Printer Friendly

Scrutinizing Possible Procedures by which States Withdraw from the United Nations/Birlesmis Milletler Uyeliginden Cekilmeye Dair Muhtemel Prosedurlerin Incelenmesi.

Eski bir ozdeyis der ki: 'Insanlar dugun oncesi bosanmaktan bahsetmekten hoslanmazlar.' Bu ozdeyis, aslinda devletlerin uluslararasi andlasmalara taraf olurken genelde ne yaptiklarini acikliyor diyebiliriz. (1) 1969 Viyana Andlasmalar Hukuku Sozlesmesi'nin (VAHS) dibacesinde, her egemen devletin bir andlasmaya taraf olup olmamak konusunda ozgur oldugu ifade edilmistir. Mamafih, uluslararasi andlasmalarin ekseriyetinde, devletlerin uyeliklerini sona erdirmelerine dair hukumlerin genellikle kasti ya da gayrikasti surette zimnen gizlendigi gorulmektedir. (2) Bu durumun mevcudiyeti (lacuna), devletlerin andlasmadan cekilmelerini nispi olarak zorlastirmakla beraber daha cok konuya iliskin iltibasa ve ihtilafa sebep olmaktadir.

Uyelikten cekilme hukumlerinin kasti ya da gayrikasti suretle goz ardi edilmesi veya gizlenmesi muhtelif nedenlerden kaynaklanabiliyor. Ilk olarak, bazen devletlerin yeni bir orgute dahil olarak elde edecekleri buyuk beklentilerinin olmasi ve cekilme hususunun da bu beklentilerinin golgesinde kalmasi soz konusu olabilmektedir. Ikinci olarak, bazi devletler, uyeliklerini istedikleri zaman sonlandirmayi egemenliklerinden kaynaklanan bir hak olarak gormeleri nedeniyle, uyelikten cekilme hukumlerinin duzenlenip duzenlenmemesi hususunu onemsememektedirler. Bunlara ek olarak, orgutun kuruculari, devletlerin uyelikten dogan vecibelerden, uyelikten cikarak kacinmalarini onlemek maksadiyla uyelikten cekilmeye dair hukumleri haric tutmayi bir onlem araci olarak kullanabilmektedirler. Bununla ilintili olarak, insanlik icin onemli oldugu varsayilan 'sinirsiz uzun sureli bir orgut' kurma amaci soz konusu oldugunda, cekilmeye musaade eden duzenlemeler kasti olarak sozlesmeye eklenmeyebilmektedir.

Kuresel oneme sahip olan Birlesmis Milletler (BM) Sarti da bu andlasmalardan bir tanesidir. Filhakika, selefi olan Milletler Cemiyeti'nin (MC) aksine, BM Sarti'nda bir uye devletin kendi rizasiyla cekilmesine dair bir duzenleme bulunmamaktadir. Mevzuya iliskin BM'nin kurulus donemine ait kaynaklar incelendiginde, boyle bir duzenlemenin BM Sarti'na kasti olarak-- MC'nin zafiyetine dusmemek maksadiyla--eklenmedigi gorulmektedir. Diger bir deyisle, BM uyelerini uyelikten cekilmekten caydirici veya bunlarin uyelikten cekilmesini zorlastirici bir tedbir olarak dusunulmustur. Ancak, 'cekilme' maddesinin BM Sarti'na eklenmemesinin, uyelikten cekilmeye dair vakalar soz konusu oldugunda BM acisindan sorunlara gebe oldugunu soyleyebiliriz. Calisma, oncelikle herhangi bir BM uyesinin uyelikten cekilmeyi istemesi halinde nasil bir prosedur izlenebilecegine dair bir yontem onermektedir. Bu baglamda, mevcut calismada, BM'ye iliskin hazirlik calismalari (travaux preparatoires) incelenecek, ikinci olarak, VAHS (1969) acisindan konu ele alinacak ve son olarak Endonezya somut ornegi degerlendirilecektir.

Sonuc olarak, gerek BM Sarti gerekse diger uluslararasi kaynaklarin, BM uyeliginden cekilmeye dair aciklayici ve uygulanabilir bir prosedur sunmaktan uzak oldugu tespit edilmistir. Bununla beraber, uyelikten cekilmeye dair proseduru muphem birakarak, uye devletlerin uyelikten ayrilmalarini guclestirme amaci da sorgulandiginda, BM Sarti nezdinde 'cekilme' mevzuatinin eksikliginin aslinda uyeler uzerinde pek de caydirici bir etkisi olmadigi ve olmayacagi, daha cok konuya iliskin uyusmazliklara acik oldugu vurgulanmistir. Konuya dair olusabilecek uyusmazliklari asmak icin basvurulabilecek cozumlemenin ve bunun uygulanabilirliginin ne olabilecegi aciklanmaya calisilacaktir.

BM Uyeligine Iliskin Mevzuat ve Uygulama

BM uyeligine dair konulari genel olarak uc baslik altinda toplayabiliriz:

i. Uyelige giris,

ii. Uyeligin askiya alinmasi veya uyelikten cikarilma,

iii. Uyelikten cekilme.

Uyelikten cekilme konusu haric, gerek uyelige giris gerekse uyeligin askiya alinmasi veya uyelikten cikarilma konulari BM Sarti'nda sarih bir sekilde duzenlenmistir. Filhakika, bir devletin BM'ye uye olabilmesi icin gerekli kaideler BM Sarti 4. maddesinde acikca belirtilmistir:

1. Isbu Andlasmanin getirdigi yukumlulukleri kabul eden ve bunlari yerine getirme konusunda yetenekli ve istekli olduklarina orgutce hukmedilen tum diger barissever devletler Birlesmis Milletlere uye olabilirler.

2. Bu kosullara uyan her devletin Birlesmis Milletler uyeligine kabulu, Guvenlik Konseyi'nin tavsiyesi uzerine Genel Kurul karari ile olur.

Bu konuda izlenecek usul soyledir: Oncelikle uye olmak isteyen devlet, BM Genel Sekreterligi'ne basvurusunu yapar. BM Guvenlik Konseyi basvuruyu inceler ve daimi uyelerin olumsuz oy kullanmamasi sartiyla, Konsey'de 9 uyenin olumlu oyuyla basvuru kabul edilir. Nihai asamada, BM Sarti'nin 18. maddesinin 2. fikrasi geregi uye olmak isteyen devletin basvurusu Genel Kurul'da oylamaya sunulur ve 2/3 cogunlugun olumlu oy kullanmasi ile soz konusu devlet uyelige kabul edilir.

Uyeligin askiya alinmasi veya uyelikten cikarilma konulari da BM Sarti'nin 5. ve 6. maddelerinde soyle duzenlenmistir:

5. Guvenlik Konseyi tarafindan aleyhinde bir onleyici ya da zorlayici onlem alinmis bulunan bir Birlesmis Milletler uyesi, uyelik sifatindan dogan hak ve ayricaliklarini kullanmaktan, Guvenlik Konseyi'nin tavsiyesi uzerine Genel Kurul tarafindan alikonabilir. Guvenlik Konseyi bu hak ve ayricaliklarin kullanilmasina yeniden izin verebilir.

6. Isbu Andlasma'da belirtilen ilkeleri israrla cigneyen bir Birlesmis Milletler uyesi, Guvenlik Konseyi'nin tavsiyesi uzerine Genel Kurul tarafindan orgutten cikarilabilir.

Bu maddelerin uygulanmasinda genel olarak bir zorluk yasanmamaktadir. Mamafih, uyelige giriste Guvenlik Konseyi daimi uyelerinin olumlu oyu arandigi icin, bazen daimi uyelerin uyusmazliklari soz konusu olabilmektedir. Bu baglamda, gerek veto engelinden dolayi gerekse yeterli sayida devlet tarafindan taninmamasindan dolayi (3) uye olamayan Tayvan, Kosova, KKTC, Guney Osetya ve Abhazya gibi, devlet niteligi uluslararasi hukuk acisindan tartismali da olsa, bazi birimlerden soz etmek mumkundur.

Bunlara ilaveten, bazen bazi devletler BM'ye uye olamayip veya iradi olarak uye olmayip 'gozlemci uye' statusu elde edebildikleri gibi, BM'nin UNESCO gibi bazi uzman kuruluslarina da uye olabiliyorlar. Kendine ozgu (sui generis) yapisi olan 'gozlemci uyelik' statusu icin de BM Sarti'nda herhangi bir duzenleme bulunmamakta ve bu statu teamule dayanmaktadir. Gozlemci uyelik statusu verilmesi icin Guvenlik Konseyi'nin daimi uyelerinin olumlu oyu aranmaz, Genel Kurul bu konuda yetkili mercidir. (4) Gozlemci uyelik statusunu ilk olarak Isvicre 1948 yilinda elde etmis ve bu statusunu 54 yil surdurdukten sonra 2002 yilinda tam uyelige gecmistir. Isvicre'nin bu durumu, benimsemis oldugu surekli tarafsizlik statusune ters dusmeme kaygisindan ileri gelse de tam uyelige herhangi bir dis engel olmadan gecebilme imkani varken uzun bir sure bu statude kalmistir. Mamafih, Filistin'in tam uyelik statusu elde etmesi Guvenlik Konseyi'ndeki veto engelinden dolayi gerceklesmemis, Filistin, 2012 yilinda gozlemci uye statusu elde edebilmistir.

Uyeligin askiya alinmasi veya uyelikten cikarilma konulari acikca belirtilmis olsa da, bu prosedure henuz basvurulmamistir. Sadece Guney Afrika'da 1948 ile 1994 yillari arasindaki 'apartheid rejimi' nedeniyle, Guney Afrika'nin uyelikten cikarilmasi icin gundeme getirilmis; ancak ABD, Ingiltere ve Fransa'nin vetolariyla 1974 yilinda bunun uygulanmasina izin vermemeleri uzerine, sadece BM Genel Kurulu tarafindan Guney Afrika'nin toplantilara katilimi 1994 yilina kadar engellenmistir. Ancak, Israil gibi bazi 'ihlalci devletler' hakkinda--uygulamadiklari bircok Guvenlik Konseyi karari bulunmasina ragmen--uyeligin askiya alinmasi veya uyelikten cikarilma gibi herhangi bir girisim soz konusu olmamistir. (5)

Tum bunlara ek olarak, BM uyeligine geri kabul (readmission) bazi durumlarda soz konusu olabilmektedir. Geri kabul prosedurune, gerek uyelikten cikarilma veya cekilmeden dolayi uyelige tekrar donmek isteyen devletler tarafindan, gerekse baska bir devletle birlesip uluslararasi hukuk sujesi olma ozelligini kaybetmesiyle uyeligi sona eren ve daha sonra birlestigi devletten ayrilarak uluslararasi kisiligini tekrar kazanmasinin ardindan uyelige donmek isteyen devletler tarafindan basvurulmaktadir. (6) Uyelige geri kabul icin de BM Sarti'nin 4. maddesine iliskin prosedurun uygulanmasi gerekmektedir, zira anilan durumlarda uyeligin sona ermesiyle yeni bir durum ortaya cikmaktadir. Mamafih, uygulamada gerek Genel Kurul gerekse Guvenlik Konseyi'nden itiraz soz konusu olmayinca, 4. maddeye iliskin prosedurun tam olarak izlenmedigi gorulmektedir. Somut ornek olarak, Endonezya (7) ile Suriye vakalari bulunmaktadir. Suriye, 1958 yilinda Misir ile birlesmesiyle hem uluslararasi hukuk sujesi olma statusunu hem de BM'deki yerini kaybetmistir. (8) Misir'dan 1961 yilinda ayrildiktan sonra, bagimsiz bir devlet olarak, BM uyeliginin geri verilmesini talep etmistir. Suriye'nin uyelige geri kabulune iliskin ne Guvenlik Konseyi ne de Genel Kurul tarafindan resmi bir karar alinmamistir. Genel Kurul Baskani, Suriye'nin uyelige geri kabulune iliskin herhangi bir itiraz olup olmadigini sormus ve uye devletlerden itiraz gelmemesi uzerine, Suriye'yi BM'deki yerlerini almaya davet etmistir. Nihayetinde, Suriye'nin uyelige geri kabulunde kolaylastirilmis bir prosedur benimsenmistir. (9)

Netice itibariyle, uyelikten cekilme konusunun yaninda, BM uyeligine iliskin diger hususlardan bahsedilmesiyle, uygulamada BM Sarti'nda duzenlenmis veya duzenlenmemis olan uyelige dair mevzularin nasil cozume kavusturuldugunun sunulmasi amaclanmistir. Bu baglamda, bir devletin uyelige giris icin basvurusu veto edilebilmekte, yine ayni sebeple uyeligin askiya alinmasi veya uyelikten cikarilma konulari BM Sarti'nda acikca duzenlenmesine ragmen bu hukumlere basvurulamamasi soz konusu olabilmektedir. Ancak, mevzuatta belirtilmis olan usule gore hareket edildigi icin politik olarak fikir ayriligina yol acsa da hukuksal olarak genelde iltibasa veya ciddi bir ihtilafa yol acmamaktadir.

Bunun yaninda, gozlemci uyelik statusu ise BM Sarti'nda duzenlenmemis olmasina ragmen, ilk olarak BM'ye uye olmayan devletleri orgute yakin tutmak amaciyla uygulanmis ve hala farkli amaclarla da basvurulan bir yontem olarak devam etmektedir. Gozlemci uyelik statusu, BM'nin kuruldugu yili takip eden yildan itibaren uygulanmaya basladigi ve bu konuda yeterli tecrube elde edildigi icin yine iltibasin veya ciddi bir ihtilafin genel olarak soz konusu olmadigi musahede edilmektedir. Diger bir onemli nokta ise, uyelige dair konularin cozumunde Genel Kurul'un ve Genel Sekreterlik'in etkin rol oynamasidir.

Kisaca, uyelige iliskin konulardan uyelige giris, uyelikten cikarilma veya uyeligin askiya alinmasi, gozlemci uyelik statusu ve uyelige geri kabul gibi hususlarin genel olarak belli bir zemine oturtuldugu ve ciddi bir soruna gebe olmadigi gorulmektedir. Mamafih, BM'nin en acemi oldugu ve hem politik hem de hukuki uyusmazliga zemin olusturma potansiyeli yuksek olan konu 'uyelikten cekilme' mevzusudur. Zira BM Sarti'nda sarih bir duzenleme bulunmadigi gibi soruna iliskin yol gosterebilecek duzeyde bir tecrube birikimi de soz konusu degildir. Bu noktada, BM uyeligine iliskin mezkur konulardaki tecrubeler, uyelikten cekilmeye dair mevzuat eksikliginin sebep olabilecegi problemlere cozum gelistirmede ipuclari sunabilmeleri acisindan onem arz etmektedir diyebiliriz.

Uyelikten Cekilme

BM Sarti'nin bir uyenin kendi rizasi ile uyelikten cekilip cekilemeyecegi konusunda sessiz kalmasi, gelecekte bir uye devletin uyelikten cekilme talebi soz konusu oldugunda 'nasil bir prosedur izlenebilir?' sorusunu cevapsiz birakmaktadir. Buna binaen, bu suale cevap verebilmek adina, BM Sarti ile beraber bazi kaynaklarin incelenmesi lazim gelmektedir. Bu cercevede, incelenmesi gereken uc temel enstrumandan bahsetmek mumkundur. Bunlar:

i. BM San Francisco Konferansi Komisyonu'nun Raporu (travaux preparatoires) (1945),

ii. 1965 Endonezya ornegi,

iii. Viyana Andlasmalar Hukuku Sozlesmesi, 1969.

Bazi hukukcular, BM uyeliginden cekilme hususunu sadece Komisyon raporu ve BM Sarti'na gore ele almistir; bazilari ise bunlara ek olarak, MC Misaki ve diger uluslararasi kuruluslarin kurulus andlasmalari ile mukayese yoluna da gitmistir. Basvurulan bu yontemlerdeki farkliligin en onemli nedeni, konuyu ele alis tarihleri diyebiliriz. Mesela, Kelsen'in 1948 yilinda "Withdrawal from the United Nations" baslikli calismasini kaleme aldiginda henuz Endonezya ornegi yasanmadigi gibi, rebus sic stantibus ilkesi (kosullarda koklu degisiklik) de henuz VAHS'da kodifiye edilmemisti. Mevcut calisma ise, konuyu mezkur uc temel enstruman ile sinirlandirmakla beraber, BM uyeliginden cekilmeye dair guncel gelismeler ile diger uluslararasi kuruluslara ait orneklere de deginmektedir.

BM San Francisco Konferansi Komisyonu'nun Raporu: Travaux Preparatoires (1945)

Bir andlasma oncesi yapilan muzakerelerin resmi kayitlari olan travaux preparatoires (hazirlik calismalari), bir andlasmanin yorumlanmasi asamasinda niyetini belirlemeye yonelik basvurulan yararli bir aractir. 1969 VAHS'de hazirlik calismalari'nin bir andlasmanin yorumlanmasi asamasinda feri kaynak olarak basvurulabilecegi kodifiye edilmistir. (10) Bu baglamda, mevcut calisma da, uyelikten cekilmeye iliskin olarak, hazirlik calismasi olan San Fransisco Konferansi sirasinda duzenlenmis bir Komisyon raporunu (11) inceleyecektir.

Birlesmis Milletler San Francisco Konferansi Komisyonu'nun bir alt komisyonunun gorusune gore, uyelikten cekilmeye dair hukumler Dumbarton Oaks Konferansi'nda duzenlenen tasarilara kasti olarak dahil edilmemisti. (12) Bunun temel nedeni olarak, daimi yani kalici bir orgut kurulmasinin amaclanmasi gosterilmektedir. Bununla beraber, BM'nin MC'nin zayif durumuna dusmemek icin boyle bir onlem aldigi kabul edilmektedir. (13) Bir bakima, boyle bir hukmun kasti suretle dahil edilmemesi, uyelerin, uyelikten dogan vecibelerden kacinmak veya BM uyeligini devam ettirmenin kendi cikarlarina ters dusecegi gibi saiklerle uyelikten tek tarafli cekilmelerini onleme niyeti tasimaktaydi. Filhakika, Japonya, Almanya ve Paraguay gibi ulkeler MC uyeliginden ulusal cikarlari ile Cemiyet'in cikarlari catistigi icin cekilmislerdir. Ayrica, MC Misaki, sarih bir sekilde, uyelikten cekilmeyi iki yil oncesinden bildirme sartina baglamis (14) olmasina karsin, anilan devletler bir on bildirimde bulunmaksizin uyelikten cekilmislerdir.

BM Sarti'nin son halinin verildigi San Francisco Konferansi'nda, uyelikten cekilmeye dair acik bir hukmun Sart'a eklenip eklenmeyecegi sorusu komisyonda tartisilmistir. ABD, her BM uyesi devletin uyelikten cekilme hakkina sahip oldugunu belirtmistir. Sovyetler Birligi de benzer sekilde, uyelikten cekilmenin egemenligin ifadesi oldugu yonunde gorus bildirmistir. (15) Ingiltere ise, BM Sarti'nda MC Misaki'nin aksine bir uyenin uyelikten cekilme hakkinin olmamasi gerektigini savunmus ve bunun orgutun hizla degisen dunyanin sartlarina intibakini saglamak acisindan onemli oldugunu vurgulamistir. Ancak, Ingiltere, ABD ve Sovyet temsilcilerinin uyelikten cekilme konusuna iliskin tutarsiz aciklamalar yaptiklarini da belirtmek gerekmektedir. (16) BM Sarti'na sekil veren basat aktorler olan ABD, Ingiltere ve Sovyetler Birligi, eger gercekten de uyelikten cekilme hakkinin olmasini veya olmamasi gerektigini savunuyorlarsa, neden boyle bir duzenlemeyi Sart'a ekleme hususunda isteksiz davranmislardir? Acaba, uyelikten cekilme hakkini kendileri disindaki diger devletlerin kullanmamasi icin mi uyelikten cekilme hususunda sair bir duzenleme koymaktan imtina ettiler?

Nihayetinde, uyelikten cekilme konusunun BM Sarti'na eklenmesi oylamaya sunulmus ve yapilan oylama sonucu 19 olumlu 22 olumsuz oy kullanilmistir. (17) Nitekim her ne kadar komisyon konu ile ilgili herhangi bir hukmun BM Sarti'na konulmamasi fikrini benimsemis olsa da, bu kararin bazi istisnai noktalarla birlikte rapora konulmasini da 38 oyla kabul etmistir. Komisyon Raporu:
   Komisyon BM Sarti'na bir uyenin BM uyeliginden cekilip
   cekilemeyecegine dair acik bir duzenleme konmamasi gorusunu
   benimsemistir. Komisyona gore, uye olacak olan uluslarin en onemli
   gorevi uluslararasi baris ve guvenligin korunmasi icin Orgut ile is
   birligini surdurmeleridir. Ancak, bir uye beklenmeyen sartlardan
   dolayi uyelikten cekilmek ve uluslararasi baris ve guvenligi
   saglama yukunu diger uyeler uzerinde birakmak zorunda oldugunu
   hissederse, ilgili uyeyi Orgut ile is birligine zorlamak Orgut'un
   amaclarindan biri degildir. Eger Orgut'un barisi saglayamadigina
   dair kanaat olusmussa veya bunu sadece hukuka ve adalete zarar
   vererek yapabiliyorsa, uyelikten cekilmeler veya Orgut'un bazi
   dagilma sekillerinin ortaya cekilmesinin kacinilmaz oldugu aciktir.
   Eger bir uyenin haklari ve sorumluluklari razi olmadigi ve kabul
   edemeyecegi Sart degisikligi ile degistirilirse, ya da eger bir
   degisiklik Genel Kurul'da veya genel bir konferansta usulune uygun
   gerekli cogunlukla kabul edilir ama degisiklik yururluge konmazsa
   yine ilgili uye, Orgut'te kalmaya zorlanamaz. Bu mulahazalardan
   dolayi Komisyon Sart'a hassaten uyelikten cekilmeye izin veren veya
   uyelikten cekilmeyi yasaklayan resmi bir hukum koymaya dair
   tavsiyede bulunmaktan imtina etme karari vermistir. (18)


Raporu incelemek, hem BM kurucularinin uyelikten cekilme duzenlemesine dair niyetlerini anlama hem de sunmus olduklari istisnalarin uygulanabilir bir prosedur sunup sunmadigi acilarindan onem arz etmektedir. Lakin rapor herhangi bir sekilde ne BM Sarti'na ne de ek metinlere eklenmistir. Bu yuzden, Kelsen gibi bazi yazarlar raporun hukuki bir baglayiciliginin bulunmadigini iddia ederken, Schwarzenberger (19) gibi bazi yazarlara gore de rapora, andlasmayi yorumlama amaciyla basvurulabilir. (20) Mevcut calisma da Kelsen'in aksine, raporu andlasmayi yorumlama acisindan basvurulabilecek bir kaynak olarak degerlendirmektedir. Bununla beraber, raporun istisnai durumlar olarak belirledigi hususlarin BM Sarti ile celiskiler icermesi ve bazi onemli sualleri cevapsiz birakmasi nedeniyle Kelsen ile ayni fikri paylasmaktadir.

Ilk olarak, Komisyon 'beklenmeyen sartlar' ortaya cikmasi durumunda ifadesini kullaniyor, ancak, kimin 'beklenmeyen durumlarin' ortaya cikip cikmadigini belirleyecegi sorusunu cevapsiz birakmistir. Bununla beraber, kim tarafindan ve nasil 'Orgut'un barisi saglamadigina' dair degerlendirme yapilacagi konusu belirsizdir; cunku BM Sarti bu konuda herhangi bir asli organi gorevlendirmemistir. (21) Bu yuzden, burada uye bir devletin cekilme sebeplerini kendi kendine tayin etmesinin soz konusu olacagi dusunulebilir. Ancak, genel olarak uyeligin diger isleyislerine iliskin uygulamalara bakildiginda Genel Sekreterlik'in bu konuda ilk asamada gorevli olarak muhatap alindigi ve nihai karar icin ise Guvenlik Konseyinin yetkili oldugu gorulmektedir.

Ikinci olarak, "Eger bir uyenin haklari ve sorumluluklari, razi olmadigi ve kabul edemeyecegi bir sozlesme degisikligi ile degistirilirse uye, Orgutte kalmaya zorlanamaz." ifadesi aslinda BM Sarti'nin 108. ile 109. maddeleri ile celismektedir. (22) Zira BM'nin tum uyeleri kabul etmis olduklari BM Sarti'nin 108. maddesi uyarinca (23) Sart'ta yapilacak herhangi bir degisiklik soz konusu oldugunda, bu degisiklik 2/3 cogunluk (Guvenlik Konseyi daimi uyeleri dahil) tarafindan kabul edildikten sonra, tum BM uyeleri icin baglayicilik kazanir. Diger bir deyisle, Sart'ta yapilan bu degisiklik sadece olumlu oy kullanan uyeler icin gecerli veya olumsuz oy kullanan uyeler icin gecersizdir seklinde bir ayrima gitmemistir. Zaten, ozellikle 108. maddenin amaci, MC Misaki'nin 26. maddesinde benimsenen "yapilan degisikligin, olumsuz oy kullananlari baglamadigi ve olumsuz oy kullananlarin bu sebeple MC uyeliginden ayrilabilecegi" kaidesi ile saglanan uyelikten cekilme hakkinin BM uyesi devletlere taninmamasidir. Bu noktada, Ingiltere'nin Komisyon'da 108. madde ile ilgili yapmis oldugu aciklamada da ayni seye vurgu yapilmaktadir: "yapilan degisiklikler olumsuz oy kullanan uyeler de dahil tum uyeler icin baglayicilik kazanir. Hicbir uye yapilan degisikligi sebep gostererek uyelikten cekilemez." (24) Ayrica, yine BM Sarti'nin 108. ve 109. maddelerine gore, degisiklik yapildiktan sonra 'mevcut kurallar' ile 'degisiklik sonucu olusan kurallar' arasinda baglayiciliklari yonunden bir fark yoktur. (25) Netice itibariyle, Orgute uye olurken onaylamadigi degisiklikleri de kabul ettigini taahhut etmis bir BM uyesi, komisyon raporunun belirttigi haliyle uyelikten cekilme sebebi olarak yapilan bir degisikligi ileri surmesi durumunda Sart'in mezkur maddeleri ile uyusmazlik soz konusu olacaktir.

Ucuncu olarak, Komisyon, uye devletin destekledigi 'bir degisikligin usulunce kabul edilip yururluge konmamasi' durumunda soz konusu devletin uyelikten cekilmeyi talep edebilecegini belirtmistir. Kelsen, Komisyon'un bu yorumunu anlamanin gercekten de guc oldugunu ifade etmistir. Ona gore, bu durumda bir uye devletin bunu bahane edip cekilmek istemesi yine yerinde olmaz cunku bu degisiklik yururluge girmediginde mevcut durum korunmus olacak yani halihazirda zaten kabul edilmis olan durum devam etmis olacaktir. Bununla beraber, bir uye devlet bir degisikligin olmasini belli sebeplerden dolayi cok arzu eder ve bu degisiklik 2/3 cogunlukla kabul edilmesine ragmen yururluge konulmazsa uyelikten cekilmeyi de isteyebilir. Ancak, Komisyon, boyle bir sinirlandirma getirmemistir. Yani herhangi bir degisiklik seklinde genel bir terim kullanilmis ve herhangi bir uye devletin bu durumu uyelikten cekilme sebebi olarak kullanmasina musaade edecek sekilde yorumlanmasinin onunu acmistir. Filhakika, belli olculer konulmamasi, durumun tanimlanmasini guclestirmistir. (26) Bu baglamda, ne kadar sure sonra degisikligin yururluge girmemis olarak degerlendirilecegi belirtilmemis, diger bir ifadeyle, yururluge girip girmedigini olcme kistaslari belirsiz birakilmistir.

Bununla birlikte, bir uyenin uyelikten cekilme talebinin nedenini mevcut Sart'ta ya da yapilan degisiklikle kendisinden beklenen yukumlulukleri yerine getirmemek ve bunlardan kurtulmak amacina dayandirmasi, yine Sart'in temel prensipleri ile celisebilir. (27) Zira boyle bir amacla uyelikten cekilmek, uyelikten cekilen devleti yukumlulukten kurtaramayabilir, cunku Sart'in 2. maddesinin altinci fikrasi uyarinca, uye olmayan devletlerin de uluslararasi baris ve guvenlik soz konusu oldugunda, Sart'in ilkelerine uymasi gerekmektedir. (28) Ancak, bunun Orgut uyeliginden dogan tum yukumlulukleri kapsamadigini da belirtmek gerekir. Mesela, Orgut uyeliginin getirmis oldugu bir takim mali yukumlulukler uye olmayan devleti kapsamayacaktir. Netice itibariyle, uyelikten cekilmek her ne kadar uyelikten kaynakli genel yukumluluklerden muafiyet anlamina gelse de, uluslararasi baris ve guvenligi ilgilendiren hususlarda ilgili devletin yukumlulukten kesin olarak muafiyeti mumkun olmayabilir. Bu baglamda, Komisyon'un uluslararasi baris ve guvenligi ilgilendiren yukumlulukleri haric tutmasi gerekirdi diyebiliriz.

Son olarak, yine yukarida anilan Sart'taki baris ve guvenligin korunmasi gerekcesi ile Guvenlik Konseyi'ne taninan genis yetki ile Komisyon'un ifade ettigi Orgut'un 'bir devleti uye olmaya zorlama gibi bir amaci yoktur.' ifadesi arasinda bir celiski soz konusu olabilir. Filhakika, uygulamada herhangi bir ornegi mevcut olmasa da, BM Sarti 39. maddenin verdigi yetki ile Guvenlik Konseyi 'bir uye devletin uyelikten cekilmesini' baris ve guvenlige tehdit olarak yorumlayip, uyelikte kalmaya zorlamasi soz konusu olabilir. (29)

Nihai olarak, inceleme neticesinde iki sonuca ulasilmistir. Birincisi, uyelikten cekilmeye dair mevzuat bilincli olarak BM kuruculari tarafindan Sart'a eklenmemistir. Bu husus, asagida BM uyeliginden cekilme mevzusunu 1969 VAHS acisindan degerlendirme asamasinda yol gosterici olacaktir. Ikinci olarak, Komisyon'un sundugu rapor BM Sarti'nin yorumlanmasi acisindan onemli bir kaynak olsa da, raporda belirtilmis olan 'uyelikten cekilmeye zemin olarak belirtilen sartlar' BM Sarti ile icerdigi celiskilerden oturu soruna yonelik cozum gelistirmede yol gosterici veya aciklayici ozellikleri haiz degildir.

Endonezya Ornegi (1965)

Endonezya; Guneydogu Asya'daki Ingiliz kolonileri olan Malaya, Singapur, Saravak ve Sabah bolgelerinin birlesmesiyle olusan Malezya devletini tanimamakta diretiyor ve karsi cikiyordu. Daha sonra, Malezya'nin Guvenlik Konseyi gecici uyeligine getirilmesi durumu soz konusu olunca, Endonezya boyle bir gelisme durumunda BM uyeliginden cekilecegini dile getirmistir. Malezya Guvenlik Konseyi gecici uyeligine secilince, Endonezya, 20 Ocak 1965'de uyelikten cekildigini bildiren bir mektubu BM Genel Sekreterligi'ne yollamis, Genel Sekreter de durumu hem Guvenlik Konseyi'ne hem de BM Genel Kurulu'na ve diger uye devletlere bildirmistir.

BM, kurulusundan itibaren ilk defa boyle bir tecrube yasiyordu ve hala da BM literaturunde, Endonezya ornegi gibi gercek bir uyelikten cekilme vakasi bulunmamaktadir. Endonezya hukumeti de, Genel Sekreter'e yollamis oldugu mektupta, almis olduklari kararin, daha once ornegi olmayan olagandisi bir adim oldugunu itiraf ediyordu. (30)

Diger taraftan, Endonezya'nin uyelikten cekildigini ilan etmesine mukabil, BM'den uyelikten cekilme hareketini onaylayan ya da reddeden resmi bir tepki gelmemistir. BM tarafindan ilgili devletin uyelikten cekilme eyleminin kabul edildigine iliskin tek kanit, o donemde BM tarafindan yayinlanan resmi uye listesinde Endonezya'ya yer verilmemis olmasidir. (31) Diger taraftan, BM uyeligine iliskin diger konularda yetkili olan ne Guvenlik Konseyi ne de Genel Kurul konuyu gundeme almis ve konuya iliskin herhangi bir cevap vermistir. Sadece, Genel Sekreter uzuntulerini ifade edip sorunun bir an once cozulmesi temennisinde bulunan bir mukabelede bulunmustur.

BM Sarti'nin, uye devletlerin uyelikten cekilme hakkina iliskin bir duzenlemesi olmamasina ragmen, Endonezya'nin boyle bir karar almasi, bu olayin hukuki ve uygulanabilirlik cihetlerine iliskin sorulari da beraberinde getirmistir. Bir devletin BM uyeliginden cekilme hakki var mi, eger boyle bir hakki yoksa uyelikten cekilme gibi gorunen bu eylemin sonuclari nelerdir? (32) Bu baglamda, Endonezya'nin uyelikten cekilme ilanindan tekrar uyelige geri kabulune kadar gecen sureci degerlendirmemiz gerekmektedir.

Ilk olarak, yukarida deginildigi gibi ne Guvenlik Konseyi ne de Genel Kurul tarafindan konuya iliskin herhangi bir resmi islem gerceklestirilmemistir. BM'nin uyelige iliskin konularda yetkili olan en onemli iki asli organinin sessiz kalmasi, uyelikten cekilmeye dair guclu bir sonuca varmayi zorlastirmistir. Zira BM tarafindan konuya iliskin acik resmi bir surecin isletilmemesi, meselenin daha sonra yasanabilecek uyelikten cekilme vakalarinda rol model olma ozelligi kazanmasina mani olmustur.

Diger taraftan, Genel Sekreter'in verdigi cevap ise yine Endonezya tarafindan verilen kararin gecerliligini saptamak acisindan muphem kalmistir. Verilen cevapta, Genel Sekreter, oncelikle BM Sarti'nin boyle bir duzenleme icermedigini belirtmis ve yukarda anilan Komisyon raporuna da atif yapmistir. Daha sonra, konuyu Guvenlik Konseyi'ne ve Genel Kurul'a ilettigini ve BM uyeleriyle de danisma halinde oldugunu belirttikten sonra en kisa zamanda Endonezya'nin BM ile tekrar tam isbirligine geri donmesini umut ettigini ifade etmistir. Genel olarak, Genel Sekreter'in verdigi cevabi inceledigimizde, Endonezya'nin uyelikten cekilme kararinin gecerliligini ima eden bir dil kullanmaktan imtina ettigi gorulmektedir. (33)

Son olarak, Endonezya'nin uyelikten cekilme ilanina Italya ve Ingiltere gibi bazi devletlerden de tepkiler gelmistir. Ingiltere, konuya iliskin yaptigi aciklamada; Endonezya'nin uyelikten cekilme gerekcesi olarak ileri surmus oldugu 'Malezya'nin Guvenlik Konseyi uyeligine getirilmesi ve bunun BM Sarti'nin 23. maddesini ihlal ettigi' iddialarinin, uyelikten cekilmeye mesru zemin olusturmaktan uzak oldugunu belirtmistir. Zira Ingiltere'ye gore bu gerekcelerin hicbiri istisnai durumlardan degildir. (34) Italya ise, oncelikle BM Sarti'nin uyelikten cekilmeye dair bir duzenlemesinin bulunmadigina dikkat cekmekle beraber, yukarida anilan Komisyon raporunun konuya iliskin tek calisma oldugunu ancak uyelikten cekilmeye dair sarih bir prosedur sunmadigini belirtmistir. (35) Bununla beraber, boyle onemli bir konunun Sart'ta duzenlenmemis olmasinin kaygi verici oldugunu ekleyerek, en kisa zamanda bu eksikligin giderilmesi temennisinde bulunmustur. (36) Ingiltere ile Italya'nin tepkilerinde bulustuklari ortak nokta ise, uyelikten cekilerek BM'nin temel prensiplerinden kacinilamayacagiydi.

Nitekim gerek Genel Sekreter'in gerekse diger iki devletin cevaplarina bakildiginda, Endonezya'nin uyelikten cekilmesinin mesru olmadigi yonunde bir egilimleri olduklari gorulmustur. Lakin bu tepkiler arasinda guclu bir bag veya ortak cihet soz konusu olmadigi gibi, BM'nin konuya iliskin resmi bakis acisini temsil etmekten de uzaktir. Bu da suphesiz konuya iliskin sarih bir duzenlemenin olmamasindan kaynaklanmaktadir. Ayrica, Komisyon raporuna referans edildigi gorulse de, yukarida da deginildigi gibi, Komisyon raporu uyelikten cekilmeye dair tenvir edici bir prosedur sunmaktan uzaktir ve tanimlamis oldugu uyelikten cekilmeyi hakli kilabilecek istisnalar da BM Sarti ile bagdasmamaktadir.

Son olarak, Endonezya, uyelikten cekilme kararinin uzerinden yaklasik iki yillik bir sure gecmesinden sonra 19 Eylul 1967 tarihinde yeniden uyelige geri donmek istedigini belirtmistir. Bu talebi Genel Sekreterce olumlu karsilanmis ve yukarida anilan Suriye ornegindekine benzer bir prosedur izlenmistir. Nihayetinde geri kabule iliskin herhangi bir itiraz soz konu olmayinca, Endonezya'nin BM'deki yerini almasina musaade edilmistir. Lakin bu ulkeden uyelikten cekildigini iddia ettigi yaklasik iki yil sure zarfinda uyelikten kaynaklanan bazi borclarin odenmesi de istenmistir. Diger bir ifadeyle, Endonezya'nin sanki uyelikten hic ayrilmamis gibi uyelik yukumlulugunden kaynaklanan birikmis bazi borclarini odemesi talep edilmistir. Endonezya hukumeti birikmis borclarin faizinin dusurulup, taksitlendirilmesi kaydiyla bu talebi kabul etmistir. (37)

Ortaya cikan tabloya baktigimizda, Endonezya, sanki uyeligini dondurmus gibi, herhangi bir itiraza maruz kalmadan uyeligine devam etmistir. Endonezya'nin uyelige geri kabulu asamasinda, aktif olarak uyelikte bulunmadigi veya daha dogrusu uyelikten ciktigini iddia ettigi sure boyunca olusan borclarin da tahsil edilmesi, aslinda Endonezya'nin tek tarafli uyelikten cekilme kararinin uyeligi sona erdirme etkisi dogurmadigini gostermektedir. Bu ornekten hareketle, uyelikten cekilme duzenlemesi olmasa da uygulamada pek bir kriz yasanmadan da sorun cozulebiliyor seklinde bir sonuc cikarilabilir. Ancak, Endonezya'nin uyelikten cekildigini iddia etmesi 2 yil dahi surmemistir. Peki, bu sure daha uzun olsaydi ve geri kabul asamasinda daha buyuk bir borc ile karsilassaydi nasil bir surec yasanirdi? Ayrica, Endonezya uyelikten cekilmeyi bir diplomatik baski veya tepki araci olarak kullanmis olabilir. (38) Peki ya gercekten uyelikten tamamen ayrilmak isteseydi daha karmasik bir surec ortaya cikabilir miydi? Boyle bir senaryoda muhtemelen gerek Genel Kurul gerekse Guvenlik Konseyi durumu onaylamayacak ve daha ciddi tepkiler verecekti.

Sonuc olarak, BM kanadindan Endonezya'nin uyelikten cekilme kararina iliskin sarih bir resmi aciklama yapilmamistir. Bununla beraber, uyelige geri donme kararina iliskin de Sart'ta duzenlenmis olan uyelige kabul proseduru yerine basitlestirilmis bir surec izlenmistir. Zira uyelige geri kabul asamasinda uyelikten cekilmis bir devlet gibi muamele gormemistir. Eger uyelikten gercekten cekilmis olsaydi, yeniden uyelige basvurmasi gerekecekti ki bu da Sart'in 4. maddesinin uygulanmasi demekti. Bir nevi tek tarafli etki dogurmayan uyelikten cekilme iddiasi soz konusu olmustur. Anilan bu sebeplerle, Endonezya tecrubesinin, BM Sarti'nin uyelikten cekilmeye dair eksikligini gidermede yol gosterici olamayacagini soylemek mumkundur.

Viyana Andlasmalar Hukuku Sozlesmesi (1969)

1969 VAHS, bir sozlesmede uyelikten cekilmeye dair duzenleme bulunmadiginda izlenebilecek yollari ele almistir. Bu baglamda ilk olarak, VAHS 56. madde (39) "Sona erme, fesih veya cekilme hususunda hicbir hukum ihtiva etmeyen bir andlasmanin feshi veya andlasmadan cekilme" konusunu duzenlemistir. Bu maddenin birinci fikrasi, uyelikten cekilmeye dair bir duzenleme olmayan andlasmalardan cekilebilmek icin asagidaki sartlari belirler:

1. Sona ermesiyle ilgili hicbir hukum tasimayan ve fesih veya cekilmeyi ongormeyen bir andlasma, feshe veya cekilmeye tabi degildir, megerki:

a--taraflarin fesih veya cekilme ihtimalini kabul etme niyetleri tespit edilsin veya;

b--fesih veya cekilme hakki andlasmanin niteliginden zimnen cikarilsin.

Bu maddeye gore, BM uyeliginden cekilmenin mumkun olabilmesi icin ya andlasmanin butunune bakilarak buna izin verdigi anlami cikmali ya da diger tum uyelerin buna rizasi olmalidir.

Birinci fikranin a bendinin BM acisindan uygulanabilirligi pek mumkun degildir. Zira mevcut 193 uyenin bir uyelikten cekilme vakasi karsisinda oy birligi ile hareket etmesi pek uygulanabilir bir durum degildir. Mesela, Kuzey Kore 25 Agustos 1997 tarihinde Uluslararasi Medeni ve Siyasi Haklar Sozlesmesi'nden tek tarafli cekilmeye calismistir. Ancak BM Insan Haklari Komitesi buna karsilik olarak, Kuzey Kore'nin boyle bir adimi tek tarafli atamayacagini cunku haklar sozlesmesinin bilincli olarak 'cekilme' hukmunu duzenlemedigini ve bu yuzden ancak diger tum taraflarin onayi durumunda cekilebilecegini belirtmistir. (40) Bu yuzden, Kuzey Kore Sozlesmenin tarafi olarak kalmistir. Zira taraf olan 170 devletin boyle bir hususta oy birligine varmasi oldukca guctur. Benzer sekilde, birinci fikranin a bendinin, uye sayisi 193 olan BM bakimindan uygulanabilirligi de kanaatimizce mumkun gorunmemektedir.

Ayni fikranin b bendi acisindan kesin bir sey soylemek mumkun degildir. Hatta Kelsen gibi bazi yazarlar, BM Sarti'nin, uyelikten cekilme hakki icermeyen 1928 Paris Pakti'ndan daha az bir sure icin yapildigini kimse iddia edemez deyip, BM kurucularinin kasti olarak Sart'a uyelikten cekilmeye dair herhangi bir duzenleme eklemedigini belirtmistir. (41) Diger bir deyisle, BM Sarti'nin uyelikten cekilmeye musaade etme niyetinin olmadigini vurgulamistir. Bununla beraber, BM kuruculari, uyelikten cekilme konusunun aslinda San Francisco Konferansi'nda bir Komisyon araciligi ile gorusulmesini saglamistir. Komisyon'dan cikan sonuc ise uyelikten cekilmeye izin veren ya da yasaklayan bir duzenlemenin Sart'a konmamasi, ancak, bunun bazi istisnai durumlarinin olabilecegidir. Lakin yukarida da anildigi gibi rapora iliskin somut cekinceler soz konusudur. Bu baglamda, raporun herhangi bir sekilde Sart'a ve eklerine konmamasi, raporun basvurulabilir bir kaynak olup olmadigi hususunda fikir ayriligina sebep olmustur. Raporun icerik olarak aciklayici ve uygulanabilir bir prosedur sunmamasi, raporu daha da etkisiz hale getirmektedir. Sonuc olarak, BM Sarti'nin butunune bakildiginda uyelikten cekilmeye izin verdigini soylemek oldukca guctur.

BM uyeliginden cekilmeye dair bir duzenleme olmamasindan dolayi basvurulabilirligi tartisilabilecek diger bir arac, kosullarda koklu degisiklik (rebus sic stantibus) ilkesidir. Aslinda, bir uluslararasi orf-adet hukuku kaidesi olan bu ilke (42), 1969 VAHS'da kodifiye edilmistir. Bazi andlasmalarin mahiyeti geregi sinirsiz veya uzun sureli olmasina (43) binaen, anilan ilke andlasmaya konmasa bile, taraflarin bu kaydin konuldugunu prensip olarak kabul ettikleri var sayilmaktadir. (44)

Rebus sic stantibus ilkesi, 1969 VAHS 62. maddesinin birinci fikrasi soyle duzenlenmistir (45):

1. Bir andlasmanin akdedilmesi sirasinda mevcut olan sartlarda meydana gelen taraflarca ongorulmeyen esasli bir degisiklige, andlasmayi sona erdirme veya andlasmadan cekilme icin bir gerekce olarak basvurulamaz, megerki;

a--bu sartlarin mevcudiyeti, taraflarin andlasma ile baglanma rizalarinin esasli bir temelini teskil etsin ve;

b--degisiklik andlasmaya gore hala icra edilecek yukumluluklerin kapsamini koklu bir sekilde degistirme etkisini haiz olsun.

Boyle bir durumda, bir taraf andlasmanin diger taraflarindan andlasmanin feshedilmesini ister, diger taraflar da bunu reddeder ve konuyu bir uluslararasi mahkemeye goturmezse, ilgili devlet kendisinin artik andlasmayla bagli olmadigini ilan edebilir. (46) BM icin ise, uye devlet Orgut'ten ayrilmak istedigini beyan eder, eger bu reddedilirse, konu Orgut'un yargi organi olan Uluslararasi Adalet Divani'na (UAD) havale edilir. Ancak, bu konu hakkinda kimin kesin hukum verecegi hususu problemli olmaktadir. Cunku uye devlet boyle bir iddiayi ileri surup ayrilmak istediginde, BM'de hangi asli organi muhatap alacagi belirsizdir. Daha dogrusu, hangi ana organin uye devletin uyelikten cekilmesine izin verip vermeyecegine dair bir hukum yoktur. Ayrica, UAD sadece devletlerarasi davalara bakabildigi icin (47) bu da mumkun olmayacaktir. Cunku surec iki devlet arasinda degil, bir devlet ile bir Orgut arasinda cereyan edecektir. Bu baglamda konunun BM bunyesinde ya Guvenlik Konseyi ya da Genel Kurul araciligiyla UAD'a goturulebilmesi mumkun olacaktir. Lakin bu durumda da UAD'in verecegi karar ancak tavsiye niteliginde olacaktir. (48) Bununla beraber, uye devlet bu durumunu diger tum uyelere bildirirse, diger uye devletlerin de konuyu UAD'a tasimasi mumkun olabilir. Cunku konu artik uye devlet ile Orgut arasinda degil, diger uye devletler arasindadir. Netice olarak, mevcut durumda, BM uyeliginden cekilme ancak rebus sic stantibus ilkesi ile mumkun olacaktir.

Sonuc

Uyelikten cekilmeye dair bir duzenleme olmamasina karsin, devletlerin kendilerini bu konuda serbest gorup tek tarafli olarak orgutten cekilmeye meyilli olduklari soylenebilir. (49) Bu durumda, BM orneginde bir onlem olarak dusunulen uyelikten cekilme maddesinin duzenlenmemesi, orgutun zayifligini onlemek yerine daha fazla probleme sebep olabilir. Cunku uyelikten cekilmeye dair bir duzenleme olmamasina ragmen, bir devletin uyelikten tek tarafli cekilmesi Orgut'un itibarini zedelemis olacaktir. (50) Mamafih, bir duzenleme olsa bile devletler duzenlemenin sartlarini yerine getirmeden uyelikten cekilebiliyorlar. Milletler Cemiyeti Misaki bu konuda net olarak iki yillik on bildirim sarti getirmesine karsin, Japonya, Almanya ve Paraguay gibi bazi ulkeler uyelikten cekilirken boyle bir kurala uyma gereksinimi duymamistir. Peki, BM Sarti bu konuda sessiz kalip konuyu muphem mi birakmali yoksa sarih bir sekilde duzenlemeye mi gitmelidir?

BM ozelinde uygulamalara baktigimizda da, acik bir duzenleme olmadigi icin, uye devletler genellikle uyelikten ayrilma sebeplerini kendileri belirleme yoluna gitmektedirler. (51) One surdukleri sebeplere baktigimizda, BM uyeliginden cekilmelerini mesrulastirabilecek tek yol olan 'kosullarda koklu degisiklik' ilkesi ile bagdasmadiklarini gormekteyiz. Bu baglamda, gerek Endonezya'nin baska bir ulkeye olan tepkisini sebep gostermesi, gerekse yakin tarihte ABD'de--bir kongre uyesinin ozellikle ekonomik sebepleri ileri surup (52) senatoya BM uyeliginden cekilmeye dair teklifte bulunmasi ve son olarak Filipinler Devlet Baskani'nin, BM kanadindan gelen tepkileri, ic islerine karisilmasi olarak degerlendirip buna tepki olarak da BM uyeliginden cekilmekle tehdit etmesi gibi vakalarin rebus sic stantibus ilkesine basvurmayi gerektirecek temellerden acik bir sekilde yoksun olduklarini gormekteyiz. (53)

Her ne kadar, MC Misaki'ndaki sartin ihlali, duzenleme getirmenin yetersizligine delalet etse de, donemin sartlarini ve her iki orgut arasindaki yapisal farklari goz ardi etmek de bizi yanilgiya goturecektir. Ilk olarak, MC donemi dunya devletlerinin henuz bir kuresel uluslararasi orgut tecrubesi yasamadigi ve uluslararasi hukukun gunumuze nazaran devletler uzerinde cok fazla baglayicilik olusturmadigi bir surecti. (54) Ikinci olarak, MC sisteminde BM gibi guclu yetkilerle ve uyelerle donatilmis bir Guvenlik Konseyi'nin olmayisi, donemin devletlerini MC Misaki'na aykiri davranmaya sevk etmis olabilir.

Netice itibariyle, yukarida deginildigi gibi, BM uyeliginden cekilmeye dair incelemis oldugumuz enstrumanlar olan hazirlik calismalari, Endonezya ornegi ve VAHS konuya iliskin aydinlatici bir prosedur sunmaktan uzaktir. Sadece, VAHS 62. maddesinde kodifiye edilmis uluslararasi teamul olan rebus sic stantibus ilkesi BM uyeliginde cekilmek icin basvurulabilecek bir arac olarak karsimiza ciksa da, uygulanabilirligi zor gorunmektedir. Bu anlamda ve mevcut sartlarda, her ne kadar rebus sic stantibus BM uyesi bir devlet icin tek yol gibi gorunse de duruma gore bu ilkenin sartlari olusmaksizin da herhangi bir uye devletin uyelikten cekilme basvurusu yapip, sonuc alabilecegi soylenebilir.

Eger amac bir uye devletin uyelikten cekilmesini guclestirmekse bunu bir duzenleme ile daha belirgin hale getirmek mumkundur. Mesela, uyelikten cekilmeyi Guvenlik Konseyi daimi uyelerinin olumsuz oy kullanmamasi sartina baglamak sureci yeterince zorlastiracaktir. Boyle bir uygulama devletlerin egemenlik yetkileri acisindan sorunlu gorulebilir. Nitekim konu San Francisco Konferansi'nda tartisilirken, bazi delegeler uyelikten cekilme hakkinin bir egemenlik ifadesi oldugunu ileri surerek, uyelikten cekilme konusunun herhangi bir duzenleme ile sinirlandirmasina itiraz etmislerdir. (55) Ancak Kelsen'in de belirttigi gibi, sinirlandirilmamis egemenlik yaklasimi esas alindiginda, devletlerin bir orgut uyeligine devam etmeleri ilgili orgutten memnun kalip kalmadiklari gibi bir soyut kistasa bagli olacaktir. Oysaki bir sozlesme ile kurulmus olan herhangi bir uluslararasi orgutun, uyelerinin egemenliklerinde kisitlayici bir isleve sahip olabilecegi goz ardi edilmez bir durumdur. (56) Bu nedenle orgutun mahiyetine gore uyelikten cekilme hakkinin basvurulamaz bir yonteme baglanmasi yerine bu hakkin kullanilmani mumkun kilabilecek belli ve makul sartlara baglanmasi devletlerin egemenlik yetkileri acisindan bir sorun olmayacak, aksine keyfi uygulamalari onleyecek ve belirsizliklerin olusmasinin onune gececektir. (57)

Diger taraftan, mevcut haliyle BM Sarti, uyelikten cekilme surecini zorlastirmaktan ziyade belirsiz hale getirmekte ve keyfi yorumlamalara musait kilmaktadir. Bu baglamda, BM Sarti'ndaki bu eksik duzenlemenin giderilmesi icin su tavsiyede bulunabiliriz: Konunun Genel Kurul'da ele alinarak bir duzenleme yapilmasi, eger bir sonuca ulasilamazsa, Genel Kurul tarafindan konunun UAD'a gonderilip alinacak tavsiye gorusu esas alinarak bir duzenleme yapilmasi. Diger taraftan, boyle bir duzenlemenin gerceklesmesi bazi uye devletlerin sicak bakmamasindan dolayi zor gorunmektedir. Bilhassa Amerika Birlesik Devletleri ve Rusya gibi bazi ulkeler, Komisyon'da sergiledikleri tutumlara benzer sekilde, uyelikten cekilmenin bir duzenleme ile sarih bir sekilde zorlastirilmasini, egemenliklerinin kisitlanmasi olarak gorup buna karsi durabilirler. Orgut'un yetmis yili askin suredir konuya iliskin herhangi bir duzenleme tesebbusunde bulunmamasi, kurulus tarihinden itibaren sadece Endonezya ornegi gibi tek bir gercek uyelikten cekilmeye tesebbus vakasi yasamis olmasina baglanabilir. Diger bir deyisle, Orgut'un uyelikten cekilme vakalarini gundem yapacak duzeyde buna ihtiyac duymamasi diyebiliriz. Ancak, uyelikten cekilme vakalarinin yasanmasi durumunda, mevcut BM Sarti'nin ve diger uluslararasi hukuk kaynaklarinin yetersiz kalacagi da asikardir. Italyan temsilcinin de Endonezya'nin uyelikten cekilme kararina yaptigi degerlendirmede belirttigi gibi; umulur ki en kisa zamanda, BM uyeliginden cekilme konusuna aciklik getiren bir duzenleme yapilir.

Mehmet Halil Mustafa BEKTAS

Dr. Ogr. Uyesi, Uluslararasi Iliskiler Bolumu, IIBF, Bursa Uludag Universitesi,

Bursa.

E-posta: mhmbektas@uludag.edu.tr

Makaleye Erisim Icin: https://dx.doi.org/10.33458/uidergisi.541525

Makale Gonderim: 03 Temmuz 2018

Basim Tarihi: 01 Mart 2019

(1) Laurence R. Helfer, "Terminating Treaties", Duncan B. Hollis (Der.), The Oxford Guide to Treaties, Oxford University Press, 2012, s.634.

(2) Ibid.

(3) Uye olmak isteyen devletin, Genel Kurul'un 2/3 cogunluk ile kabul edilmesi sarti arandigi icin, yeterli uye tarafindan taninmamasi da engel olabilmektedir.

(4) Ilk olarak, 1946 yilindan itibaren BM Genel Sekreteri tarafindan tarafsiz kalmak icin BM'ye uye olmayan Isvicre icin tasarlanan gozlemci uye statusu daha sonra BM'ye uye olan Avusturya, Finlandiya, Italya ve Japonya icin de ongorulmustur.

(5) Erdem Denk, Uluslararasi Orgutler Hukuku: Birlesmis Milletler Sistemi, Siyasal Kitapevi, Ankara, 2015, s.156; Tayyar Ari, Gecmisten Gunumuze Orta Dogu: Savas, Siyaset, Diplomasi, Bursa Yay., Bursa, 2014.

(6) Benedetto Conforti, The Law and Practice of the United Nations, Martinus Nijhoff Publishers, The Netherlands, 2005, s.38.

(7) Endonezya (1965) vakasi direk olarak uyelikten cekilmeye iliskin bir ornek olmasina binaen asagida detayli bir sekilde ele alinacaktir.

(8) Suriye ve Misir, 1945'ten beri BM'nin uyeleriydi. Suriye ve Misir'da 21 Subat 1958 yilinda yapilan halk oylamasiyla iki devlet birlesmis ve Birlesik Arap Cumhuriyeti kurulmustur. BM'de de bu iki devlet birlesip tek bir uye olarak BM uyeligine devam etmistir.

(9) Memorandum Prepared by the Secretariat, "The Succession of States in Relation to Membership in the United Nations", Yearbook of the International Law Commission, Cilt II, Document A/CN.4/149 and Add.l, 1962, s.104-105.

(10) VAHS, 1969 32. madde: "cok acik bir sekilde sacma olan veya makul olmayan bir sonuca goturuyorsa, manayi tespit etmek icin andlasmanin hazirlik calismalarina ve yapilma sartlari dahil, tamamlayici yorum araclarina basvurulabilir."

(11) Birlesmis Milletler San Francisco Konferansi (UNCIO), 1945, Doc.314.

(12) Hans Kelsen, "Withdrawal from the United Nations", The Western Political Quarterly, Cilt 1, No.1, 1948, s.29.

(13) Ibid.

(14) MC Misaki 1. maddesinin ucuncu bendi uyarinca; "Cemiyet'in her uyesi, iki yil onceden haber vermek ve ayrildigi anda, bu Misak'in yuklediklerini de icermek uzere, uluslararasi butun yukumluluklerini yerine getirmis bulunmak kosuluyla, Cemiyet'ten cekilebilir." Misak uyelikten cekilmeyi sadece iki yillik on bildirim sartina degil, ayni zamanda bu sure zarfinda tum sorumluluklari yerine getirme kosuluna da baglamistir.

(15) Birlesmis Milletler San Francisco Konferansi (UNCIO), 1945, Doc.215.

(16) Egon Schwelb, "Withdrawal from the United Nations: The Indonesian Intermezzo", The American Journal of International Law, Cilt 61 No.3, 1967, s.662.

(17) Birlesmis Milletler San Francisco Konferansi, Doc.314.

(18) Ibid.

(19) A. C. Cilliers, "Withdrawal from the United Nations and the Question of Credentials", South African Yearbook of International Law, Cilt 1, 1975, s.6.

(20) Schwelb, "Withdrawal from the United Nations", s.661.

(21) Kelsen, "Withdrawal from the United Nations", s.34-35.

(22) Ibid.

(23) "Isbu Andlasma'da yapilacak degisiklikler, Genel Kurul uyelerinin ucte iki cogunlugu tarafindan kabul edilip, Guvenlik Konseyi'nin surekli uyelerinin tumunu kapsamak uzere Birlesmis Milletler uyelerinin ucte ikisi tarafindan her birinin anayasa kurallari geregince onaylandigi zaman, tum Birlesmis Milletler uyeleri icin yururluge girer."

(24) Schwelb, "Withdrawal from the United Nations", s.662.

(25) Kelsen, "Withdrawal from the United Nations", s.35.

(26) Ibid.

(27) Ibid.

(28) BM Sarti 2(6): "Orgut, Birlesmis Milletler uyesi olmayan devletlerin de, uluslararasi baris ve guvenligin korunmasinin gerektirdigi olcude bu ilkelere uygun bicimde hareket etmesini saglar."

(29) Kelsen, "Withdrawal from the United Nations", s.40.

(30) Dr. Subandrio, "Letter of Indonesia on Withdrawal from United Nations", United Nations Document A/5857, 20 Ocak 1965.

(31) Denk, Uluslararasi Orgutler Hukuku, s.158.

(32) Frances Livingstone, "Withdrawal from the United Nations: Indonesia", The International and Comparative Law Quarterly, Cilt 14 No.2, 1965, s.638.

(33) Schwelb, "Withdrawal from the United Nations:", s.666.

(34) "Letter Dated 8 March 1965 From the Deputy Permanent Representative of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland to the United Nations Addressed to the Secretary-General", UN Doc No. s/6229, 12 Mart 1965, s.2.

(35) "Note Verbale Dated 13 May 1965 from the Permanent Representative of Italy to the United Nations Addressed to the Secretary-General", UN Doc No. s/6356, 17 Mayis 1965.

(36) Ibid., s.3-4.

(37) Schwelb, "Withdrawal from the United Nations", s.670.

(38) Suudi Arabistan, Guvenlik Konseyi gecici uyeligine secilmesine ragmen, protesto amacli olarak bu uyeligi reddederek, daha once ornegi gorulmemis bir karara imza atmistir. Aslinda, 1950'de Sovyetler Birligi de Guvenlik Konseyi'nde oturmayi reddetmisti, lakin uyeligini reddetmemisti: Robert. F. Worth, "Saudi Arabia Rejects U.N. Security Council Seat in Protest Move", The New York Times, 18 Ekim 2013 https://www.nytimes.com/2013/10/19/world/middleeast/ saudi-arabia-rejects-security-council-seat.html (Erisim Tarihi 16 Haziran 2014). Ayrica, devletlerin uyelikten cekilmeyi bir baski araci olarak kullandiklarina dair bkz. Helfer, "Terminating Treaties", s.646.

(39) Sunu da not etmek gerekir, VAHS 4. maddesinde ele alinmis olan 'geriye yurumezlik ilkesi geregi', VAHS 56. madde sadece 1969 yili ve sonrasinda BM'ye uye olmus devletler icin gecerlidir ki bu da yaklasik 66 ulkeye tekabul etmektedir.

(40) UN Human Rights Committee (HRC), "CCPR General Comment No. 26: Continuity of Obligations", CCPR/C/21/ Rev.1/Add.8/Rev.1., 12 Agustos 1997.

(41) Kelsen, "Withdrawal from the United Nations", s.43.

(42) UN General Assembly, "Report of the International Law Commission on the work of its Fifteenth Session UNGA", A/5509, 12 Haziran 1963, s.200.

(43) Bazi andlasmalarin tek tarafli uyelikten cekilmeye acik olmadigina dair bkz. G. G. Fitzmaurice, "Second Report on the Law of Treaties. International Law Commission", A/CN.4/107, 1957; James Crawford, Brownlie's Principles of Public International Law, OUP, Oxford, 2012, s.390.

(44) Kamuran Recber, Uluslararasi Hukuk, DORA, Bursa, 2016, s.98.

(45) Ilgili maddenin ikinci bendine, BM uyeliginden cekilmeye iliskin bir ozelligi olmamasindan dolayi, deginilmemistir.

(46) Nota teatisi andlasmasiyla 12 mil olarak belirlenen balikcilik bolgesinin Izlanda tarafindan 50 mile cikarilmasi uzerine, Izlanda ile Birlesik Krallik arasinda olusan uyusmazlik UAD'a goturulmustur. UAD, soz konusu uyusmazlikta Birlesik Krallik ile yapilan andlasmanin sartlarinda esasli bir degisikligin olmadigini belirterek andlasmanin gecersizligi iddialarini reddetmistir. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland v. Iceland (Fisheries Jurisdiction) [1974] ICJ.

(47) UAD Statusu 34(1): "Divan onundeki davalarda yalniz devletler taraf olabilirler."

(48) BM Sarti 96(1): "Genel Kurul ya da Guvenlik Konseyi herhangi bir hukuksal sorun konusunda Uluslararasi Adalet Divani'ndan tavsiye gorusu isteyebilir.".

(49) Laurence R. Helfer, "Exiting Treaties", Virginia Law Review, Cilt 91 No.7, 2005, s.1621.

(50) Ibid.

(51) BM uyeliginden cekilmeye dair tek somut ornek Endonezya vakasi olsa da ABD ve Filipinler gibi devletlerin ust duzey yetkililerinin uyelikten cekilmeye dair beyan ve cikislari, bize muhtemel bir uyelikten cekilme hadisesinde uye devletlerin uyelikten cekilme icin basvurabilecekleri dayanaklar hakkinda fikir vermektedir diyebiliriz.

(52) Cliff Sims, "In the wake of Brexit, Alabama congressman wants U.S. to exit U.N.", Yellow Hammer, 26 Haziran 2016, https://yellowhammernews.com/wake-brexit-alabama-congressman-wants-u-s-leave-u- n/ (Erisim Tarihi 23 Ocak 2018). Ayrica, ABD, hem maddi nedenleri hem de Filistin politikalari nedeniyle, UNESCO uyeliginden cekilme surecini baslattigina dair bkz. Eli Rosenberg ve Carol Morello, "U.S. Withdraws from UNESCO, the U.N.'s Cultural Organization, Citing Anti-Israel Bias", The Washington Post, 12 Ekim 2017, https://www.washingtonpost.com/ news/post-nation/wp/2017/10/12/u-s-withdraws-from-unesco-the-u-n-s-cultural- organization-citing-anti -israel-bias/?noredirect=on&utm_term=.61694c18f02f (Erisim Tarihi 23 Ocak 2018).

(53) Ancak, Filipinler Baskani Duterte, daha sonra sozlerinin yanlis anlasildigini iddia etmis ve BM uyeliginden cekilme niyetlerinin olmadigini belirtmistir. Bloomberg, "Duterte Threatens to Withdraw Philippines from UN, Hits US", The Associated Press, 21 Agustos 2016, https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-21/duterte-threatensto-withdraw- philippines-from-un-hits-us (Erisim Tarihi 02 Eylul 2016). Ayrica, Filipinler'in Uluslararasi Ceza Mahkemesi'nden ayrilisi icin bkz. Asia Pasific Report, "ICC Withdrawal 'a principled stand', Claims Philippines' Foreign Secretary", Pacific Media Watch, 15 Mart 2018, https://asiapacificreport.nz/2018/03/15/icc-withdrawal-a- principledstand-claims-philippines-foreign-secretary/ (Erisim Tarihi 25 Mart 2018).

(54) Malcolm N. Shaw, International Law, Cambridge University Press, Cambridge, 2008, s.5.

(55) Birlesmis Milletler San Francisco Konferansi (UNCIO), "Verbatim Minutes of the Ninth Plenary Session",1945, Doc. 1210, s.20.

(56) Kelsen, "Withdrawal from the United Nations", s.33.

(57) Uluslarustu ozellige haiz bir orgut olan Avrupa Birligi'nin (AB) kurucu andlasmasi da uyelikten cekilme, cikarilma veya uyeligin askiya alinmasina dair bir duzenleme icermemekteydi. Bu yonde bir duzenleme ancak 2009 yilinda yapilabilmistir. Ancak sunu da belirtmek gerekir ki, bu tarihten onceki donemde, fiiliyatta uyelikten cekilme zor olsa bile imkansiz bir durum da degildi. Zira genel kabul goren gorus, devletlerin egemenlik haklari geregi uluslararasi yukumluluklerden cayma haklarinin oldugu yonundeydi. Bununla birlikte, mevzuatta bu yonde bir duzenlemenin olmadigi donemde gerceklesmis somut bir uyelikten cekilme vakasinin olmadigini da hatirlatmak gerekir. Egemenlik temelinde benzer tartismalar yurutuluyor olmasina karsin, AB hem yapisi hem de isleyisi bakimindan BM'den cok farkli bir yapiya sahiptir. Bu nedenle uyelikten cekilmenin soz konusu orgutler acisindan farkli neticeleri olacaktir. Bilindigi uzere AB'ye uye devletler, BM'ye uye devletlere nazaran cok daha fazla konu ve alanda egemenlik devrinde bulunmus durumdadirlar. Salt bu durum goz onunde bulunduruldugunda dahi, uyelikten ayrilma konusunun AB acisindan cok daha karmasik sonuclari olacagi aciktir. 2016 yilinda gerceklestirilen referandumla AB uyeliginden cekilme karari alan Birlesik Krallik ornegi bize bu konuda onemli ipuclari sunmaktadir. Bkz Kamuran Recber, Avrupa Birligi Hukuku ve Temel Metinleri, Dora Yay., 2018, s.97; Phoebus Athanassiou, "Withdrawal and Expulsion from the EU and EMU Some Reflections", Legal Working Paper Series, No.10, 2009, s.8; Ian Hurd, International Organizations: Politics, Law, Practice, Cambridge University Press, Cambridge, 2014, s.10.
COPYRIGHT 2019 International Relations Council of Turkey
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2019 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Author:Bektas, Mehmet Halil Mustafa
Publication:Uluslararasi Iliskiler / International Relations
Article Type:Report
Date:Mar 22, 2019
Words:7065
Previous Article:The Education of International Relations in Turkey and Orientalism: A Critical Pedagogical Approach to the Discipline/ Turkiye'de Uluslararasi...
Next Article:The Regime for Protecting Cultural Property during Armed Conflicts: An Analysis of the Historical Development/Silahli Catismalar Sirasinda Kulturel...
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2022 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters |