Printer Friendly

T.C. Basbakanlik cumhuriyet arsivi'ndeki belgelerde kibris.

SUNUS

1571 yilinda Osmanlilar tarafindan fethedilen Kibris'ta, 1878 yilindan itibaren Ingiliz idaresi baslamistir. 1914 yilinda baslayan Birinci Dunya Savasi'nda Osmanli Devleti Ingiltere'ye karsi savasa girince, ada Ingiltere tarafindan ilhak edilmistir. 24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanan Lozan Baris Antlasmasi'nin 20. maddesi ile de Turkiye bu ilhaki tanimistir. Cumhuriyetin kurulmasinin ardindan irredentist politika izlememeyi temel dis politika ilkelerinden biri olarak belirleyen genc Turkiye Cumhuriyeti, bu dogrultuda dis Turklere yonelik olarak iktisadi, sosyal ve kulturel acidan ilgisini korumakla birlikte, siyasi mulahazalardan kacinmistir. Ozellikle Kibris sorununun tam anlamiyla patlak verdigi ve uluslararasi politikayi etkilemeye basladigi 1950'li yillarin basina kadar olan donemde, Turkiye'nin Kibris Turkleri ile olan iliskileri de bu cerceve ile sinirli kalmistir.

1950'li yillarin basindan itibaren Kibrisli Rumlar ve Yunanistan'in "enosis" kampanyasini yukseltmelerine ve Kibris sorununun giderek uluslararasi bir sorun haline gelmesine paralel olarak, Turk Hukumeti ve kamuoyunun Kibris konusundaki ilgi ve duyarliginda bir artis olmus; gelismelerin aldigi seyir cercevesinde 1950'li yillarin ortalarindan itibaren de Kibris, bir "milli dava" olarak benimsenmistir. Bu cercevede Kibris konusu Turkiye icin de siyasi bir mesele haline gelmistir. Ozellikle Turk kamuoyu bu donemde Turk Hukumeti'nin Kibris konusundaki politikalarini etkileme cabasina girismistir. Fakat 6-7 Eylul 1955 olaylarindan sonra, Hukumet Kibris konusundaki kamuoyu ilgi ve etkinligini bastirarak konuyu sadece kendi uhdesinde tutmaya yonelmis ve "taksim" tezini benimseyerek kamuoyunun bu politikaya destegini saglamaya calismistir. Bununla birlikte, olaylarin gelisimi, 1959 yilinda Turkiye, Yunanistan ve Ingiltere arasinda Kibris konusunda bir uzlasmaya yol acmis ve Zurih ve Londra Anlasmalari ile kayit altina alinan bu uzlasmanin bir sonucu olarak 1960 yilinda bagimsiz Kibris Cumhuriyeti kurulmustur.

Bu yeni donemde gecici bir sure icin saglanan huzur ortami, 1963 yili sonlarinda Kibris Rum tarafinin Anayasayi tadil girisimlerinin toplumlararasi catismalara yol acmasi ile sona ermis ve Kibris, yeniden hem Turk-Yunan iliskilerini etkileyen, hem de uluslararasi gerginlige neden olan bir sorun haline gelmistir. Bu baglamda Kibris konusu hem Turk Hukumeti ve kamuoyu duzeyinde, hem de uluslararasi duzeyde yeniden onemli bir ilgi odagi olmustur.

Bu calisma, TC Basbakanlik Cumhuriyet Arsivi'nde (BCA) yer alan Kibris konulu belgeleri kapsamaktadir. Turkiye Cumhuriyeti'nin kuruldugu donemden 1967 yilina kadar, Turkiye'nin genel olarak Kibris ile iliskileri ve bu iliskilerin niteligi; Kibris sorunu karsisinda Turkiye, Yunanistan, Ingiltere hukumetleri, Kibris Turk ve Rum topluluklari ile bunlarin liderlerinin, diger devletler ve yabanci sahislarin, Kibris konusunda kurulmus olan bazi orgutlenmelerin ve ozellikle Turk kamuoyunun Kibris konusundaki tutumlari ile genel olarak Kibris sorununun izledigi tarihsel seyir, bu belgelerden takip edilebilmektedir. Bu baglamda bu calisma da, Kibris konusunda calisan arastirmacilar ve bu konuya ilgi duyan okurlar icin faydali bir kaynak teskil edecegi dusuncesiyle yapilmistir.

1 Mart 2002 tarih ve 24682 sayili Resmi Gazete'de yayinlanan "Devlet Arsivlerinde Arastirma ve Inceleme Yapmak Isteyen Turk ve Yabanci Uyruklu Gercek veya Tuzel Kisilerin Tabi Olacaklari Esaslar"in 2. maddesine gore, BCA'da tasnif edilmis ve uzerinden en az 30 yil gecmis belgeler, arastirmacilarin faydalanmasina sunulmaktadir. BCA'da arastirmacilara acik bulunan Kibris konusu ile ilgili belgelerden en son tarihli olanlarin 1967 yilina ait olmasi dolayisiyla calisma donemimiz, 1923-1967 olarak belirlenmistir. Bu noktada belirtilmesi gereken onemli bir husus da, calismanin BCA'da Kibris'a iliskin olarak bulunan tum belgelerin tuketici bir incelemesi olmadigidir. BCA'da kataloglarinda yaptigimiz taramalarda rastlayamadigimiz daha baska belgeler bulunabilecegi gibi, katalogda rastladigimiz fakat ulasamadigimiz belgeler de olmustur. Bunun haricinde BCA'da Kibris konusu disindaki bazi fonlarda da Kibris'a iliskin bazi belgelere rastlamamiz, Kibris ile ilgili belgelerin sayisinin daha da fazla olabilecegini dusundurmektedir. Ayrica Kibris'a iliskin bazi fonlarda cok sayida belge bulundugu belirtilmelidir. Bunlarin sayisi bazi fonlarda 200'e ulasmaktadir ve tamaminin yayinlanmasi durumunda derginin sayfa sayisinin cok fazla artacagi dusunulerek, bu turdeki fonlardan ornekleme yoluyla belli miktarda belge secilmistir. Bu orneklemede, birbirine benzeyen ifadeler tasiyan belgelerden en fazla temsil edici nitelige ve carpici/ilginc ifade ve onerilere sahip olanlar secilmistir.

Yukarida genel hatlariyla ozetlemeye calistigimiz Turkiye'nin Kibris ile olan iliskisi ve Kibris sorununun tarihsel seyri, sozkonusu belgelerin kendi icerisinde donemlendirilmesinde ve tasnifinde yol gosterici olmustur. Bu cercevede sozkonusu belgeler uc ana donemde kategorilendirilmistir: 1923-1951, 1952-1960 (Kibris Cumhuriyeti'nin kurulusuna kadar) ve 1960-1967.

1923-1951 donemine ait belgeler genel olarak degerlendirildiginde, bunlarin cogunlukla sosyal, iktisadi ve kulturel konulara iliskin olduklari gorulmektedir. Bu donemdeki belgelerin yogunlastigi konular, egitim isleri (Turkiye'de okuyan Kibrisli Turklere iliskin belgeler), vatandaslik ve iskan isleri, Kibrisli Turklerin siyasi, iktisadi, sosyal, kulturel durum ve sorunlarini aciklayan raporlar ve bugday, fidan ve merkep alimi ile tasimacilik gibi iktisadi konulara iliskindir. Bu belgelerin icerigi, yukarida ifade edilen, Turkiye'nin bu donemde Kibris ve Kibrisli Turklerle siyasi icerikli yaklasimlardan uzak durdugu ve daha cok Kibrisli Turklerin adada baris ve gonenc icinde yasamalarini arzusuna yonelik olarak daha cok kulturel, iktisadi ve sosyal iliskileri gelistirmeye calistigi yonundeki gorusu de destekler mahiyettedir.

1952-1960 donemi altbasliginda toplanan belgelerin ise, Kibris konusunda 1950'li yillarin basindan itibaren yasanan gelismeler ve bu cercevede Turkiye'nin Kibris ile olan iliskilerinin niteligindeki degisimin bir gostergesi oldugu soylenebilir. Bu baglamda Yunanistan ve Kibrisli Rumlarin 1950'li yillarin hemen baslarindan itibaren arttirdiklari enosis cabalari ve Turkiye'de Kibris konusunun giderek siyasi bir sorun haline gelmeye baslamasina ve bunun bir sonucu olarak Turk kamuoyunda Kibris'a yonelik duyarliligin artmaya baslamasina paralel olarak bu donemde BCA'daki Kibris'a iliskin belgelerde siyasi icerikli olanlarin sayisinin arttigi goze carpmaktadir. Ayrica iktisadi ve sosyal konularda belgeler de varligini surdururken, ozellikle 1954 yilindan itibaren siyasi icerikli belgelerdeki artisin nedeni, Turk Hukumet ve kamuoyunun Kibris sorununu bir "milli dava" olarak sahiplenmesidir. Bu belgelerin cogunlugunu da Kibris meselesi hakkinda gonderilen mektup ve telgraflar olusturmaktadir (Bu konuda ayrintili bilgi icin 2007 yilinda Gazimagusa'da yapilan 6. Uluslararasi Kibris Arastirmalari Kongresi'nde sunmus oldugumuz "Basbakanlik Arsivindeki Mektup ve Telgraflarda Kibris: 1950-1970" baslikli calismamiza bakilabilir). Bununla birlikte, 6-7 Eylul 1955 tarihinden sonra, vatandaslardan Kibris konusunda gelen mektup ve telgraflarin azaldigi, buna karsilik resmi raporlarin ve yurtdisindan yabancilarin gonderdikleri mektuplarin (ki bunlarin cogu oneridir) sayisinin arttigi tespit edilebilir.

1960-1967 donemi goz onune alindiginda ise, durumun nispeten sakinligini korudugu 1963 yilina kadar cok fazla belge olmayip, bu tarihten sonra belge sayisinda buyuk bir artis yasandigi gorulmektedir, Bu belgeler de yine onceki donemdeki gibi agirlikli olarak siyasi iceriklidir. Ozellikle 1964 yili boyunca ve Kibris sorununda bazi onemli gelismelerin yasandigi donemlerde bu belgelerin sayisinda onemli bir artis gorulmektedir.

Calismada, her doneme iliskin belgelerin siralanmasinda su yontem izlenmistir: Temel olarak yillara gore bir tarih siralamasi yapilmakla birlikte, ayni fonda birden fazla belge bulunmasi halinde, yillarina bakilmaksizin bu belgelerin bir arada tutulmasina ozen gosterilmis ve bu belgelerden en erken tarihli olani esas alinarak ilgili yila yerlestirilmistir. Belgelerin dizgisi yapilirken, format ve icerik olarak aslina sadik kalinmis, bu nedenle yazim ve gramer hatalari da duzeltilmemistir. Eski harflerle yazilmis belgeler yaninda, genelde el yazisi ile yazilan ve okunmasi guc olan belgeler ve ilginc oldugunu dusundugumuz bazi ornekler taranarak verilmistir. Belgelerde koseli parantezler icinde yer alan ifadeler bize ait olup, bunlar yaninda soru isareti ile birlikte olmasi muhtemel tarihleri, okunamayan kelimeleri ve bazi tamamlayici harfleri belirtmek icin kullanilmistir. Belge uzerinde tarihe iliskin hicbir ifadenin bulunmadigi ve belgenin icerigini inceleyerek tahmin ettigimiz fakat dogrulugundan emin olamadigimiz durumlarda BCA kataloglarinda yer alan tarihler esas alinmis ve yine koseli parantez icinde verilmistir. Taranarak sunulan ve ozellikle eski harflerle yazili olan belgelerin altinda yer alan aciklamalar da kataloglarda yer alan ifadelerdir. Eski harfli ve yabanci dillerdeki belgelerin icerigi incelenmekle birlikte, cevirisi veya transkripsiyonu yapilmamistir. Gorulecegi uzere, bazi belgelerin cevirisi veya transkripsiyonu bulunmaktadir. Bunlar tarafimizdan yapilmis olmayip, arsivdeki orijinal belgelerdir.

Emre AYKOC

Istanbul Universitesi SBF Uluslararasi Iliskiler

Sanem YAMAK

Istanbul Universitesi SBE Uluslararasi Iliskiler

Suat SOYLEMEZ

Istanbul Universitesi SBF Kamu Yonetimi
COPYRIGHT 2008 Eastern Mediterranean University Press
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2008 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Author:Aykoc, Emre; Yamak, Sanem; Soylemez, Suat
Publication:Journal of Cyprus Studies
Date:Jan 1, 2008
Words:1191
Previous Article:Editorial.
Next Article:1923-1951 donemi.

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2019 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters