Printer Friendly

Rhestr o Gymry sydd heb gael sylw haeddiannol.

Byline: rhys MWYN

RHYWBETH sydd wedi bod o ddiddordeb i mi ers cryn amser bellach, yw'r syniad yma o Gymry, cymeriadau hanesyddol yn bennaf, sydd efallai wedi mynd o dan y radar, sydd ddim yn cael y sylw haeddiannol. Ac yn y cyd-destun yma, byddaf bob amser yn pwysleisio'r perygl o anwybyddu ein hanes.

Penderfynais y byddai creu rhestr o 50 cymeriad hanesyddol, a rhai diweddar hefyd, sydd efallai yn haeddu mwy o sylw neu barch, yn beth diddorol i'w wneud a rhoddais wahoddiad ar wahanol lwyfannau ar y We i bobl gyfrannu awgrymiadau. Mae'r canlyniadau nawr i'w gweld ar blog Thoughts of Chairman Mwyn' fel Top 50 Unsung Welsh Heroes gan ddefnyddio'r geiriau "unsung" yn fwriadol gan mai ni yw Gwlad y Gan.

A dweud y gwir, mae'r rhestr nawr yn dechrau tyfu dros y 50, a mae rhywbeth diddorol mewn cadw'r rhestr i fynd ac i dyfu. Pam cadw at y rheolau a gorffen hefo 50? Felly fe ychwanegais yn ddiweddar Robert Recorde (Herald Gymraeg 7 Mai 2014) sef y gwr a ddyfeisiodd y symbol equals (=). Braf oedd derbyn awgrymiadau gan ddilynwyr ar Weplyfr a Thrydar a theimlo ein bod yn "creu' mymryn o ddiddordeb ac yn cael dipyn o hwyl yn y broses.

Cafwyd ambell sylw fod gormod o ddynion yn y rhestr, sydd ddim yn wir, ond fe atebais bob tro ein bod angen i'r darllenwyr awgrymu enwau. Wrth reswm mae rhestr o'r fath yn creu "problemau" ac un o'r menywod cyntaf i ymddangos arni oedd Buddug neu Boudicca, sef arweinydd y llwyth Iceni (o ardal Essex heddiw) yn ne-ddwyrain Lloegr. Y cwestiwn amlwg yw, os oedd yr Essex-girl yma'n Gymraes o gwbl? Cytunwyd fod Buddug yn cael ei hawlio gennym, yn sicr yn Gelt cyn-Rufeinig ac oherwydd cerflun bendigedig J Havard Thomas, 1916 a ddadorchuddiwyd gan neb llai na Lloyd George yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd mae hi ar y rhestr. Efallai fod Buddug ddigon adnabyddus ond sgwn i faint ohonom oedd yn gyfarwydd ag enw Elizabeth Hoggan o Aberhonddu? Elizabeth Hoggan oedd y ferch gyntaf i dderbyn doethuriaeth mewn meddyginiaeth o Brifysgol Ewropeaidd a hi hefyd oedd y Meddyg benywaidd cyntaf i'w chofrestru yng Nghymru ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Arbenigodd mewn heintiau ac afiechydon plant a merched ond roedd ganddi ddiddordeb mawr hefyd mewn materion yn ymwneud a hiliaeth.

Rhaid, heb os na unrhyw amheuaeth, oedd cynnwys y ddwy chwaer Gwendoline (1882-1951) a Margaret Davies (1884-1963), Gregynog. Efallai fod y ddwy chwaer yn weddol amlwg, ond bydd unrhyw ymwelydd a'r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd yn gwerthfawrogi cyfraniad y ddwy yma i'r casgliadau. Gwendoline sydd wedi rhoi llun The Beacon Light Joseph Mallord William Turner i ni fel cenedl. Gwendoline hefyd sydd yn gyfrifol am Nocturne, blue and gold, St Mark's Venice gan James Abbott McNeill Whistler.

Margaret sydd yn gyfrifol am roi i'r genedl gerflun Sant Ioan yn Pregethu gan Auguste Rodin a Gwendoline ei chwaer sydd yn gadel cerflun Degas Dressed Dancer, study. A tlotach ein byd ynde, petae Gwendoline heb roi La Parisienne gan Renoir inni. Cyfraniad amhrisiadwy.

Mae'r gantores opera Leila Megane yn ymddangos yn ein rhestr. Er tecwch, mae Cwmni Recordiau Sain wedi cyhoeddi CD o'i gwaith ac mae cofeb lechan ar wal gorsaf yr Heddlu ym Mhwllheli felly dydi Leila ddim yn hollol angof. Ond y ffaith ei bod wedi canu ym Mharis, Milan ac Efrog Newydd, hon y ferch fach Gymraeg, a dydi hi ddim yn enw cyfarwydd i'r mwyafrif. Dyna oedd y ffon fesur wrth lunio ein rhestr.

Yr awdures Elaine Morgan, awdur The Descent of Woman oedd un arall a ymddangosodd. Hi awgrymodd yn ei llyfr nad yw'r ferch yn israddol i ddyn gan herio'r pwyslais gwrywaidd ar y ddamcaniaeth esblygu. Rydym yn gyfarwydd a Darwin, llai cyfarwydd ag Alfred Russell Wallace o Sir Fynwy (sydd heb ei gynnwys eto) ond rhaid awgrymu fod angen ystyried Elaine Morgan yn y drafodaeth ehangach yndoes!

Er i'r rhestr gymeryd dipyn o amser i'w sgwennu, rhyw brosiect dow dow oedd hwn, roeddwn yn falch fod rhan helaeth o'r rhestr wedi ei lunio gan awgrymiadau a chyfranwyr. Felly rhywbeth democrataidd yn ei hanfod oedd hwn, nid dewis personol. Ac er y cwynion ar weplyfr, mae merched Cymru yn chwarae rhan flaenllaw yn y rhestr ac os unrhywbeth yn llawer mwy diddorol na'r dynion.

Mae Ffion Hague wedi crybwyll chwiorydd Gregynog ar ei rhaglen hanfodol ar S4C a'r hyn sydd yn amlwg fod mwy o fenywod cryf, diddorol, blaengar, heriol, arloesol, radical i'w trafod ar pa bynnag lwyfan neu fforwm.
COPYRIGHT 2014 MGN Ltd.
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2014 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

 
Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Title Annotation:Features
Publication:Daily Post (Conwy, Wales)
Date:May 21, 2014
Words:752
Previous Article:Plans for turbine and hotel in motion.
Next Article:Chwarelwyr Stiniog yn cloddio dan y ffosydd.

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2018 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters