma; infant, cocuk, genc, yetiskin, yasli gibi gelisimsel surece ya da kas-iskelet, gastrointestinal, kardiyovaskuler, ureme gibi fizyolojik sistemlere dayandirilarak yapilandirilabilir ya da duzenlenebilir. Mufredat cercevesi gelistirilirken iki alan goz onunde bulundurulmalidir. Bunlardan ilki hangi kavramlar ele alinacaktir? Ikincisi kavramlarin tanitimi ve aralarindaki iliskinin tasvirinde yapi, dizilim ya da siralama nasil olacaktir? Literaturde bircok hemsirelik lisans programinin kavramsal cercevesinin saglik, insan, cevre ve hemsirelik kavramlarini cok az tanimladigi, bakim, ozbakim, buyume ve gelisme, hemsirelik sureci ve adaptasyon gibi diger kavramlarin kavramsal cerceveyi genisletmek ve netlestirmek amaciyla ilave edilmesi gerektigi bildirilmistir. [4,24] Bu dogrultuda mufredat programinda ana kavramlarin her biri tanimlanmali ve kavramlar arasindaki iliski ayrintili olarak aciklanmalidir. Ayrica ogrenilecek kavramlarin kavramsal ozellikleri ve duzenlenen icerigin siralamasi da mantiksal olarak tutarli olmalidir. [4]

Gunumuzde hemsirelik mufredatinda degisimler yasanmakta giderek artan bir sekilde, topluma dayali ve populasyon odakli bilesenler temel mufredata ilave edilmekte, bazi mufredatlar teknoloji ve patofizyolojiye odaklanirken bazi hemsirelik mufredatlari ise humanistik ve holistik kavramlara odaklanmayi tercih etmektedir. Bununla birlikte gunumuzde hemsirelik egitiminde yeteneklere ve gorevlere daha az odaklanan buna karsin icerigin birlestirilmesi, problem cozme stratejileri ve kavrama dayali mufredata daha fazla odaklanan bir hemsirelik egitimi modeli tercih edilmektedir. [71,78]

Hemsire egitimcilerin hemsirelik programlarinda ogretilen icerik, kavram, ilke ve kuramlari duzenli olarak guncellemeleri son derece onemlidir. Gunumuzde ozellikle ruhsal bakim,[80] kalite ve guvenlik,[81,82] genetik/genomics,[83,84] gerontoloji,[85,86] ve yasam sonu bakim/palyatif bakim[15,87] alanlarinda hemsirelik mufredatinin guncellenmesine yonelik egilimler artmistir. Hemsirelik literaturunde tanimlanan bugun ve gelecekte ele alinmasi gereken saglik bakim ihtiyaclari ve alanlari: [14,15]

* Yaslanan nufus

* Kanita dayali uygulama

* Kulturel cesitlilik ve saglik esitsizlikleri

* Spirituel bakim

* Teknoloji (bilisim, elektronik medikal kayitlar, tele saglik)

* Saglik sorunlarinin kuresellesmesi (hastaliklarin yayilmasi tehditi)

* Alternatif ya da tamamlayici terapiler

* Genetik ve genom

* Palyatif bakim/ yasam sonu bakim

* Halk sagligi

* Saglik reformu

* Saglik politikasi ve yonetmelik sorunlari

* Guvenlik/kalite

* Liderlik olarak bildirilmistir.

Hemsire egitimciler degisen ogrenci profilini, ogrencilerin kulturel gecmislerini, uzak ve kirsal kesimden gelen ogrencilerin ihtiyaclarini goz onunde bulundurmali ve bu faktorlere bagli olarak egitim metotlarinda degisiklikler ve modifikasyonlar yapmalidir. Bununla birlikte, saglam egitim kuramlari ve arastirmalara dayali yeni ogrenme stratejileri gelistirilmelidir. Yirmibirinci yuzyilda hemsire egitimciler geleneksel ders tekniklerini saglam kuramsal ilkelere dayanan ogrenme teknikleriyle (diyalektik ogrenim, probleme dayali ogrenme stratejileri, operasyonel ogretim stratejileri, lojistik ogretim stratejileri, internet ve interaktif video konferanslari, sanal gerceklik simulasyonu, vb.) birlestirme konusunda cesaretlendirilmelidir. [4] Hemsire egitimcilerin, kuramsal ilkelerin egitimde nasil kullanilacagini bilmesi, kendi programlarinin kuramsal cercevesini belirleyebilmesi, cercevenin programi nasil sekillendireceginin farkinda olmasi, ogrencilerin bilgi tabanlarini, klinik dusunme becerilerini ve problem cozme yeteneklerini gelistirebilecek strateji ve teknikler kullanmalari son derece onemlidir.

Sonuc

Hemsirelik bilim alani, uygulamalari destekleyen kavram ve kuramlari olusturacak bilgileri arastirarak bu meslegi gelistirmeyi amaclar. Arastirmaya dayali, uygulama ile iliskili kuramlarin gelistirilmesi ve bu kuramlarin kullanimi hemsirelik mesleginin gelisimi ve otonom hemsirelik uygulamalari icin temeldir. Kuramlar hemsirelerin olaylarin nicin gerceklestigini anlamalarina yardimci olmasina karsin, literaturde hemsirelerin kuramlari dusunmek icin yeteri kadar zaman ayirmadiklari ve arastirma yapmadiklari bildirilmektedir. Kuram ve uygulama arasindaki boslugu kapatmak onemli bir sorundur. Bu dogrultuda kuram ve arastirmanin, hemsirelik uygulamalarinin temeli oldugu konusunda hemsirelerin farkindaliklari artirilmalidir.

doi: 10.5222/HEAD.20l7.062

KAYNAKLAR

[1.] Velioglu P. Hemsireligin dusunsel temelleri. Istanbul: Alas Ofset; 1994. s.27-44.

[2.] Pektekin C. Hemsirelik felsefesi. Istanbul: Medikal Saglik ve Yayincilik Ltd. Sti.; 2013. s.1-30.

[3.] Sonmez V. Bilim felsefesi. Ankara: Ani Yayincilik; 2008. s.31, 39, 186.

[4.] McEwen M, Wills EM. Theoretical basis for nursing, 4th ed. Philadeplhia: Lippincott Williams & Wilkins Wolters Kluwer; 2014. p. 412-29.

[5.] Billings DM, Kowalski K. Bridging the theory- practice gap with evidence-based practice. J Contin Educ Nurs. 2006; 37(6):248-9.

[6.] Erdogan S, Nahcivan N, Esin N. Hemsirelikte arastirma. Istanbul: Nobel Tip Kitabevleri; 2014. s.8, 41.

[7.] Kikuchi JF. Towards a philosophic theory of nursing. Nurs Philos 2004; 5(1):79-83. http://dx.doi.or^10.1111/j.1466-769X.2004.00150.x

[8.] Marrs JA, Lowry LW. Nursing theory and practice: Connecting the dote. Nurs Sci Q 2006; 19(1):44-50. http://dx.doi. org/10.1177/0894318405283547

[9.] Hatlevik IK. The theory-practice relationship: reflective skills and theoretical knowledge as key factors in bridging the gap between theory and practice in initial nursing education. J Adv Nurs. 2012; 68(4):868-77. http://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2648.2011.05789.x.

[10.] Wilson J. Bridging the theory practice gap. Aust Nurs J 2008; 16(4):25. PMID:19013964

[11.] Hartrick Doane G, Varcoe C. Toward compassionate action: Pragmatism and the inseparability of theory/practice. Adv Nurs Sci. 2005; 28(1):81-90.

[12.] Larsen K, Adamsen L, Bjerragaard L, Madsen JK. There is no gap "per se" between theory and practice: research knowledge and clinical knowledge are developed in different contexts and follow their own logic". Nurs Outlook 2002; 50(5):204-12 http://dx.doi. org/10.1067mno.2002.127724

[13.] Riegel B, Jaarsma T, Stromberg A. A middle-range theory of self-care of chronic illness. Adv Nurs Sci 2012; 35(3):194-204. http://dx.doi. org/10.1097/ANS.0b013e318261b1ba

[14.] Heller BR, Oros MT, Durney-Crowley J. The future of nursing education: ten trends to watch. Nurs Health Care Perspect. 2000; 21(1): 9-13.

[15.] Lewis DY. Incorporating national priorities into the curriculum. J Prof Nurs. 2012; 28(2): 105-9. http://dx.doi.org/10.1016/j. profnurs.2011.11.002.

[16.] Hinshaw AS. Nursing knowledge for the 21st century: Opportunities and challenges. Image: J Nurs Scholarship. 2000;32(2):117-23. http:// dx.doi.org/10.1111/j.1547-5069.2000.00117.x

[17.] Velioglu P. Hemsirelikte kavram ve kuramlar. Birinci baski, Istanbul: Alas Ofset; 1999. s.37-48.

[18.] Masters, K. Nursing theories: A framework for professional practice. 2nd ed. Burlington, MA: Jones & Bartlett Learning; 2015. p. 3-21.

[19.] Fawcett J. Conceptual models and nursing practice: the reciprocal relationship. J Adv Nurs 1992; 17(2):224-8.

[20.] Sevig U. Arastirma sureci. Icinde: Erefe I. editor. Hemsirelikte arastirma ilke surec ve yontemleri. Birinci baski. Istanbul: Baski Odak Ofset; 2002. s.49-63.

[21.] Bayik A. Hemsirelik disiplini ve arastirma. Icinde: Erefe I. editor. Hemsirelikte arastirma ilke surec ve yontemleri. Birinci baski, Istanbul: Baski Odak Ofset; 2002. s.13-26.

[22.] Aksayan, S., Emiroglu, O.N. Arastirma Tasarimi. Icinde: Erefe I. editor. Hemsirelikte arastirma ilke surec ve yontemleri. Birinci baski, Istanbul: Baski Odak Ofset; 2002. s.65-124.

[23.] Kaya H, Atar NY, Eskimez Z. Hemsirelik model ve kuramlari. Icinde: Asti TA, Karadag A. editor. Hemsirelik esaslari hemsirelik bilimi ve sanati: Birinci baski. Istanbul: Akademi Basin ve Yayincilik; 2013.s.79-95.

[24.] McEwen M, Brown SC. Conceptual frameworks in undergraduate nursing curricula: Report of a national survey. J Nurs Educ. 2002; 41(1):5-14.

[25.] Erefe, I. Arastirma tasarimi. Icinde: Erefe I. editor. Hemsirelikte arastirma ilke surec ve yontemleri. Birinci baski. Istanbul: Baski Odak Ofset; 2002. s.169.

[26.] Esposito EM, Fitzpatrick JJ. Registered nurses' beliefs of the benefits of exercise, their exercise behaviour and their patient teaching regarding exercise. Int J Nurs Pract 2011;17(4):351-6. http://dx.doi.org/10.1111/ j.1440-172X.2011.01951.x.

[27.] Othman AK, Kiviniemi MT, Wu YW, Lally RM. Influence of demographic factors, knowledge and beliefs on Jordanian women's intention to undergo mammography screening. J Nurs Scholarship 2012; 44(1):19-26. http://dx.doi. org/10.1111/j.1547-5069.2011.01435.x

[28.] Rogers CE, Keller C, Larkey LK, Ainsworth BE. A randomized controlled trial to determine the efficacy of Sign Chi Do exercise on adaptation to aging. Res Gerontol Nurs 2012; 5(2):101-13. http://dx.doi.or g/10.3928/19404921-20110706-01

[29.] Dobratz MC. Toward development of a middle-range theory of psychological adaptation in death and dying. Nurs Sci Q 2011; 24(4):370-6. http://dx.doi.org/10.1177/0894318411419212

[30.] Inan FS, Ustun B, Bademli K. Turkiye'de kuram/modele dayali hemsirelik arastirmalarinin incelemesi. Anadolu Hemsirelik ve Saglik Bilimleri Dergisi 2013; 16(2):132-9.

[31.] Tuzcu A, Bahar Z. Gocmen kadinlarda Saglik Inanc Modeli ve Sagligi Gelistirme Modeli kullaniminin meme kanseri erken tani davranislarindaki degisime etkisi. Ege Universitesi Hemsirelik Fakultesi Dergisi. 2012;28(2):91-103.

[32.] Bahar Z, Acil D. Sagligi Gelistirme Modeli kavramsal yapi. DEUHYO ED 2014;7 (1): 59-67.

[33.] Tuzcu A, Bahar Z. Barriers and facilitators to breast cancer screening among migrant women within Turkey. Transcult Nurs 2015; 26(1):47-56. http://dx.doi.org/10.1177/1043659614526245

[34.] Tuzcu A, Bahar Z, Gozum S. Effects of interventions based on Health Behavior Models on breast cancer screening behaviors of migrant women in Turkey. Cancer Nurs 2016; 39(2):E40-E50. http://dx.doi. org/10.1097/NCC.0000000000000268

[35.] Top FU. Ergenlerde Sagligi Gelistirme Modeli ve Bilgi Islem Kuramina temellendirilen hemsirelik girisiminin agiz dis sagligi uzerine etkisi. Marmara Universitesi Saglik Bilimleri Enstitusu Doktora Tezi, Istanbul, 2011.

[36.] Guneri SE. Infertil kadinlarin umut/umutsuzluk durumlarinin Ogrenilmis Caresizlik Kuramina gore incelenmesi. Ege Universitesi Saglik Bilimleri Enstitusu Kadin Sagligi ve Hastaliklari Hemsireligi Anabilim Dali Doktora Tezi, Izmir, 2011.

[37.] Iz FB. Kohlberg'in Bilissel Ahlak Kuramina gore hemsire ogrencilerin ahlaki yargi yeteneklerinin belirlenmesi. Ege Universitesi Saglik Bilimleri Enstitusu Halk Sagligi Hemsireligi Anabilim Dali Doktora Tezi, Izmir, 2009.

[38.] Bozkurt S. Calisan ergenlerin ofke yonetiminde Roy Adaptasyon Kurami temelli hemsirelik yaklasiminin etkisi. Ege Universitesi Saglik Bilimleri Enstitusu Doktora Tezi, Izmir, 2010.

[39.] Ersin F, Bahar Z. Inhibiting and facilitating factors concerning breast cancer early diagnosis behavior in Turkish women: a qualitative study according to the Health Belief and Health Development Models. Asian Pac J Cancer Prev 2011; 12(7);1849-54.

[40.] Ersin F, Bahar Z. Effect of Health Belief Model and Health Promotion Model on breast cancer early diagnosis behavior: a systematic review. Asian Pac J Cancer Prev 2011; 12(10):2555-62.

[41.] Ersin F, Bahar Z. Barriers and facilitating factors perceived in Turkish Women's behaviors towards early cervical cancer detection: a qualitative approach. Asian Pac J Cancer Prev 2013; 14(9):4977-82. http://dx.doi. org/10.7314/APJCP.2013.14.9.4977

[42.] Ersin F, Bahar Z. Odak grup gorusmeleri ve Kulturel Bakim Farklilik-Evrensellik Teorisi iliskisi. DEUHYO ED. 2013; 6(3):172-5.

[43.] Kissal A, Beser A. Knowledge, facilitators and perceived barriers for early detection of breast cancer among elderly Turkish women. Asian Pac J Cancer Prev. 2011; 12(4):975-84.

[44.] Kissal A, Beser A. Yasli kadinlarda meme kanseri erken tani davranislari arttirilabilir mi? Saglik calisanlarinin sorumluluklari. DEUHYO ED 2012; 5(3):116-28.

[45.] Aydogdu NG, Bahar Z. Yoksul kadinlarda Saglik Inanc Modeli ve Sagligi Gelistirme modeli kullaniminin meme ve serviks kanseri erken tani davranislarindaki degisime etkisi. DEUHYO ED 2011; 4(1):34-40.

[46.] Baskale H, Bahar Z. Outcomes of nutrition knowledge and healthy food choices in 5- to 6-year-old children who received a nutrition intervention based on Piaget's theory. J Spec in Pediatr Nurs 2011; 16:263-79. http:// dx.doi.org/10.1111/j.1744-6155.2011.00300.x

[47.] Baskale H, Bahar Z, Baser G, Ari M. Use of Piaget's Theory in preschool nutrition education. Rev. Nutr 2009; 22(6):905-17. http://dx.doi. org/10.1590/S1415-52732009000600012.

[48.] Baskale H, Bahar Z. Piaget'nin Bilissel Gelisim Kuramiyla ilgili bir gozden gecirme. DEUHYO ED 2008; 1(2):133-47.

[49.] Cengiz B, Bahar Z. Perceived barriers and home care needs when adapting to a fecal ostomy. J Wound Ostomy Continence Nurs 2017; 44(1):63-8. http://dx.doi.org/10.1097/WON.0000000000000271

[50.] Kocaman G. Hemsirelik arastirmalarinin degerlendirilmesi ve kullanimi. Icinde: Erefe I. editor. Hemsirelikte arastirma ilke surec ve yontemleri. Birinci baski. Istanbul: Baski Odak Ofset; 2002. s.271-88.

[51.] Brennan PF, Anthony MK. Measuring nursing practice models using multi-attribute utility theory. Res Nurs Health 2000; 23(5):372-82.

[52.] Kivanc MM, Keskin G. Bakimin yonetimi. Icinde: Asti TA, Karadag A. editor. Hemsirelik esaslari hemsirelik bilimi ve sanati: Birinci baski, Istanbul: Akademi Basin ve Yayincilik; 2013. s.227-35.

[53.] Blass TC, Reed TL. Consider case management. Nurs Manage 2003; 34(10):81-3.

[54.] Stanton MP, Swanson M, Sherrod RA, Packa DR. Case management evolution: from basic to advanced practice role. Lippincotts Case Manag 2005; 10(6):274-86.

[55.] Myers S. Patient-focused care: What managers should know. Nurs Econ. 1998; 16(4):180-8.

[56.] Turkmen EE. Hemsirelik hizmetleri yonetimi: Hemsirelik bakim sunum sistemleri. Icinde: Baykal UT, Turkmen EE. editor. Istanbul: Akademi Basin ve Yayincilik; 2014. s.439-61.

[57.] Mang AL. Implementation strategies of patient-focused care. Hosp Health Serv Adm 1995; 40(3):426-35.

[58.] Zarubi KL, Reiley P, McCarter B. Putting patients and families at the center of care. J Nurs Admin 2008; 38(6):275-81. http://dx.doi. org/10.1097/01.NNA.0000312789.95717.81.

[59.] Clouten K, Ruth W. Patient-focused care ... playing to win. Nurs Manage 1994; 25(2):34-6.

[60.] Aiken LH, Patrician PA. Measuring organizational traits of hospitals: the Revised Nursing Work Index. Nurs Res 2000; 49(3):146-53.

[61.] Flynn L. Extending work environment research into home health settings. Western J Nurs Res. 2007;29(7):200-12. http://dx.doi. org/10.1177/0193945906292554

[62.] Kangas S, Kee CC, McKee-Waddle R. Organizational factors, nurses' job satisfaction, and patient satisfaction with nursing care. J Nurs Admin. 1999; 29(1):32-42.

[63.] Aiken LH, Clarke SP, Sloane DM, Sochalski J, Silber JH. Hospital nurse staffing and patient mortality, nurse burnout and job dissatisfaction. JAMA. 2002; 288(16):1987-93.

[64.] Aiken LH, Clarke SP, Sloane DM. Hospital staffing, organization, and quality of care: cross-national findings. Int J Qual Health Care. 2002; 14(1):5-13.

[65.] Cho SH, Ketefian S, Barkauskas VH, Smith DG. The effects of nurse staffing on adverse events, morbidity, mortality, and medical costs. Nurs Res. 2003; 52(2):71-9.

[66.] Cimiotti JP, Aiken LH, Sloane DM, Wu ES. Nurse staffing, burnout, and health care associated infection. Am J Infect Control 2012; 40(6):486-90. http://dx.doi.or^10.1016/j.ajic.2012.02.029

[67.] Pappas SH. The cost of nurse-sensitive adverse events. J Nurs Admin 2008; 3 8(5): 230-6. http://dx.doi.org/10.109 7/01. NNA.0000312770.19481.ce.

[68.] Ocakci AF. Hemsirelik Kavram kuram modelleri. Icinde: Ocakci AF, Alpar SE. editor. Hemsirelikte kavram, kuram ve model ornekleri. Istanbul: Istanbul Tip Kitabevi; 2013. s.1-13.

[69.] Speziale HJ, Jacobson L. Trends in registered nurse education programs 1998-2008. Nurs Educ Perspect 2005; 26(4):230-5.

[70.] Giddens JF, Wright M, Gray I. Selecting concepts for a concept-based curriculum: application of a Bench mark approach. J Nurs Educ. 2012; 51(9):511-5. http://dx.doi.or^10.3928/01484834-20120730-02.

[71.] Hardin PK, Richardson SJ. Teaching the concept curricula: theory and method. J Nurs Educ. 2012; 51(3):155-9. http://dx.doi.or g/10.3928/01484834-20120127-01.

[72.] Carlson-Sabelli LL, Giddens JF, Fogg L, Fiedler RA. Challenges and benefits of using a virtual community to explore nursing concepts among baccalaureate nursing students. Int J Nurs Educ Scholarsh 2011; 8(1):1-14. http://dx.doi.org/10.2202/1548-923X.2136

[73.] Senemoglu N. Gelisim ogrenme ve ogretim. Ankara: Pegem Akademi; 2012. s.392.

[74.] Bilen M. Plandan uygulamaya ogretim. Ankara: Aydan Web Ofset; 1996.s.1-10.

[75.] Erden M. Egitimde program degerlendirme. Ankara: Pegem Yayinlari; 1993.s.1-30

[76.] Erturk S. Egitimde program gelistirme. Ankara: Meteksan Anonim Sirketi; 1994.s.24-73.

[77.] Berbiglia VA. The self-care deficit nursing theory as a curriculum conceptual framework in baccalaureate education. Nurs Sci Q 2011; 24(2):137-45. http://dx.doi.or^10.1177/0894318411399452

[78.] Secrest J. The role of tool development in Orem-based curriculum. Self-Care Depend Care Nurs 2008; 16(2):25-33.

[79.] Beckman SJ, Boxley-Harges SL, Kaskel BL. Experience informs: Spanning three decades with the Neuman systems model. Nurs Sci Q 2012; 25(4):341-6. http://dx.doi.org/10.1177/0894318412457053

[80.] Burkhart L, Schmidt W. Measuring effectiveness of a spiritual care pedagogy in nursing education. J Prof Nurs 2012; 28(5):315-21. http:// dx.doi.org/10.1016/j.profnurs.2012.03.003.

[81.] Bednash GP, Cronenwett L, Dolansky MA. QSEN: transforming education. J Prof Nurs 2013; 29(2):66-7. http://dx.doi.or^10.1016/j. profnurs.2013.03.001.

[82.] Chenot TM, Daniel LG. Frameworks for patient safety in the nursing curriculum. J Nurs Educ 2010; 49(10):559-68. http://dx.doi.or g/10.3928/01484834-20100730-02.

[83.] Daack-Hirsch S, Dieter C, Quinn-Griffin MT. Integrating genomics into undergraduate nursing education. J Nurs Scholarsh. 2011;43(3):223-30. http://dx.doi.org/10.1111/j.1547-5069.2011.01400.x

[84.] Williams JK, Prows CA, Conley YP, Eggert J, Kirk M, & Nichols F. Strategies to prepare faculty to integrate genomics into nursing education programs. J Nurs Scholarship. 2011; 43(3):231-8. http:// dx.doi.org/10.1111/j.1547-5069.2011.01401.x

[85.] Azzaline JB. Creative strategies for a stand-along gerontology course for the nursing curriculum. Nurs Educ Perspect. 2012; 33(3):199-200.

[86.] Skiba DJ. Technology and gerontology: Is this in your nursing curriculum? Nurs Educ Perspect 2012; 33(3):207-9.

[87.] Stapleton V. End of life care skills are essential for all students. Nurs Stand 2009; 24(1):32-3.

ZELIHA KOC *

SELIN KESKIN KIZILTEPE **

TUGBA CINARLI ***

ASUMAN SENER ***

* Z Koc, Doc. Dr.

Ondokuz Mayis Universitesi Saglik Bilimleri Fakultesi, Samsun

Yazisma Adresi / Address for Correspondence:

Ondokuz Mayis Universitesi Saglik Bilimleri Fakultesi, Universite Kampusu, Kurupelit, 55100, Samsun

Tel.: 0 362 312 19 19 Faks: 0 362 457 69 26

e-posta: zelihaceren@hotmail.com

** S Keskin Kiziltepe, Dr. Ogrencisi

Ondokuz Mayis Universitesi Saglik Bilimleri Enstitusu, Samsun

*** T Cinarli, Ogr. Gor.; A Sener, Ogr. Gor.

Ondokuz Mayis Universitesi Saglik Hizmetleri Meslek Yuksekokulu, Samsun

Gelis Tarihi: 15.08.2015, Kabul Tarihi: 24.02.2017
COPYRIGHT 2017 KARE Publishing
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2017 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Title Annotation:derleme yazi
Author:Koc, Zeliha; Kiziltepe, Selin Keskin; Cinarli, Tugba; Sener, Asuman
Publication:Journal of Education and Research in Nursing
Date:Jan 1, 2017
Words:8098
Previous Article:Adaptation of the Individual Innovativeness Scale in nursing profesion: Turkish validity reliability study/ Bireysel Yenilikcilik Olcegi'nin...
Next Article:The opinions of nursing students regarding sufficiency of their drug administration knowledge/Hemsirelik ogrencilerinin ilac uygulamalarina iliskin...

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2019 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters