Printer Friendly

The assessment of pain in patients with multiple sclerosis and its association with quality of life, fatigue, and depression/Multipl sklerozlu hastalarda agrinin degerlendirilmesi ve yasam kalitesi, yorgunluk ve depresyon ile iliskisi.

Multipl skleroz (MS), genetik ve cevresel faktorlerin etkilesimi ile olusan, genellikle 20-40 yaslari arasinda gorulen, santral sinir sisteminin (SSS) kronik, enflamatuvar, demyelinizan bir hastaligidir. [1-3] Multipl sklerozda patolojik bulgu olarak serebral hemisferler, optik sinirler, serebellum, beyin sapi ve spinal kordda multifokal demiyelinizan plaklar vardir. Hastalarda SSS'de tutulum yeriyle iliskili olarak cesitli duyusal, motor, otonomik ve koordinasyon bozukluklarini iceren semptomlar gorulmektedir. Bunlara ek olarak daha subjektif yakinmalar olan psikiyatrik bozukluklar, yorgunluk ve agriya da yaygin olarak rastlanmaktadir. [2-4]

Hastalarin agri yakinmasini MS'nin en kotu semptomlarindan biri olarak tanimlamasi ve agrinin yasam kalitesi uzerine olumsuz etkisiyle birlikte etkin tedavi gerekliligi, son yillarda MS iliskili agriya olan ilgiyi artirmistir. Foley ve ark.nin [5] yaptiklari bir metaanalizde MS hastalarinda agri prevalansi farkli calismalarin sonuclarina gore %55-70 arasi bulunmustur. Agri akut, subakut ya da kronik olabilecegi gibi vucutta birden fazla bolgede yerlesik olabilir. [6] Multipl skleroz ile iliskilendirilen cesitli agri tipleri, surekli santral noropatik agri, intermittan santral noropatik agri, muskuloskeletal agri ve mikst noropatik ve nonnoropatik agri olarak sinif landirilmistir. [7]

Multipl skleroz hastalari ve saglikli kontroller ile yapilan calismalarda, MS'de agri, depresyon ve yorgunlugun daha sik ve siddetli duzeyde goruldugu ve yasam kalitesinin bozulmasinda katkilari oldugu gosterilmistir. [2-4,8] Bu semptomlarin siklikla birlikte gorulmesi nedeniyle semptom kumesi olarak degerlendirilebilecegi ve bunlarin SSS'de enf lamatuvar ve noropatik sureclerle etyolojik olarak birbirlerine bagli olabilecegi bildirilmistir. [9,10]

Bu calismanin amaci multipl sklerozlu hastalarda onemli bir semptom olan agrinin degerlendirilmesi ve agri ile yasam kalitesi, yorgunluk ve depresyon arasindaki iliskinin incelenmesidir.

HASTALAR VE YONTEMLER

Calismaya noroloji kliniklerince McDonald tani kriterlerine[11] gore kesin MS tanisi konulmus olan ve Ocak 2010-Mart 2012 tarihleri arasinda fizik tedavi ve rehabilitasyon poliklinigimize basvuran 104 hasta (33 erkek, 71 kadin; ort. yas 39.06+9.01 yil; dagilim 18-62 yil) dahil edildi. Bilinen baska bir norolojik hastalik, kanser, ciddi psikiyatrik hastalik, kronik agriya yol acabilecek diger bir hastaligi olan (diabetes mellitus, kronik renal yetmezlik, D vitamini eksikligi, demir eksikligi anemisi, hipotiroidi), son uc ay icinde atak geciren ve mini mental test skoru 23'un altinda olanlar calismaya alinmadi. Calismaya baslamadan once hastalar yapilacak islemler hakkinda bilgilendirildi ve bilgilendirilmis hasta onamlari alindi. Hastalarin sosyodemografik (yas, cinsiyet, medeni durum, egitim durumu, meslek bilgileri, hastalik oncesi ve sonrasi calisma durumlari) ve klinik ozellikleri (hastalik suresi, MS tipi, kullandiklari ilaclar, eslik eden hastaliklar) kaydedildi. Egitim seviyesi dusuk (okur-yazar degil, ilkokul, ortaokul) ve yuksek (lise, universite) olarak iki gruba ayrildi. Calisma protokolu Ankara Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Egitim ve Arastirma Hastanesi Etik Kurulu tarafindan onaylandi. Calisma Helsinki Deklarasyonu ilkeleri uyarinca gerceklestirildi.

Son bir ay icindeki agri varligi sorgulanarak, tum hastalar agrili ve agrisiz hastalar olmak uzere iki gruba ayrildi. Agri yakinmasi olan hastalar, agrinin suresi, siddeti, niteligi, yeri, tipi ve sinif lamasi acisindan degerlendirildi. Agri niteligi (zonklayici, sizlayici-yanici, sikistirici-ezici, delici-kesici, batici, uyusma- karincalanma ve kunt seklinde) sorgulanarak kaydedildi. Agri tiplendirmesi amaciyla var olan akut ve kronik agrili durumlar (trigeminal nevralji, Lhermitte belirtisi, optik norit, agrili tonik spazmlar, eklem agrilari, dizestetik ekstremite agrisi, miyofasiyal agri sendromu, fibromiyalji, bel agrisi, bas agrisi ve tedaviye bagli agri) sorgulandi. Agri sinif landirmasi ise mevcut agri tiplerinin, surekli santral noropatik agri (dizestetik ekstremite agrisi), intermittan santral noropatik agri (trigeminal nevralji, Lhermitte belirtisi), muskuloskeletal agri (agrili tonik spazmlar, bel agrisi, eklem agrilari, kramp, miyofasiyal agri sendromu) ve mikst tip agri (noropatik ve non-noropatik agri, bas agrisi) olmak uzere dort baslik altinda yapildi. [7] Hastalar agriyi artiran ve azaltan faktorler acisindan (aktivite, yorgunluk, stres, asiri aktivite, hava degisimi, dinlenme, masaj, uyku, egzersiz) sorgulandi.

Klinik degerlendirme olcekleri

Gorsel Analog Olcegi (GAO)

Agri siddeti degerlendirmesinde GAO kullanildi. Gorsel analog olcegi, 10 cm'lik cetvel uzerine (0= tam agrisizlik, 10= en siddetli agri) hastanin agrisinin siddetine gore deger isaretlemesi ile belirlenmektedir. Calismamizda agri siddeti GAO skorlarina gore 1-4 hafif, 5-6 orta ve 7 ve uzeri siddetli olarak sinif landirildi. [6]

Kurtzke Genisletilmis Ozurluluk Durumu Olcegi (EDSS, Krutzke's Expanded Disability State Score)

Multipl sklerozlu hastalarda yaygin olarak kullanilan EDSS, yedi adet fonksiyonel sistemin (piramidal, serebellar, beyin sapi, duyu, mesane ve bagirsak, gorsel, serebral) norolojik muayenesine ve hastanin ambulasyon durumuna gore yapilmaktadir. Sifir normal norolojik duruma, 10 ise MS'ye bagli olume karsilik gelir. Multipl skleroz hastalarinin takibinde ve progresyonun belirlenmesinde EDSS kullanimi kolaylik saglamaktadir. Calismamizda EDSS skoruna gore hastalar hafif (0-3), orta (3,5,6) ve siddetli (5-8) MS olarak sinif landirildi. [12,13]

Beck Depresyon Olcegi (BDO)

Depresyon siddetinin degerlendirilmesinde Turkce gecerlik calismasi yapilmis olan BDO kullanildi. Son bir haftaya gore yanitlanan olcekte her bir madde 0-3 arasinda skorlanmaktadir ve toplam skor 0-63 arasinda degismektedir. Calismamizda BDO toplam skorlari 10-18 hafif, 19-29 orta ve 30-63 agir depresyon seklinde sinif landirildi. [14]

Yorgunluk Siddet Olcegi (YSO) (Fatigue Severity Scale)

Yorgunluk degerlendirmesinde Turkce gecerlik ve guvenirligi gosterilmis olan FSS uygulandi. [15] Hastalarin kendi kendine uygulayabilecegi 9 maddeden olusan olcekte, her madde 1-7 arasinda (1=hic katilmiyorum, 7=tamamiyla katiliyorum) skorlanmakta ve toplam skor 9 maddenin ortalamasi alinarak hesaplanmaktadir. Patolojik yorgunluk icin kesme degeri 4 ve ustu olarak belirlenmistir. Toplam skor ne kadar dusukse yorgunluk o kadar azdir. [16]

Kisa Form-36 (KF-36) (Short Form-36)

Kisa Form-36, yasam kalitesini degerlendirmede Turkce gecerlik calismasi yapilmis olan ve oldukca yaygin kullanilan jenerik bir olcuttur. Fiziksel fonksiyon, fiziksel rol kisitlanmasi, emosyonel rol kisitlanmasi, vucut agrisi, sosyal fonksiyon, mental saglik, canlilik, genel saglik olmak uzere sekiz alt bolumde toplam 36 soru icerir. Fiziksel komponent ve mental komponent olmak uzere iki ozet bolumu vardir. Yuz uzerinden yapilan skorlamada yuksek skorlar saglikta daha iyi bir duzeyi isaret ederken dusuk skorlar sagliktaki bozulmayi gostermektedir. [17]

Istatistiksel analiz

Verilerin analizi SPSS 11.5 versiyon (SPSS Inc. Chicago, IL, USA) paket programinda yapildi. Surekl degiskenlerin dagiliminin normale yakin olup olmadigi Shapiro-Wilk testiyle arastirildi. Tanimlayici istatistikler ortalama [+ or -] standart sapma veya ortanca (minimum-maksimum) olarak gosterildi. Kategorik degiskenler ise olgu sayisi (n) ve yuzde (%) seklinde ifade edildi.

Gruplar arasinda ortalamalar yonunden farkin onemliligi bagimsiz grup sayisi iki oldugunda Student t testi ile ikiden fazla gruplar arasindaki farkin onemliligi ise tek yonlu varyans analizi (one-way ANOVA) ile degerlendirildi. Gruplar arasinda ortanca degerler yonunden farkin onemliligi bagimsiz grup sayisi iki oldugunda Mann-Whitney U testi ile ikiden fazla grup arasindaki farkin onemliligi ise Kruskal Wallis testi ile incelendi. Kategorik degiskenler Pearson'un ki-kare ya da Fisher'in kesin sonuclu ki-kare testiyle degerlendirildi. Sayisal veriler arasindaki iliski Spearman korelasyon analizi ile degerlendirildi. Agri yakinmasi olmayan grup ile agri yakinmasi olan grubu birbirinden ayirt etmede en fazla belirleyici olan etkenleri tespit etmek icin coklu degiskenli lojistik regresyon analizi kullanildi. Tek degiskenli istatistiksel analizler sonucunda p<0.25 olarak saptanan degiskenler aday risk faktoru olarak lojistik regresyon modeline dahil edildi. Her bir degiskene ait odds orani ve %95 guven araliklari hesaplandi. P<0.05 icin sonuclar istatistiksel olarak anlamli kabul edildi.

BULGULAR

Calismaya dahil edilen hastalarin 73'unde (%70.2) agri yakinmasi saptanirken, 31'inde (%29.8) agri saptanmadi. Agrili ve agrisiz hasta gruplarinda sosyodemografik ve klinik ozellikler Tablo 1'de verilmistir. Her iki grupta yas ortalamalari, cinsiyet, ogrenim durumlari, hastalik sureleri, MS tipleri ve MS tedavisine yonelik ilac kullanimi acisindan istatistiksel olarak anlamli fark yoktu (p>0.05).

Agri yakinmasi olan hastalarin agri suresi ortancasi 2 (dagilim, 1-10) yil idi. Gorsel analog olcegi ile degerlendirilen son bir ay icindeki agri skorlarinin ortancasi 5 (dagilim, 4-9) idi ve hastalarin %34.2'sinde hafif, %50.7'sinde orta, %15.1'inde siddetli duzeydeydi. Hastalarda agrinin niteligi degisken idi ve en fazla uyusma, karincalanma (%35.6) seklinde oldugu, onu sizlayici, yanici (%27.3), kunt (%18.3), sikistirici, ezici (%17.4) ve zonklayici (%1.4) tipte agrilarin takip ettigi saptandi. Hastalar agri yerleri acisindan degerlendirildiginde agri yakinmasinin siklikla bacaklarda, bas bolgesi ve ust ekstremitede oldugu goruldu (Tablo 2). Hastalarin %75'inde agri yakinmasinin birden cok bolgede oldugu tespit edildi.

Agri yakinmasi olan hastalarda agri tipleri ve oranlari Sekil 1'de verilmistir. Hastalarda en sik dizestetik ekstremite agrisi (%47.9) vardi, onu eklem agrisi (%43.8), kramp (%41) ve tedaviye bagli agrilar (%27.3) izlemekte idi. En az sikilikta gorulen agri tipleri ise trigeminal nevralji (%1.4) ve Lhermitte belirtisi (%2.7) idi. Hastalarda agri sinif landirilmasi yapildiginda ise en sik mikst tip agri (noropatik ve non-noropatik agri) goruldugu tespit edildi (%57.5) (Tablo 3).

Agri yakinmasi olan hastalarin agrisi en cok dinlenme ve uyku ile azalirken, yorgunluk, stres ve asiri aktivite agrilari en cok artiran faktorler oldu. Agri yakinmasi olan hastalarda agrinin etkilendigi faktorlerin dagilimi Tablo 4'te verilmistir.

Agrili ve agrisiz hastalara uygulanan KF-36 form degerlendirmesinde, her iki grup arasinda alt parameterlerden fiziksel fonksiyon haric tum parametrelerde, agrisiz hastalarda istatistiksel olarak anlamli yukseklik tespit edildi. Fiziksel fonksiyon skorlarinda ise agrisiz olan grupta yukseklik saptanmakla birlikte bu durum istatistiksel olarak anlamli bulunmadi (p=0.06) (Tablo 5).

Agri yakinmasi olan ve olmayan hastalar arasinda depresyon degerlendirmesinde, BDO skor ortalamalari ve depresyon alt grup sinif landirmasi (depresyon yok, hafif, orta, agir depresyon) acisindan istatistiksel olarak anlamli farklilik saptanmadi (sirasiyla p=0.14, p=0.15). Calismamizda ayrica her iki grupta FSS skor ortalamalari ve yorgunluk alt grup (var, yok) oranlari da degerlendirildi ve agrili hasta grubunda istatistiksel olarak anlamli yukseklik saptandi (p<0.001) (Tablo 6).

Calismamizda agrili grupta GAO ile degerlendirilen agri siddeti ile yas, hastalik suresi, FSS, BDO ve EDSS skorlari arasindaki iliski de degerlendirildi ancak aralarindaki iliski istatistiksel olarak anlamli bulunmadi (sirasiyla, p=0.9, p=0.7, p=0.25, p=0.93, p=0.06).

Agri yakinmasi olan ve agri yakinmasi olmayan gruplari ayirt etmede olasi tum risk faktorleri tek degiskenli istatistiksel analizler sonucunda degerlendirildi ve p<0.25 olarak saptanan degiskenler aday risk faktoru (yas, cinsiyet ve ogrenim duzeyleri) olarak coklu degiskenli lojistik regresyon modeline dahil edildi. Sonuc olarak, bu faktorlerin gruplari ayirt etmedeki etkisi istatistiksel olarak anlamli bulunmadi (sirasiyla, p=0.34, p=0.13, p=0.43).

TARTISMA

Multipl skleroz hastalarinda sik gorulen bir semptom olan agriyi degerlendirdigimiz ve agrinin yasam kalitesi ve diger sik gorulen semptomlar olan MS iliskili depresyon ve yorgunlukla olan iliskisini inceledigimiz calismamizin sonucunda hastalarda agrinin en sik bacaklarda ve uyusma, karincalanma seklinde oldugu, agri tiplerinden en sik dizestetik ekstremite agrisinin goruldugu, agri sinif landirmasi yapildiginda ise en sik mikst tip (noropatik ve non-noropatik) agri oldugu goruldu. Ayrica hastalarin agrili ve agrisiz olarak iki gruba ayrilmasiyla yapilan degerlendirmelerde, agri varliginin bozulmus yasam kalitesi ve artmis yorgunluk duzeyi ile iliskili oldugu, depresyon ile ise iliskisiz oldugu saptandi.

Multipl skleroz hastalarinda agri prevalansi ile ilgili farkli sonuclar bildiren calismalar vardir. Foley ve ark.nin [5] yaptiklari bir meta-analizde MS hastalarinda agri prevalansi %62.8 (%55-70) olarak bulunmustur. Daha once yapilmis bir derlemede bu aralik %29-86 olarak bildirilmistir ve bu genis araligin olusmasinda en onemli nedenler olarak agri sikligina cok cesitli faktorlerin neden olmasi, yontem ve orneklem secimindeki farkliliklar, agrinin tanimlanma ve olculme sekillerindeki cesitlilik gosterilmistir. [7] Biz calismamizda, MS'li hastalarda agri sikligini %70.2 olarak saptadik. Elde ettigimiz sonuc literatur verileri ile uyumlu olmakla birlikte, agri oraninin ortalamanin ustunde saptanmasinin nedeni calismaya alinan hastalardan bir bolumunun fizik tedavi ve rehabilitasyon poliklinigine basvuran hastalardan olusmasi olabilir.

Multipl sklerozlu hastalarda agri, MS ataklari sirasindaki aktif enf lamasyona bagli olabilecegi gibi, arka boynuz, beyin sapi, spinal kord lezyonlari, spastisite ve postur bozuklugu gibi nedenlerle de olusabilir. [6] O'Connor ve ark.nin [7] yaptiklari bir derlemeye gore agri siddetini inceleyen calismalarda sonuclar cesitlilik gostermektedir. Agri siddetinin cogunlukla orta duzeyde oldugu belirtilmistir. Hadjimichael ve ark. nin [18] calismasinda ise %49 siddetli, %24 orta ve %27 oraninda hafif duzeyde agri oldugu saptanmistir. Bizim calismamizda ise MS hastalarinin cogunlukla orta siddette agridan sikayetci olduklari tespit edildi. Daha once yapilmis bircok calismada agri yakinmasinin en sik alt ekstremitelerde ve dizestetik tipte oldugu tespit edilmistir. [13,19-22] Multipl sklerozlu hastalarda santral agri, beyin ve spinal kordda mevcut olan lezyonlara bagli olarak gelismekle birlikte, siklikla alt ekstremitelerde iki taraf li olarak saptanan santral agriya spinal korddaki lezyonlarin neden oldugu one surulmektedir. [21] Bizim calismamizda da literaturle uyumlu olarak agri en sik (%80.8) bacaklarda gorulmekteydi ve onu bas, ust ekstremite ve bel bolgeleri takip etmekteydi. Ayrica hastalarda agrinin niteligi degerlendirdiginde en sik uyusma ve karincalanma goruldugu, onu sizlayici, yanici ve kunt agrinin takip ettigi tespit edildi. Benzer olarak Hadjimichael ve ark. nin [18] yaptiklari bir calismada bacak agrisi en sik rapor edilen agri bolgesi iken bacaktaki en sik tanimlanan hissin spazm, acima ve karincalanma oldugu tespit edilmistir. Ayrica agri niteliginin agri yerine bagli olarak degisiklik gosterdigi one surulmustur.

Calismamizda yapilan agri tiplendirmesinde en sik dizestetik ekstremite agrisinin goruldugu, onu eklem agrisi, kramp ve tedaviye bagli agrinin takip ettigi saptandi. Lhermitte belirtisi ve trigeminal nevralji en az siklikta gorulen agri tipleriydi. Foley ve ark.nin [5] yaptiklari derlemede en sik bas agrisi saptanirken onu noropatik ekstremite agrisi, sirt agrisi, agrili spazmlar ve Lhermitte belirtisinin takip ettigi gorulmustur. 1672 MS'li hastanin degerlendirildigi cok merkezli bir calismada siklikla gorulen agri tipleri dizestetik agri (%18), bel agrisi (%16), agrili tonik spazmlar (%11), Lhermitte belirtisi (%9) ve trigeminal nevralji (%2) olarak tespit edilmistir. [19] Bu agri sendromlarina noropatik ve somatik mekanizmalarin neden oldugu dusunulmektedir. [5] Calismamizda agri sinif landirmasi yapilirken O'Connor ve ark.nin [7] onerdigi, altta yatan patofizyolojiye gore yapilan sinif landirma sisteminden yararlanildi. Bu sinif lamadan farkli yonu ise bizim calismamizda mikst agri sinifina bas agrisi gibi patofizyolojisinde noropatik ve non-noropatik mekanizmalarin ayristirilamadigi, agrilari olan hastalara ek olarak hem noropatik hem de muskuloskeletal agrilari olan hastalarin da dahil edilmesidir. Bu nedenle hastalarimizda en cok saptanan agri tipi mikst tip agri (%57.5) idi. Foley ve ark.nin [5] yaptiklari metaanalizde noropatik agri prevalansi %28.5 (%23.5-33.8) iken nosiseptif agri prevalansi %18.2 (%14-23) olarak bulunmustur. Agrinin primer olarak noropatik veya non-noropatik ayriminin yapilmasinin izlem, tedavi ve tedavi etkinligi uzerine onemli etkisi vardir.

Literaturde agri varligi ya da siddetinin, ozurluluk, [7,18,19] cinsiyet, [18] yas, [7,18,19] depresyon, [7,18] yorgunluk, [7] hastalik formu, [18,19] egitim seviyesi, [18] agri suresi, hastalik suresi ile iliskili oldugunu saptayan calismalar vardir. Grasso ve ark.nin [6] ve Khan ve ark.nin [13] calismalarinda ise bizim calismamizla uyumlu olarak agrili ve agrisiz MS hastalarinda yas, cinsiyet, hastalik suresi, hastalik formu ve ozurluluk seviyesi acisindan farklilik bulunmamistir. Ayrica calismamizda agrili grupta GAO ile degerlendirilen agri siddeti ile yas, hastalik suresi, FSS, BDO ve EDSS skorlari arasindaki iliski de degerlendirildi ve sonuc istatistiksel olarak anlamli bulunmadi. O'Connor ve ark.nin [7] yaptiklari derlemede MS'li hastalarda agri gelisminde yas, hastalik suresi, EDSS ile gosterilen hastalik ciddiyeti arttikca riskin de arttigi ve cinsiyet acisindan anlamli bir fark olmamakla birlikte, kadinlarda agri siddetinin daha fazla oldugu belirtilmistir. Ayrica relaps ve remisyonlar ile seyreden multipl sklerozda agri gelisme riskinin diger formlara kiyasla daha az oldugu belirtilmistir. Bizim calismamizda da agrili ve agrisiz gruplarda yas, cinsiyet, hastalik suresi, hastalik formu, EDSS skorlari ve ogrenim duzeyleri olasi risk faktorleri acisindan degerlendirildi, fakat gruplari ayirt etmekte etkili olmadiklari goruldu. Yine calismamizda agri yakinmasinin en cok dinlenme ve uykuyla azaldigi, yorgunluk, stres ve asiri aktivitenin agri yakinmalarini en cok artiran faktorler oldugu tespit edildi.

Literaturde MS hastalarinda agri varliginin daha dusuk yasam kalitesi ile iliskili oldugunu gosteren bircok calisma vardir. [6,20,23,24] Yine bu calismalardan bir kismi agri siddeti arttikca, gunluk yasam aktivitelerinin olumsuz etkilenimi ile birlikte yasam kalitesindeki dususun de arttigini gostermistir. [23,24] Grasso ve ark.nin [6] calismasinda KF-36 ile yasam kalitesi degerlendirmesinde agrili hastalarda canlilik, mental saglik, fiziksel ve mental komponent skorlari daha dusuk bulunmustur. Yine Svendsen ve ark. [20] agrili MS hastalarinda agrisizlara ve saglikli kontrollere kiyasla KF-36'nin butun alt grup skorlarinda dusukluk saptamislardir. Bizim calismamizda ise agrili hasta grubunda fiziksel fonksiyon haric tum parametrelerde istatistiksel olarak anlamli duzeyde dusukluk saptandi. Agri, MS'li hastalarda fiziksel aktiviteleri ve sosyal yasami kisitlayarak yasam kalitesini dusurmekte boylece sik doktor ziyareti, erken emeklilik, gelir dusuklugu ve sosyal izolasyona neden olmaktadir. [25] Son yillarda yasam kalitesi kavramina karsi farkindaligin artmasi, hastalarda bu duruma katkida bulunan MS iliskili semptomlarin saptanmasi ve tedavi planlanirken goz onunde tutulmasi gerekliligini de ortaya koymustur.

Multipl sklerozlu hastalarda yasam boyu major depresyon prevalansinin %19-54 oldugu tahmin edilmektedir. Siklikla gorulmesi, artmis suisid riski ve hastalik seyri, kognitif fonksiyon, tedavi uyumu ve yasam kalitesi uzerine kotu etkisi dusunuldugunde MS'de depresyonun degerlendirilmesi ve tedavi edilmesindeki onem ortaya cikmaktadir. [26] Literaturde MS hastalarinda siklikla birlikte gorulen semptomlar olan agri ve depresyon arasindaki iliskiyi inceleyen calismalarin sonuclari celiskilidir. Multipl sklerozda beyin ve spinal kordda agri ve depresyonda rol oynayan somatosensoriyal yolaklarin atrofiye ve demiyelinizasyona ugradigi one surulmektedir. Ek olarak agri modulasyonu ve agrinin duygu durum ile iliskisinde rol oynayan limbik sistem de etkilenmis olabilir. [4] Bu hipotezle uyumlu olarak bazi calismalarda MS'li hastalarda agri varliginin depresyon siddetini artirdigi ileri surulmustur. [4,7,27] O'Connor ve ark.nin [7] yaptiklari derlemede depresyon ve psikososyal risk faktorlerinin MS'li hastalarda agri ile iliskili oldugu fakat agri gelisimi icin risk faktoru mu yoksa agrinin bir sonucu mu oldugunun acik olmadigi tespit edilmistir. Bizim calismamizda ise Stenager ve ark. [28] ve Grasso ve ark.nin[6] yaptiklari calismalarla uyumlu olarak agri varliginin depresyon siddeti ile iliskili olmadigi saptandi. Agri ve depresyonun ortaya cikmasinda ortak bir norokimyasal disfonksiyonun sorumlu oldugu ileri surulmus ve bu mekanizmanin kendini bazen agri bazen de depresyon olarak gosterdigi bildirilmistir. [29] Multipl sklerozda agri ve depresyon arasindaki iliskiyi inceleyen genis katilimli ve kontrollu calismalara ihtiyac vardir.

Yorgunluk, gecici motor ve kognitif yetersizlikle birlikte azalmis motivasyon ve dinlenme ihtiyaci sonucu MS hastalarinda yasam kalitesinde bozulmaya yol acmaktadir. [30,31] Agri ve depresyonun direkt ve indirekt olarak yorgunlukla baglantili oldugu ve bu indirekt etkinin ise uyku bozuklugu oldugu da ileri surulmektedir. [9] Calismamizda MS iliskili agri ve yorgunluk arasindaki iliski incelendi ve agri varliginin, yorgunlugun gorulme sikligini ve siddetini artirdigi tespit edildi. O'Connor ve ark.nin [7] yaptiklari derlemede agrinin yorgunlukla iliskili oldugu one surulmustur. Grasso ve ark.nin [6] yaptiklari calismada ise agrili ve agrisiz MS hastalari arasinda yorgunluk siddeti acisindan fark bulunmamistir ancak agri siddeti ile yorgunluk siddeti arasinda iliski oldugu belirtilmistir. Agrinin, yorgunluk ve stres yaniti ile iliskili olan endokrin ve metabolik mekanizmalari aktive ettigi, agri ve yorgunlugun katekolamin ve kortizol seviyelerini artirarak beyin ve spinal kordda ayni sinir yolaklarini kullandigi one surulmustur. [4] Yapilan calismalarda MS ile iliskili yorgunlukta depresyon, hastalik oncesi yorgunluk duzeyi, agri ve ozurluluk seviyesinin etkili oldugu gosterilmistir. [31-34] Prevalansinin %50-80 oldugu tahmin edilen yorgunlugun MS'li hastalarda erken emeklilik ve issizligin en onemli nedeni olmasi, konunun degerlendirilmesi ve tedavisi acisindan buyuk onem tasimaktadir. [31,35]

Calismamizda sadece MS hastalari degerlendirilmis olup, karsilastirmalar agri varligi acisindan ayrilan iki grup arasinda yapilmis, saglikli kontrol grubu calismaya dahil edilmemistir. Bu baglamda yasam kalitesindeki etkilenmeyi MS hastalarina genelleyememekle birlikte, yasam kalitesinin agrili hastalarda agrisiz hastalara gore negatif yonde etkilendigini gostermis bulunmaktayiz. Calismamiz kesitsel ozellik gosterdiginden agri, depresyon ve yorgunluk arasindaki neden-sonuc iliskisini ortaya koyamamaktadir. Bu durum calismanin kisitliliklari olarak dusunulebilir.

Sonuc olarak, calismamizda MS'de agri degerlendirmesi yapildiginda agrinin en sik bacaklarda ve uyusma, karincalanma seklinde oldugu, agri tiplendirmesinde en sik dizestetik tip ekstremite agrisi, agri sinif landirmasi yapildiginda ise en sik mikst tip (noropatik ve non-noropatik) agri oldugu goruldu. Agri varliginin hastalarin yasam kalitesini bozdugu ve yorgunluk uzerinde olumsuz etkisi oldugu tespit edildi. Multipl sklerozda yonetilecek pek cok sorunun olmasi nedeniyle agri degerlendirmesi ve tedavisi ihmal edilebilmektedir. Multipl skleroz hastalarinda cok yaygin bir semptom olan agriya yonelik farkindalik artmali ve her hastaya agri degerlendirmesi yapilmalidir. Multipl skleroz hastalarinda agriya yonelik etkin tedavi yaklasimi, yorgunluk siddetinde azalma ve yasam kalitesinde artis saglayacaktir.

DOI:10.5606/tftrd.2016.98215

Cikar cakismasi beyani

Yazarlar bu yazinin hazirlanmasi ve yayinlanmasi asa masinda herhangi bir cikar cakismasi olmadigini beya etmislerdir.

Finansman

Yazarlar bu yazinin arastirma ve yazarlik surecinde her hangi bir finansal destek almadiklarini beyan etmislerdir.

KAYNAKLAR

[1.] Disanto G, Morahan JM, Ramagopalan SV. Multiple sclerosis: risk factors and their interactions. CNS Neurol Disord Drug Targets 2012;11:545-55.

[2.] Solaro C, Trabucco E, Messmer Uccelli M. Pain and multiple sclerosis: pathophysiology and treatment. Curr Neurol Neurosci Rep 2013;13:320.

[3.] Compston A, Coles A. Multiple sclerosis. Lancet 2008;372:1502-17.

[4.] Newland PK, Naismith RT, Ullione M. The impact of pain and other symptoms on quality of life in women with relapsing-remitting multiple sclerosis. J Neurosci Nurs 2009;41:322-8.

[5.] Foley PL, Vesterinen HM, Laird BJ, Sena ES, Colvin LA, Chandran S, et al. Prevalence and natural history of pain in adults with multiple sclerosis: systematic review and metaanalysis. Pain 2013;154:632-42.

[6.] Grasso MG, Clemenzi A, Tonini A, Pace L, Casillo P, Cuccaro A, et al. Pain in multiple sclerosis: a clinical and instrumental approach. Mult Scler 2008;14:506-13.

[7.] O'Connor AB, Schwid SR, Herrmann DN, Markman JD, Dworkin RH. Pain associated with multiple sclerosis: systematic review and proposed classification. Pain 2008;137:96-111.

[8.] Klevan G, Jacobsen CO, Aarseth JH, Myhr KM, Nyland H, Glad S, et al. Health related quality of life in patients recently diagnosed with multiple sclerosis. Acta Neurol Scan 2014;129:21-6.

[9.] Motl RW, Suh Y, Weikert M. Symptom cluster and quality of life in multiple sclerosis. J Pain Symptom Manage 2010;39:1025-32.

[10.] Motl RW, McAuley E. Symptom cluster as a predictor of physical activity in multiple sclerosis: preliminary evidence. J Pain Symptom Manage 2009;38:270-80.

[11.] McDonald WI, Compston A, Edan G, Goodkin D, Hartung HP, Lublin FD, et al. Recommended diagnostic criteria for multiple sclerosis: guidelines from the International Panel on the diagnosis of multiple sclerosis. Ann Neurol 2001;50:121-7.

[12.] Kurtzke JF. Rating neurologic impairment in multiple sclerosis: an expanded disability status scale (EDSS). Neurology 1983;33:1444-52.

[13.] Khan F, Pallant J. Chronic pain in multiple sclerosis: prevalence, characteristics, and impact on quality of life in an Australian community cohort. J Pain 2007;8:614-23.

[14.] Hisli N. Beck Depresyon Envanteri'nin gecerligi uzerine bir calisma. Psikoloji Dergisi 1988;6:118-126.

[15.] Armutlu K, Korkmaz NC, Keser I, Sumbuloglu V, Akbiyik DI, Guney Z, et al. The validity and reliability of the Fatigue Severity Scale in Turkish multiple sclerosis patients. Int J Rehabil Res 2007;30:81-5.

[16.] Krupp LB, LaRocca NG, Muir-Nash J, Steinberg AD. The fatigue severity scale. Application to patients with multiple sclerosis and systemic lupus erythematosus. Arch Neurol 1989;46:1121-3.

[17.] Kocyigit H, Aydemir O, Olmez N, Memis A. Kisa Form-36 (KF-36)'nin Turkce Versiyonunun Guvenilirligi ve Gecerliligi. Ilac ve Tedavi Dergisi 1999;12:102-6.

[18.] Hadjimichael O, Kerns RD, Rizzo MA, Cutter G, Vollmer T. Persistent pain and uncomfortable sensations in persons with multiple sclerosis. Pain 2007;127:35-41.

[19.] Solaro C, Brichetto G, Amato MP, Cocco E, Colombo B, D'Aleo G, et al. The prevalence of pain in multiple sclerosis: a multicenter cross-sectional study. Neurology 2004;63:919-21.

[20.] Svendsen KB, Jensen TS, Hansen HJ, Bach FW. Sensory function and quality of life in patients with multiple sclerosis and pain. Pain 2005;114:473-81.

[21.] Osterberg A, Boivie J, Thuomas KA. Central pain in multiple sclerosis--prevalence and clinical characteristics. Eur J Pain 2005;9:531-42.

[22.] Indaco A, Iachetta C, Nappi C, Socci L, Carrieri PB. Chronic and acute pain syndromes in patients with multiple sclerosis. Acta Neurol (Napoli) 1994;16:97-102.

[23.] Forbes A, While A, Mathes L, Griffiths P. Health problems and health-related quality of life in people with multiple sclerosis. Clin Rehabil 2006;20:67-78.

[24.] Kalia LV, O'Connor PW. Severity of chronic pain and its relationship to quality of life in multiple sclerosis. Mult Scler 2005;11:322-7.

[25.] Pittock SJ, Mayr WT, McClelland RL, Jorgensen NW, Weigand SD, Noseworthy JH, et al. Quality of life is favorable for most patients with multiple sclerosis: a population-based cohort study. Arch Neurol 2004;61:679-86.

[26.] Skokou M, Soubasi E, Gourzis P. Depression in multiple sclerosis: a review of assessment and treatment approaches in adult and pediatric populations. ISRN Neurol 2012;2012:427102.

[27.] Ehde DM, Osborne TL, Jensen MP. Chronic pain in persons with multiple sclerosis. Phys Med Rehabil Clin N Am 2005;16:503-12.

[28.] Stenager E, Knudsen L, Jensen K. Acute and chronic pain syndromes in multiple sclerosis. Acta Neurol Scand 1991;84:197-200.

[29.] Lepine JP, Briley M. The epidemiology of pain in depression. The epidemiology of pain in depression. Hum Psychopharmacol 2004;19:3-7.

[30.] Mills RJ, Young CA. A medical definition of fatigue in multiple sclerosis. QJM 2008;101:49-60.

[31.] Induruwa I, Constantinescu CS, Gran B. Fatigue in multiple sclerosis--a brief review. J Neurol Sci 2012;323:9-15.

[32.] Patrick E, Christodoulou C, Krupp LB. Longitudinal correlates of fatigue in multiple sclerosis. Mult Scler 2009;15:258-61.

[33.] Flachenecker P, Kumpfel T, Kallmann B, Gottschalk M, Grauer O, Rieckmann P, et al. Fatigue in multiple sclerosis: a comparison of different rating scales and correlation to clinical parameters. Mult Scler 2002;8:523-6.

[34.] Kroencke DC, Lynch SG, Denney DR. Fatigue in multiple sclerosis: relationship to depression, disability, and disease pattern. Mult Scler 2000;6:131-6.

[35.] Hadjimichael O, Vollmer T, Oleen-Burkey M. Fatigue characteristics in multiple sclerosis: the North American Research Committee on Multiple Sclerosis (NARCOMS) survey. Health Qual Life Outcomes 2008;6:100.

Seyma Senturk Guven, (1) Didem Sezgin Ozcan, (2) Meltem Aras, (2) Belma Fusun Koseoglu, (2) Fikri Ak (3)

(1) Aksaray Devlet Hastanesi, Fiziksel Tip ve Rehabilitasyon Klinigi, Aksaray, Turkiye (2) Ankara Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Egitim ve Arastirma Hastanesi, Fiziksel Tip ve Rehabilitasyon Klinigi, Ankara, Turkiye (3) Ankara Numune Egitim ve Arastirma Hastanesi, Noroloji Klinigi, Ankara, Turkiye

Iletisim adresi / Corresponding author: Dr. Didem Sezgin Ozcan. Ankara Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Egitim ve Arastirma Hastanesi, Fiziksel Tip ve Rehabilitasyon Klinigi, 06030 Sihhiye, Ankara, Turkiye. e-posta / e-mail: sezgindidem@gmail.com

Gelis tarihi / Received: Ekim 2014 Kabul tarihi / Accepted: Haziran 2015
Tablo 1. Agri yakinmasi olan ve olmayan gruplarda sosyo-demografik
ve klinik ozellikler

Degiskenler                     Agri yok (n=31)

                        Sayi   Yuzde   Ort. [+ or -] SS

Yas (yil)                              37 [+ or -] 8.82
Cinsiyet
  Kadin                  17    54.84
  Erkek                  14    45.16
Ogrenim durumu
  Dusuk                  18    58.06
  Yuksek                 13    41.94
Hastalik suresi (yil)
Multipl skleroz tipi
  RRMS                   22    70.97
  PPMS                   2     6.45
  SPMS                   7     22.58
Ilaclar
  Immunomodulatorler     10    32.26
  Immunosupresifler      21    67.74

Degiskenler               Agri yok (n=31)

                        Ortanca   Min.-Maks.

Yas (yil)
Cinsiyet
  Kadin
  Erkek
Ogrenim durumu
  Dusuk
  Yuksek
Hastalik suresi (yil)      9         1-25
Multipl skleroz tipi
  RRMS
  PPMS
  SPMS
Ilaclar
  Immunomodulatorler
  Immunosupresifler

Degiskenler                   Agri var (n=73)

                        Sayi   Yuzde    Ort. [+ or -] SS

Yas (yil)                              39.9 [+ or -] 9.03
Cinsiyet
  Kadin                  54    73.97
  Erkek                  19    26.03
Ogrenim durumu
  Dusuk                  45    61.64
  Yuksek                 28    38.36
Hastalik suresi (yil)
Multipl skleroz tipi
  RRMS                   48    65.75
  PPMS                   4     5.48
  SPMS                   21    28.77
Ilaclar
  Immunomodulatorler     18    24.66
  Immunosupresifler      55    75.34

Degiskenler               Agri var (n=73)       P

                        Ortanca   Min.-Maks.

Yas (yil)                                      0.12
Cinsiyet                                       0.06
  Kadin
  Erkek
Ogrenim durumu                                 0.81
  Dusuk
  Yuksek
Hastalik suresi (yil)      8         1-25      0.73
Multipl skleroz tipi                           0.81
  RRMS
  PPMS
  SPMS
Ilaclar                                        0.82
  Immunomodulatorler
  Immunosupresifler

Ort. [+ or -] SS: Ortalama [+ or -] standart sapma; Min.: Minimum;
Maks.: Maksimum; RRMS: Relaps ve remisyonlar ile seyreden multipl
skleroz; PPMS: Primer progresif multipl skleroz; SPMS: Sekonder
progresif multipl skleroz.

Tablo 2. Agri yakinmasi olan hastalarda agri yerleri (n=73)

Agri yerleri     Sayi   Yuzde

Bacak             59    80.8
Bas               28    38.4
Ust ekstremite    25    34.2
Ayak              17    23.3
Bel               13    17.8
S?rt              12    16.4
Boyun             11    15.1
Kalca             9     12.3
Omuz              6      8.2
Kar?n             3      4.1
Pelvis            2      2.7

Tablo 3. Agri yakinmasi olan hastalarin agri siniflamasi yonunden
dagilimi (n=73)

Agri siniflamasi                        Sayi   Yuzde

Surekli santral noropatik agri           16     22
Intermittan santral noropatik agri       3      4.1
Muskuloskeletal agri                     12    16.4
Mikst noropatik ve non-noropatik agri    42    57.5

Tablo 4. Agri yakinmasi olan hastalarda agri yerleri (n=73)

Degiskenler                Sayi   Yuzde

Agriyi azaltan faktorler
Egzersiz                    27    37.0
Dinlenme                    50    68.5
Masaj                       25    34.2
Uyku                        42    57.5
Agriyi artiran faktorler
Aktivite                    24    32.9
Yorgunluk                   65    89.0
Stres                       62    84.9
Asiri aktivite              52    71.2
Hava degisimi               29    39.7

Tablo 5. Agri yakinmasi olan ve olmayan gruplara gore KF-36 alt
olcek ve komponent puanlari

Degiskenler                 Agri yok (n=31)

                        Ortanca   Minimum-Maksimum

Fiziksel fonksiyon       52.9        15.2-57.1
Fiziksel rol guclugu     49.2        28.0-56.2
Agri                     46.5        33.2-62.7
Genel saglik             42.9        21.9-50.9
Vitalite                 49.1        30.1-63.3
Sosyal fonksiyon         51.7        19.1-57.1
Emosyonel rol guclugu    55.3         8.0-55.3
Mental saglik            45.9        14.1-57.3
Fiziksel komponent       43.8        26.8-56.2
Mental komponent         49.2        23.7-58.2

Degiskenler                  Agri var (n=73)           P

                        Ortanca   Minimum-Maksimum

Fiziksel fonksiyon       46.7        15.2-57.1       0.065
Fiziksel rol guclugu     28.0        28.0-56.2       0.010
Agri                     41.8        24.2-62.7       <0.001
Genel saglik             35.9        21.9-57.9       0.012
Vitalite                 42.0        27.8-63.3       0.008
Sosyal fonksiyon         35.4        13.7-57.1       <0.001
Emosyonel rol guclugu    23.7        23.7-55.3       <0.001
Mental saglik            36.8        16.4-64.1       0.004
Fiziksel komponent       37.0        26.2-54.1       0.002
Mental komponent         36.3        24.2-58.8       <0.001

Tablo 6. Agri yakinmasi olan ve olmayan gruplarin depresyon ve
yorgunluk siddeti acisindan karsilastirmasi

Degiskenler               Agri yok (n=31)

                 Sayi   Yuzde   Ortanca   Min.-Maks.

Beck depresyon                    13         2-48
  olcegi skoru
Beck depresyon
  olcegi
  siniflamasi
Depresyon yok     11    35.5
Hafif             9      29
  depresyon
Orta depresyon    4     12.9
Agir depresyon    7     22.6
Yorgunluk                          4        1.8-7
  siddet
  skalasi
Yorgunluk
  siddet
  skalasi
  siniflamasi
Yorgunluk yok     20    64.5
Yorgunluk var     11    35.5

Degiskenler               Agri var (n=73)

                 Sayi   Yuzde   Ortanca   Min.-Maks.     P

Beck depresyon                    17         1-55       0.14
  olcegi skoru
Beck depresyon                                          0.15
  olcegi
  siniflamasi
Depresyon yok     14    19.2
Hafif             21    28.8
  depresyon
Orta depresyon    23    31.5
Agir depresyon    15    20.5
Yorgunluk                          5         2-7       <0.001
  siddet
  skalasi
Yorgunluk                                              <0.001
  siddet
  skalasi
  siniflamasi
Yorgunluk yok     17    23.3
Yorgunluk var     56    76.7

Min.: Minimum; Maks.: Maksimum; Beck depresyon olcegi siniflamasi
0-9: Depresyon yok; 10-18: Hafif; 19-29: Orta 30-63: Agir
depresyon; [greater than or equal to]4: Yorgunluk var; <4:
Yorgunluk yok.

Sekil 1. Agri yakinmasi olan hastalarda agri tipleri.

Kramp                          41
Bas agrisi                     38.9
Bel agrisi                     18.1
Lhermitte belirtis             2.7
Dizestetik ekstremite agrisi   47.9
Trigeminal nevralji            1.4
Optik norit                    26
Fibromiyalji                   8.2
Agrili tonik spazm             24.7
Miyofasiyal agri               19.2
Tedaviye bagli agri            27.3
Eklem agris                    43.8

Note: Table made from bar graph.
COPYRIGHT 2016 Galenos Yayinevi Tic. Ltd.
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2016 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Title Annotation:Original Article / Ozgun Arastirma
Author:Guven, Seyma Senturk; Ozcan, Didem Sezgin; Aras, Meltem; Koseoglu, Belma Fusun; Ak, Fikri
Publication:Turkish Journal of Physical Medicine and Rehabilitation
Article Type:Report
Date:Jun 1, 2016
Words:4996
Previous Article:Efficacy of deep neck flexor exercise for neck pain: a randomized controlled study/Boyun agrisinda derin boyun fleksor egzersizinin etkinligi:...
Next Article:The effectiveness of galvanic electrotherapy and a conservative hand exercise program in a rheumatoid hand: a randomized controlled trial/Romatizmal...
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2020 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters