Printer Friendly

Prussian delegate Karl Adolf Von Rexin's effects on development of Ottoman-Prussian relations/ Osmanli Prusya Iliskilerinin Gelisiminde Prusya Elcisi Karl Adolf Von Rexin'in Faaliyetleri (1755-1761).

Giris

Prusya kralligi 18. yuzyilin baslarinda Hohenzolern hanedani tarafindan idare edilen Brandeburg Elektorlugu'nun zamanla buyuyerek Brandeburg, Prusya ve Klev dukaliklarinin birlesmesiyle olusan bir devlettir. (1) Brandenburg Elektoru Friedrich Wilhelm, takip ettigi basarili siyaset sonucunda giderek ulkesini genisletti ve 1701 yilinda Berlin merkezli Prusya Kralligi'ni kurdu. (2) Ardindan krallik, Osmanli Devleti ile munasebet kurmaya basladi. Bu durumun sebebi, Prusya'nin Avrupa hakimiyeti icin Avusturya ve Rusya'yi kendine rakip gormesi ve bu amacla Osmanli-Rus-Avusturya rekabetinden faydalanmak istemesidir. Ancak taraflar arasindaki iliskiler donemin sartlari geregi kolay bir sekilde kurulamamis olup, Tansel bu durumun sebebinin "Prusya'nin bu ise sonradan verdigi onemi ilk zamanlarda vermemesi ve diger devletlerin baskilari" olarak aciklamaktadir. (3)

XVIII. yuzyilin baslarindan itibaren ortaya cikan Osmanli-Prusya munasebetleri Osmanli dis politikasi ve diplomasisinde oldukca onemli bir yere sahiptir. Nitekim bu tarihler Osmanli dis politikasi ve diplomasisinde bir onceki donemlere gore onemli degisimlerin yasandigi yillardir. Osmanli Devleti'nde yasanan bu gelismelerin nedenlerinden biri o tarihe kadar devam eden gecici (ad hoc) diplomasi anlayisinin yerini, karsilikli diplomasi anlayisina birakmis olmasidir. Bundan sonra rakip devletlerin daha ciddiye alindigi yeni bir surece gecen Osmanli Devleti, ozellikle yuzyilin ikinci yarisindan itibaren Fransa'nin izledigi kaygan politikalarin etkisiyle Protestan Avrupa ulkeleri ile yakinlasmaya basladi. Bu cercevede Osmanli Devleti'nin bu yuzyildaki yeni muttefiklerinden biri de Prusya olacaktir. Ozellikle II. Friedrich doneminde (1740-1786) Avusturya ve Rusya'ya karsi yaptigi savaslarda zor durumda kalan Prusya'nin bu iki devlete karsi Osmanli Devleti'ni tabii bir muttefik olarak gormesi iki devleti birbirine karsi yakinlastirdi. (4) Bu acidan bu donemi kapsayan 1755-1761 yillari arasindaki donemler taraflar arasindaki iliskilerin daha somut neticeler vermesi bakimindan onem arz etmektedir. Prusya krali II. Friedrich'in 1754 yilinda Istanbul'a gonderdigi temsilcisi Karl Adolf Von Rexin'in payitahtta kaldigi sure boyunca (1755-1761) izledigi politikalar, olusacak dostluk ve ittifak antlasmasinin temelini olusturmaktadir. Bu calisma bu oneme binaen hazirlanmis olup, 1755-1761 yillari arasindaki OsmanliPrusya munasebetleri, Prusya tarafindan payitahta gonderilen Rexin'in faaliyetleri cercevesinde incelenmistir. Nitekim devletlerarasi iliskilerin gelisiminde elcilerin rolu kacinilmazdir. Osmanli-Prusya iliskilerinin baslamasi ve gelismesinde Prusya'nin Bab-i Ali'ye gonderdigi elcisi Rexin'in faaliyetleri oldukca onem arz etmektedir. Doneme ait kaynaklarin bir kisminda iliskilerin gelisimi ve ilerlemesinde

Rexin'in cok onemli islevi oldugu belirtilmistir. Bunun yani sira bunun aksini iddia eden kaynaklar da mevcuttur ve onlara gore taraflar arasinda bir ittifakin olusamamasinin temel nedeni Rexin'in diplomatik yetersizligidir. Peki, "Bu elcinin faaliyetleri nelerdir ve elci gorevde kaldigi sure boyunca neler yapmistir? Iliskilerin gelisiminde ne tur katkilari olmustur? Gorev surecinde basarili midir, yoksa gorevini iyi icra edemeyen bir elci midir?" Calismamizda bu ve benzeri sorularin cevabi aranmaktadir. Yine calismamizda elcilerin devletlerarasindaki diplomatik iliskilerdeki rolu, dostlugun kurulmasi ve gelistirilmesindeki etkilerinin neler oldugunun ortaya cikarilmasi amaclanmaktadir.

Osmanli-Prusya iliskileri ile ilgili bugune kadar kitap, makale ve tez adi altinda onemli calismalar yapilmis olup, bunlarin basinda Ahmed Refik Altinay, Kemal Beydilli, Selahattin Tansel ve Klaus Schwars'in eserleri gelmektedir. Yine XVIII. yuzyil vakanuvislerinden Semdanizade Findiklili Suleyman Efendi ile Sultan III. Mustafa'nin sadrazamlarindan Koca Ragib Mehmed Pasa'nin eserleri de iki devlet arasindaki iliskilerden onemli olcude bahseder.

Calismamizda basta doneme ait arsiv vesikalari olmak uzere, yukarida ismi gecen kaynaklardan onemli olcude istifade edilmekle birlikte, daha ziyade iliskilerin diplomatik boyutu ele alinmistir. Buna gore Osmanli-Prusya iliskilerinin baslamasinda etkili olan Prusya elcisi Rexin'in elciligi uzerinden tespit ve degerlendirmeler yapilmistir. Bu noktada calismamiz sinirli bir alan ve konu uzerinden Osmanli-Prusya iliskilerinin gelisimini ele almakta ve Rexin'in elciligi uzerinden konuya farkli bir bakis acisi kazandirmayi amaclamaktadir.

Ilk Iliskilerin Baslamasi

Osmanli Devleti ile Prusya arasindaki iliskilerin baslangici ile ilgili tam bir tarihleme yapilamamaktadir. Ancak Osmanli Devleti'nin II. Viyana yenilgisinin ardindan imzaladigi 1699 tarihli Karlofca Antlasmasi sonrasinda Avrupali devletler ile iliskilerde yeni bir surecin basladigi bilinmektedir. Bu cercevede diplomatik iliskiler yoluyla yakinlasmaya calisilan devletlerden birisi de Prusya olmustur. (5) Buna gore Osmanli Devleti, Sultan II. Mustafa doneminde 18 Ocak 1701 tarihinde kendisini Prusya krali ilan eden I. Friedrich'in kralligini kutlamak icin, Asim Said Efendi baskanligindaki 15 kisilik Osmanli heyetini Berlin'e gonderdi. Bu heyetin Berlin'e gidisi ile iki devlet arasindaki iliskiler de basladi. (6) Ardindan Pasarofca Baris gorusmeleri sirasinda Avrupa devletleri ile girisilen diplomatik yakinlasmalarin etkisiyle donemin padisahi III. Ahmed tarafindan Prusya krali I. Friedrich Wilhelm'e iki devlet arasinda dostluk kurmak icin bir mektup gonderildi. (7) 14 Ocak 1718 tarihinde gonderilen bu mektuba (8) karsilik Prusya krali da donemin padisahi III. Ahmed ve Sadrazam Nevsehirli Damad Ibrahim Pasa'ya cevabi mektuplar gonderdi. (9) 1720 yilinda gonderilen bu mektuplar Basbakanlik Osmanli Arsivi'nde bulunan Osmanli-Prusya iliskileri ile ilgili ilk belgelerdir. (10) Bu ilk temaslarin ardindan iki ulke arasindaki yakinlasmalar ilerleyen yillarda da devam edecektir. Nitekim Osmanli sefirleri ve sefaretnameleri ile ilgili eserinde F. Resit Unat "Prusya'nin 1721 yilinin baslarinda "Ahir Kethudasi" Johannes Jurgowsky'yi at satin almak uzere Istanbul'a gonderdigini" ifade etmektedir. (11) Ancak elcinin getirdigi mektuplarda yollanis sebebi "at satin alma" gibi gorunse de bu bahaneyle Osmanli Devleti ile bir ahitname (kapitulasyon) yapmak istedigi anlasilmaktadir. (12) Zaten Osmanli padisahinin cevabi mektuplari da taraflarin birbirleriyle dostluk kurmak istediklerini dogrulamaktadir. (13) Jorgowsky Istanbul'a geldikten sonra Prusya kralinin gonderdigi name ve mektubu sadrazama sundu. Fakat bu ilk gelisinde padisah ile gorusme firsati bulamayan Prusya temsilcisi, anlasilan durumdan ve kendisine gosterilen ilgiden pek memnun kalmadi. (14) Bu sekilde Prusya ile Osmanli Devleti arasinda Prusya'nin at satin almasi ile baslayan bu ilk iliskileri taraflar arasindaki ilk resmi munasebetler olarak gostermek mumkundur. Nitekim Prusya bu sureci Osmanli Devleti hakkinda bilgi sahibi olmak, onu tanimak ve ileride kurulacak siyasi iliskiler icin bir firsat olarak degerlendirmistir. (15)

Ardindan 1739 yilinda Prusya krali Tegmen Sattler adli bir elcisini Kirim Hani'na verilmek uzere, bir mektupla at satin alma ve ordu icin insan temini goreviyle Bogdan'a gonderdi. (16) Fakat bu elci ayni zamanda sadrazama da bir mektup getirerek Istanbul'a geldi (17) ise de, bu mektuplardan da bir sonuc elde edilemedi. (18) Ancak Sattler'in gonderilisi ile Prusya'nin Osmanli Devleti ile bir dostluk ve ticaret antlasmasi yapmak istedigini gosterirken, taraflar arasindaki bu munasebetler, ozellikle 1740 yilinda tahta gecen II. Friedrich doneminde olusturulacak onemli gelismelere zemin hazirladi. (19)

II. Friedrich Doneminde Osmanli-Prusya Munasebetleri (1740-1786)

18. yuzyilin baslarinda taraflar arasinda cesitli bahaneler ile olusturulan ilk munasebetlerin ardindan asil onemli gelisme ve siyasi munasebetler 1740 yilinda Prusya tahtina gecen II. Friedrich doneminde yasandi. (20) Prusya icin oldukca onemli olan ve literaturde "Buyuk Friedrich" olarak da gecen II. Friedrich, Prusya'yi Avrupa siyasetinde etkili bir noktaya getirmek istiyordu. Prusya Krali bu amaclar dogrultusunda tahta gectikten hemen sonra Osmanli Devleti ile dostluk kurmak istedi, fakat olumlu bir sonuc alamadi. Ardindan Osmanli Devleti ile yakin iliskisi oldugunu bildigi Bogdan Voyvodasinin tahta gecisini tebrik ederek, bu vasitayla kendisinden Prusya-Osmanli ittifaki icin bir yardim talep ettiyse de, bu girisimi de olumsuz neticelendi (21).

Ancak Prusya'nin 1742 ve 1745'te Avusturya ile yaptigi Breslav ve Dresden antlasmalari Osmanlilar ile yapilacak antlasmayi ikinci plana atti. (22) Ozellikle 1747 yilinda Avusturya ile Osmanlilar arasindaki Belgrad Barisi'nin yenilenmesi (23) Prusya'nin umitlerini ortadan kaldirdi. (24) 1748'de yapilan Aix-la Chapella Barisi'nin ardindan Avrupa'da olusan baris ortaminda (25) Friedrich 1749'da Osmanli Devleti tarafindan bir elci gonderilmesi ve ardindan bir ticaret antlasmasi imzalanmasi tekliflerini Avusturya ve Rusya'dan dolayi kabul etmedi. (26) Fakat 1749'dan itibaren Avrupa'da meydana gelen siyasi degisiklikler Friedrich'i yeniden Osmanli Devleti'yle anlasma fikrine sevk etti. Bu donemde taraflar arasinda baslayan yakinlasma da Istanbul'daki Isvec elcisi Karlson, Osmanli Devleti'ni Avusturya'ya karsi harekete gecirmek isteyen Kont de Bonneval ve Bogdan Voyvodasi Gregor Ghika'nin onemli rolleri oldu. (27) Taraflar arasinda bu donemde meydana gelen ilk temaslar dogrudan olmayip, Prusya Ocak 1741 yilinda Bogdan Voyvodasi Gregor Ghika araciligi ile temasa gecti. Bu sekilde iki devlet arasinda dolayli yollarla baslayan iliskilerin ardindan Friedrich, Istanbul'da uzun sure kalan ve Turk adet ve geleneklerini iyi bilen (28) tuccar (Hauden)'i Rexin adiyla Istanbul'a yolladi. (29)

Karl Adolf Von Rexin'in Istanbul'a Ilk Gonderilisi

Prusya krali II. Friedrich'in Osmanli Devleti ile yakinlik kurma cabalari Sultan I. Mahmud doneminde (1730-1754) basarili olamamisti. I. Mahmud'un 13 Aralik 1754 yilinda olumunun ardindan III. Osman'in tahta gecmesiyle (30) Prusya krali yeni umitler ile Osmanli payitahtina Silezyali Gottfried Fabian Haude (31) isimli bir elci gonderdi. (32) Prusya kralinin elciye verdigi 14 ve 18 Ocak 1755 tarihli talimatlara gore elcinin baslica vazifeleri su sekildedir (33);

1. Osmanli Devleti'nin durumu hakkinda bilgi edinmek.

2. Devletin anayasal duzeni, ordu ve donanmasinin durumu, teskilat ve muesseselerinin isleyisi ile Tatarlarin ve Yenicerilerin hukumet uzerindeki etkilerini incelemek.

3. Yeni Padisahin (III. Osman) Avrupa meseleleriyle ilgili fikirlerini ogrenmek.

4. Turk devlet adamlari ve sarayla irtibati bulunan yabanci elcileri tespit etmek.

5. Turklerin Prusya krali ve bir dostluk antlasmasi yapilmasi hakkindaki fikirleriyle, bu ittifakin hangi sekillerde gerceklestirilebilecegini arastirmak.

Goruldugu uzere Prusya krali elcisine verdigi gorevler ile Osmanli Devleti'nin gerek ic gerekse dis politikalari ile ilgili ayrintilari ogrenmek istemistir. Prusya Krali'nin Osmanli Devleti ile boyle bir yakinlasma kurmasinin temel sebebi ise; ileride Avusturya ve Rusya ile cikmasi muhtemel olan bir savasta bu iki devleti arkadan vurmak icin Osmanli Devleti'nin destegini saglamaktir. (34)

Haude'nin Istanbul'a gonderilmesine karar verildikten sonra, eski gecmisi ile taninmamasi icin adi degistirilerek, kendisine Pomeranyali Karl Adolf Von Rexin kimligi verildi. (35) Tansel eserinde 1755'te Istanbul'a gelen Rexin'in iki gorev icin gonderildigini belirtmektedir, "Birincisi III. Osman'in tahta cikisini tebrik etmek, digeri ise Osmanlilarla biri ticari, digeri tedafui iki antlasma yapmaktir". (36) Bunun icin II. Friedrich biri ticari, digeri de dostluk olmak uzere iki antlasma taslagi hazirlatti. Dostluk antlasmasi ancak Osmanlilarin boyle bir antlasmayi bizzat teklif etmeleri durumunda gerceklesecek, ticaret antlasmasi ise, Prusya ile Osmanli Devleti arasindaki serbest ticaret seyrinin dayanacagi temelleri olusturacakti. (37) Prusya'nin planladigi ittifakin baslica iki sarti ise, iki devlet saldiri durumunda birbirlerini savunmaktan sorumlu olacak ve aralarindaki mesafe nedeniyle iclerinden birisi saldiriya ugrarsa, digeri saldiriyi engellemek icin harekete gececekti. (38)

24 Ocak 1755'te yaninda iki refakatci ile "at satin almaya giden" bir tuccar kimliginde Berlin'den yola cikan ve Mart sonlarinda Istanbul'a gelen (39) Rexin kendisini kralin "umur-i ticaret mustesari ve mesalih-i mahsusa mahremi" (40) olarak tanitti. Prusya elcisinin Bab-i Ali ile irtibata gecmesinde Isvec elcisi Celsing'in onemli bir rolu oldu. Yine o siralarda Avrupa ahvaline vakif bir vezir olan Hekim-oglu Ali Pasa'nin bu mesele ile yakindan ilgilenmesi Rexin'in itimatnamesini kisa bir surede Bab-i Ali'ye ulastirmasinda etkili oldu. (41) Rexin Isvec elcisi Gustov Celsing araciligiyla Reisulkuttap Abdi Efendi'yle bir gorusme yapmayi basardi. (42) Ancak Ali Pasa'nin kisa bir sure sonra azledilmesi (43) bu isi yarida birakti ve Rexin'e yeni Sadrazam Abdullah Pasa tarafindan Celsing'in eliyle bir cevap verildi. Celsing'e verilen cevapta Isvec Devleti'nin iltimas ettigi Prusya ile Osmanli Devleti arasinda bir ticaret ve dostluk antlasmasi yapilmasi prensip olarak kabul edilirken, boyle bir antlasmanin yapilmasi icin musait bir zamanin beklenildigi diplomatik bir dille belirtildi. Ayrica Prusya Krali icin hazirlanan ve culus tebligine tesekkur icin yazilan namede ise, Rexin'in getirdigi mektuplarin Sadrazam Abdullah Pasa tarafindan alindigi ve Isvec elcisinin girisimlerine deginilerek, Rexin'e dostane lazim gelen cevabin yine Isvec elcisi ile ifade edildigi bildirildi. (44) Padisahin cevabi mektubu konuya tam bir aciklik getirmemekle birlikte, Celsing'e verilen takrirde meselenin simdilik kibarca reddedildigi anlasilmaktadir. (45) Rexin'in Osmanli Devleti ile bir dostluk antlasmasi imzalamayi basaramamasinin temel sebebi, Osmanli devlet adamlarinin 1739 Belgrad Antlasmasi'ndan itibaren Bati'da devam eden baris politikasindan ayrilmak istememeleridir. Aslinda Seyhulislam boyle bir ittifakin aleyhine degildi, fakat Ingiliz elcisi Porter'in bu konu hakkindaki aleyhte faaliyetleri ile Avusturya elcisi Schwacheim ve Fransa elcisi Vergennes bu ittifaki engelledi. (46) Goruldugu uzere basta Fransa olmak uzere Avrupa'nin onemli gucleri Osmanli-Prusya ittifakina siddetle karsidir. Bu durumun temel sebebi: Prusya'nin Avrupa siyasetinde yalniz kalmasini saglamak ve guclenmesini engellemektir. Isvec elcisi de Bab-i Ali'nin verdigi cevap uzerine yakin gelecekte gorusmelerin tekrar baslayabilecegi umidiyle durumu bildirdi. (47) Sarf edilen bol para ve hediyeler ragmen padisaha bile mulaki olmak imkanini bulamayan Prusya elcisi 16 Haziran 1755'te Istanbul'dan ayrildi. (48) Bu sekilde Kasim basinda Postdam'a varan Rexin'in Istanbul'a bu ilk yollanisi yaklasik 8 aylik bir sureden sonra basarisiz bir netice ile tamamlanmis oldu. Ancak burada belirtilmesi gereken onemli bir husus vardir. Rexin'in Bab-i Ali'ye bu ilk gelisindeki basarisizligi kendisinden kaynaklanan bir durum degildir. Bu durumun temel sebebi; Osmanli Devleti'nin o siralarda icinde bulundugu siyasi sartlar ve dis devletlerin bu konudaki baskici tavirlaridir. Nitekim goruldugu uzere, Rexin elcilik gorevini iyi bir sekilde icra etmistir. Zaten onun Prusya krali tarafindan ikinci kez ayni vazife ile Bab-i Ali'ye gonderilmesi bu durumun kanitidir.

Karl Adolf Von Rexin'in Istanbul'a Ikinci Defa Gonderilisi

Rexin'in 1755 yilinda Istanbul'a gonderilmesinin uzerinden gecen bir yilin ardindan Avrupa'nin siyasi yapisinda onemli degisiklikler meydana geldi. 1756 oncesinde Avrupa'da diplomatik faaliyetleri belirleyen buyuk olcude Fransa-Britanya ve Frans a-Avusturya arasinda yasanan geleneksel rekabetti. Fakat 18. yuzyilda Dogu Avrupa'da iki yeni gucun ortaya cikmasi (Prusya-Rusya) hem Fransa hem de Avusturya'nin eski guclerini kaybetmesine sebep oldu. Bu guclerden Prusya 1740-1748 yillari arasindaki Avusturya Veraset Savaslari sirasinda Silezya'yi isgal etti ve 1748 Aix-la-Chapella Antlasmasi'yla bolgeyi eline gecirdi. (49) Bu durum karsisinda Avusturya Kralicesi Maria Thresa, hem bu durumun intikamini almak, hem de Prusya'nin gelecekteki saldirilarina karsi onlem almak amaciyla ittifak arayisina girdi. Avusturya, Rusya sayesinde ezeli rakibi olan Fransa'yi ikna ederek, kendi saflarina cekti. Bu durum karsisinda Fransa ile kolonilerde 1754 yilindan beri savasan Ingiltere, hem krallarinin ulkesi olan Hanover Elektorlugunu guven altina almak, hem de Avrupa kitasinda yalniz kalmamak icin Prusya ile ittifaka yoneldi. Bunun sonucunda ise Avrupa diplomasi tarihinde "Diplomatik Ihtilal" olarak adlandirilan iki onemli gelisme yasandi. Bunlardan birincisi; Ingiltere ile Prusya arasinda 16 Ocak 1756 yilinda imzalanan Westminster Antlasmasi, (50) digeri ise Fransa ile Avusturya arasinda 1 Mayis 1756'da imzalanan Versailes Antlasmasi'dir. (51) Bu sekilde imzalanan antlasmalar ile eski ittifaklar ortadan kalkarken, Fransa ve Avusturya'dan olusan ittifak bloguna Rusya da katildi. Bu durum karsisinda zor durumda kalan Prusya'nin karsi saldiriya gecmesi ile Avrupa'da Yedi Yil Savaslari (1756-1763) basladi. (52) Avrupa'da meydana gelen bu surecten tecrit edilen Prusya krali bir taraftan Yedi Yil Savasi'na (1756-1763) giden yeni politikalar uretirken, diger taraftan da basta Osmanli Devleti olmak uzere yeni muttefikler aramaya basladi. (53) Prusya'nin Bati'da baslattigi bu yeni politika Osmanli Devleti'nin iki onemli rakibini (Avusturya-Rusya) mesgul etti ve 1739 Belgrad Barisi'nin 1768 yilina kadar devam etmesini sagladi. Nitekim Osmanli Devleti o sirada Avrupa'da yasanan bu gelismelerden uzak kalarak, tarafsiz bir politika izlemekteydi. Ancak gelisen durumlardan endise duyan Osmanli yetkilileri Avrupa'dan kendine yakin bir muttefik bularak, gucler dengesindeki yerini almak istiyordu. Bu cercevede Osmanli Devleti, degisen gucler dengesinde Avrupa'nin ortasinda yalniz kalan ve Ingiltere'den de bekledigi destegi bulamayan Prusya'ya yoneldi. O sirada Prusya krali olan II. Friedrich'in de Osmanli Devleti'ni kendi tarafina cekmek istemesi iki tarafi yakinlastirdi. (54) Ortaya cikan bu yeni durumlar karsisinda II. Friedrich Osmanli Devleti ile bir ittifak amaciyla ikinci kez Rexin'i Istanbul'a gondermeye karar verdi. (55) Yani Rexin'in Bab-i Ali'ye bu ikinci gelisi birincisine gore daha kritik bir donemde gerceklesti. Buna gore savas surecinde olan Prusya'nin muttefik arayisinda olmasi, Rexin'in bu defa gelisindeki faaliyetlerini ve cabalarini arttirdi. 28 Eylul 1756'da Istanbul'a dogru ikinci kez yola cikan Rexin'e ilk gonderilisindeki tedafui ittifak antlasmasinin biraz degistirilmis bir hali verildi. Yapilacak bu ittifak antlasmasi Avusturya ve Rusya'yi hedef almaktaydi ve karsilikli yardimlasmaya dayaniyordu. Rexin Ocak 1757'de Istanbul'a geldiginde (56) Osmanli tahtinda Sultan III. Osman'in yerine 30 Ekim 1757'de tahta gecen Sultan III. Mustafa (57) ve sadrazam olarak da Avrupa ahvalini yakindan taniyan ve baris yanlisi Koca Ragib Pasa bulunuyordu. Kemal Beydilli eserinde "Sultan III. Mustafa'nin Prusya ile anlasmaya meyilli olmasina karsin, Ragib Pasa devletin Avrupa'daki mucadelelerden uzak durmak istedigini" belirtmektedir. (58) Prusya elcisinin culus munasebetiyle takdim ettigi tebrik name (59) ile Sadrazama sundugu mektuplara (60) dostca cevaplar verilerek, (61) tesekkur edildi. 14 Subat 1758'de Berlin'de yazilan kralin bu mektubunda, iki devlet arasinda dostlugun kurulmasi, guclendirilmesi ve daimi kalmasi isteniyordu. (62) Bu konuda murahhas olarak Rexin'i gonderdigini belirten (63) Prusya krali, Rexin'in her konuda ayrintili bilgi verecegini belirtiyor ve soyledigi sozlerin Friedrich tarafindan soylenmis gibi kabul edilmesini rica ediyordu. (64) Rexin gorunuste Sultan'in culusunu tebrik icin gelmesine ragmen asil amaci Bab-i Ali ile Prusya'nin muttefik olarak Yedi Yil Savaslari'na girmesini saglamak olup, bu amacla Fransa, Isvec, Rusya ve Avusturya aleyhinde takrirler sundu. (65) Bu durum Prusya kralinin Rexin'e olan guvenini belirtirken, iliskilerin gelismesinde elcinin her turlu yetkiye sahip oldugunun kanitidir. Kral tarafindan kendisine verilen bu salahiyet elcinin faaliyetlerini daha rahat bir sekilde gerceklestirmesini sagladi. Nitekim Rexin ilk gelisinde bu kadar genis yetkilere sahip degildi.

Friedrich'in bu mektubuna karsilik padisahin yazdigi cevabi mektuptan (66) anlasildigina gore, Osmanli Devleti Prusya'nin dostluk kurma istegini reddetmemistir. Yine Sadrazam Ragib Pasa da meseleyi biraz daha acarak, dostlugun kurulmasini istedigini ve bunun icin gerekli hassasiyeti gosterecegini belirtmisti (67). Zaten Rexin sadece bir dostluk antlasmasi yapmak uzere degil, ayni zamanda Osmanlilarla Avusturya ve Rusya'ya karsi tedafui (karsilikli koruma) bir antlasma teklifi icin gonderilmisti. Prusya elcisi bu dogrultuda 7 maddelik bir antlasmayi, bir takrir ile birlikte Osmanli Devleti'ne sundu. (68)

Karsilikli yazismalarin ardindan Rexin'e Istanbul'da bulunma sebebi soruldu o da yazili cevabinda III. Osman tarafindan 1755 yilinda Prusya Krali'na yapilan uygun bir zamanda iki devletin isbirligi yapabilecegine dair vaadi hatirlatarak, bir ittifak yapmanin gerekliligini acikladi. Yine boyle bir ittifak icin gorusmelere yetkili kilindigina dair murahhaslik senedini de takdim etti. (69) Avrupa'da baslayan bu genel savas karsisinda Osmanli Devleti Prusya elcisini olumlu karsilayarak, bir ittifaka taraftar oldugunu belli etti. Bu durum karsisinda Avusturya, Rusya ve Fransa elcileri Osmanli Devleti'nin Prusya ile ittifak ederek savasa girmemesi konusunda caba sarf etmekteydiler. Bu sekilde Osmanli Devleti'nin savasa girmesini bekleyen Prusya ve bunu onlemeye calisan Avusturya ile diger devletlerarasinda diplomatik mucadele donemi basladi. (70) Beydilli "yapilan ittifak teklifinin ozellikle padisah tarafindan da ilgiyle karsilanmasinin Berlin'de memnuniyetle karsilandigini" belirtmektedir. (71) Bu gelisme Rexin'in baska bir takririnde (72) memnuniyetle ifade edilirken, dostluk antlasmasinin yaninda birde tedafui ve tahaffuzi bir antlasma icin gerekli sartlarin "ahidname-i humayun" da bos birakilmasini istedi. Rexin tarafindan verilen yeni takrirde (73) bu durumlar genisletilerek, Osmanli Devleti tedafui bir antlasmayi kabul etmiyorsa, diger devletlerle Prusya arasinda tavassut (arabuluculuk) edilebilecegini ve savasi sona erdirebilecegi belirtiliyordu. (74) Prusya krali tarafindan gonderilen ve Rexin araciligiyla Bab-i Ali'ye sunulan takrirler, (75) Prusya'nin antlasmayi temin amaciyla her careye basvurdugunu gostermektedir.

13 Aralik 1758'de imzalanan Ikinci Versay Antlasmasinin ardindan 2 Nisan 1759'da Rexin ile Sadrazam Ragib Pasa arasinda gizli bir gorusme gerceklesti.76 Burada Osmanli sadrazami Prusya ile bir ittifaka istekli gorunmekle birlikte, ittifakta Prusya'nin muttefiki olan Ingiltere'nin de yer almasini ya da ittifakin garantoru olmasini (77) ve Macaristan fethedilirse Ingiltere'nin bu durumu tanimasini istedi. (78) Bu gelismeleri Friedrich'e ulastiran Rexin tahaffuzi (kendini koruma) antlasmanin imzalanmak uzere oldugunu mujdeledi. Bunun uzerine Prusya krali padisaha ve sadrazama ayni tarihleri tasiyan (30 Mart 1760) mektuplar gonderdi. (79) Rexin'in mektuplarla birlikte Bab-i Ali'ye gonderdigi 7 maddelik takrirde diger devletlerle yapilacagi soylenen baris gorusmelerini yalanlayarak, Osmanli Devleti'ne ittifak tekliflerini yineledi. (80) Ardindan II. Friedrich Ingiltere'ye basvurarak ittifaka dahil olmasini teklif etmis ise de, Rusya ile arasinin acik olmasindan cekinen Ingilizler teklife olumsuz cevap verdi (81). Bu arada 13 Temmuz 1760 tarihli bir belgede gecen ifadeler Osmanli Devleti'nin Bab-i Ali'deki Ingiliz elcisi araciligiyla Ingiltere ile temasa gectigini gostermektedir. Nitekim Varsova'da bulunan Ingiliz elcisinden gelen bir mektupta, Prusya'nin taleplerinin reddedildigi ve bir savasin cikacagini belirttikten sonra, Prusya kralinin savas icin yeni askerler topladigi bildirildi. (82) Ortaya cikan bu olumsuz duruma karsi antlasmanin yapilabilmesi icin kralin arabuluculuga taraftar olduguna Osmanlilari inandirmak icin tekrar Rexin'i gorevlendirdi. (83) Bu durum uzerine Prusya elcisi Bab-i Ali'ye sundugu takrirle, Ingiltere devletinin nicin aracilik yapmayi kabul etmedigini acikladi. (84) Ardindan antlasmanin imzasi konusuna deginen Rexin, bu kararin bir an once verilmesini ve devletinin buna gore hareket edecegini bildirdi. (85) Bu arada, Prusya Krali Bab-i Ali'ye gonderdigi yeni bir mektupta Prusya'nin yapacagi herhangi bir savastan Osmanli Devleti'nin olumsuz yonde etkilenmemesi icin dikkat edilecegi belirtilmektedir. (86) Goruldugu uzere barisin tesisi icin her turlu salahiyete sahip olan ve inisiyatif kullanabilen Rexin diplomasi sanatini cok iyi kullanmis ve Osmanli Devleti'ni barisa ikna etmek icin elinden geleni yapmistir. Ancak bu sirada Osmanli sadrazamindan gelen yazida Ingiltere ve Prusya'nin baris gorusmelerini yazili olarak resmen tekzip etmesi halinde bir tedafui antlasma yapilabilecegi teklifi uzerine Prusya politikasini degistirdi. Osmanli Devleti'ne yolladigi cevabi mektupta II. Friedrich baris gorusmelerini yalanlayarak, savasin devam ettigini ve en gec 1760 Mayis'i veya Haziran'ina kadar harekete gecilmesini rica etti. Antlasmanin yapilmasini Ingiltere'nin verecegi garantiye baglayan Sadrazam Ragib Pasa'nin emri ile Seyhulislam Ismail Asim Efendi baskanliginda bir "mesveret meclisi" toplanarak, ittifakin ser'an caiz olup olmadigi arastirildi. Yapilan mulahazalardan sonra isin ser'i yonu tartisilarak ittifak antlasmasinin hicbir sakincasinin bulunmadigina ittifakla karar verildi. (87)

Bu durum uzerine Friedrich, Rexin'e Turk harekati hakkinda bazi tavsiyeler gonderdi. Ancak taraflar arasinda antlasmanin yapilmasinin beklendigi siralarda Ingiltere'den surekli gelen takrirler ile savasin durumu ile ilgili gelismeler bildirildi. (88) Yine Eflak Voyvodasindan gelen takrirler taraflar arasindaki savas durumu ile ilgili son gelismeleri aktarmaktadir. (89) Nihayet 23 Haziran 1760'da Prusya ordusunun Avusturya kuvvetlerince yenilgiye ugratildigi (90) haberi Osmanli Devleti'nin kararini olumsuz yonde etkiledi ve Rexin'e verilen cevapta antlasmanin imzalanmasinin tehir edildigi bildirildi. Zaten bu konuda kralin Rexin'e yazdigi mektubunda Osmanli Devleti'nin ittifaki kabul edip, harbe katilmamasi durumunda tekrar Prusya'ya donmesi istenmisti. (91)

Bu konudaki en onemli engel Ingiltere'nin yapilacak ittifakta aracilik yapmayi kabul etmemesi ve meseleyi ser'an uygun goren Seyhulislam Ismail Asim Efendi'nin olumunun ardindan yerine gecen Seyhulislam Veliyuddin Efendi'nin Musluman olmayan bir devletle ittifaki ser'an uygun bulmamasidir. (92) Yani ittifakin gerceklesmesi icin hem "akli" mahsur giderilmemis, hem de "ser'i" mahzur munakasa konusu olusturmustur. Ancak yapilan gorusmelerden sonra Prusya krali ile baska bir devletin tavassutu olmadan ittifaka karar verildi. (93) Osmanli hukumetinin durumu bu sekilde inceledigi siralarda Friedrich bir taraftan dusmanlarina karsi savas acarken, diger taraftan da Rexin araciligiyla bu ittifakin onemini Osmanlilara anlatiyordu. Zaten butun yetkilere sahip olan Rexin amacina ulasabilmek icin 80. 000 bin kurus harcadi ve bu parayla Doktor ipsilanti, sadrazam katibi Ali Aga ve Bogdan Voyvodasinin ajani Drakobi gibi divana yakin kisileri elde etti. (94) Ayrica Bab-i Ali nezdinde etkili olan Eflak ve Bogdan prenslerinin ajanlari sayesinde bahsedilen 8 maddelik ticaret antlasmasi imzalandi. Ancak bu ittifak diger devletlerde oldugu gibi karadan ve denizden tuccar ve ziyaretcilerin gelip gitmeleri ve haklarinin korunmasi ile ilgili bir dostluk ve ticaret antlasmasi taslagi hazirlanarak, seyhulislamin onayindan gectikten sonra (95) Rexin'e teslim edildi. (96)

Prusya Krali'nin Rexin'e "eger Devlet-i Aliyye tarafindan ittifaka ragbet olunmazsa, kalkib gelesun" seklindeki tercihin Bab-i Ali'ye iletilmesi uzerine krala yollanacak olan 7 maddelik antlasma taslagina "bundan sonra tarafeyne hayirli olan bazi mevaddin mahzurdan ari bir vecihle idrac ve ilhaki caiz ola" seklinde bir madde daha ilave edilerek, 8 madde haline getirildi. (97) Rexin bu son durumu II. Friedrich'e bildirdiginde, kral asil hedefi icin boyle bir antlasmayi ilk adim olarak dusunerek olumlu cevap verdi (98) ve bu isin cozumunu sadrazama biraktigini bildirdi. (99)

Bu sekilde Prusya Krali'na teklif edilen sekiz maddelik ticaret antlasmasi taslagi 9 Mart 1761 tarihinde sadrazam ve seyhulislam tarafindan tekrar muzakere olunarak aklen ve seran bir mahzuru bulunmadigina karar verildi. (100) Ardindan padisahin onayina sunulan antlasma diger antlasmalardaki gibi karsilikli temessukler ile Prusya elcisine verildi. Bu durum uzerine taraflar arasindaki Ticaret ve Dostluk Anlasmasi 22 Mart 1761 yilinda Turkce ve Italyanca imzalanarak, (101) 30 Mayis 1761'de (102) II. Friedrich tarafindan onaylandi ve 27 Temmuz 1761 yilinda da III. Mustafa tarafindan "ahidname" seklinde tasdik edildi. (103) Prusya krali bir taraftan tasdiknameyi elcisine gonderirken diger taraftan hem padisaha hem de sadrazama birer mektup yollamayi ihmal etmedi. Ragib Pasa'ya gonderilen mektupta Friedrich memnuniyetini acikca ifade ederek, (104) bu isin gerceklesmesinde cok etkili olan sadrazama minnettarligini bildirdi. (105)

Bu sekilde Prusya elcisinin olaganustu gayretleri neticesinde imzalanan dostluk ve ticaret antlasmasinin maddeleri bu antlasmanin yardim vadeden, sinir ve hukumranlik taahhut eden bir garanti antlasmasi olmadigini, sadece Prusya'ya diger devletlere gosterilen kolayliklar icerisinde ticaret ve seyri sefer antlasmasi oldugunu gostermektedir. Fakat buna karsilik ozellikle antlasmanin sekizinci maddesine gore, iki devlet arasinda ileride bir takim yeni antlasmalarin yapilmasina zemin hazirlamasi bakimindan oldukca onemlidir. Buna gore 1761 Dostluk ve Ticaret Antlasmasi iki devlet tarafindan imzalanarak yururluge girince bir taraftan Osmanli-Prusya iliskileri resmen baslarken, diger taraftan da Rexin Prusya'nin resmi elcisi olarak atandi. Buna karsilik olarak da Osmanli Devleti III. Mustafa doneminde 1763 yilinda ilk Osmanli buyukelcisi olarak Ahmed Resmi Efendi'yi Berlin'e gonderdi. (106)

Bu sekilde Rexin uzun suren cabalarinin ardindan ulkesi adina oldukca onemli bir antlasmayi Osmanli Devleti'ne imzalatmayi basardi. Boylece Prusya elcisi antlasmanin dorduncu maddesine gore Istanbul'da diger yabanci elcilerin sahip olduklari butun haklardan faydalanabilirken, simdiye kadar resmen gizlenen ve taninmayan varligi (107) da acikca kabul edildi. Bu durum ayni zamanda OsmanliPrusya diplomatik munasebetlerinin de artik resmen basladigini gostermektedir. (108)

Ancak yapilan ticaret antlasmasinin ardindan II. Friedrich Osmanlilar ile bir tedafui antlasma imzalama amacindan vazgecmedi. Bu is icin gorevlendirilen elci Rexin'e ittifak antlasmasi icin gereken her careye basvurmasi emredildi. (109) Prusya elcisi de bu amaci gerceklestirmek icin Bab-i Ali ile temaslarini devam ettirdi. Prusya ile imzalanan dostluk ve ticaret antlasmasindan 3 ay sonra yani 1761 Haziran'inda Friedrich tarafindan padisah ve sadrazama gonderilen yeni mektuplarda ittifak teklifi yinelenerek, Rexin'in bu konuda "fevkalade murahhas elcilik" rutbesiyle bu is icin gorevlendirildigi ve soyleyecegi sozlerin Prusya kralinin sozleri gibi kabul edilmesi gerektigi bildirildi. (110)

Bu durum Rexin'in dostluk antlasmasi uzerindeki basarisini ortaya koydugu gibi, Prusya krali tarafindan yeniden tam yetkiyle gorevlendirildigini gostermektedir. Bu durum uzerine 1761 Haziran'inda Prusya elcisinin bir ittifak antlasmasi yapmak icin faaliyetleri (111) gelisen yeni durumlardan dolayi mumkun olamadi. Ancak bu durum yani Prusya ile yapilan dostluk antlasmasina ragmen, Avusturya ve Rusya'yi hedef alan bir ittifakin gerceklesmemesi Prusya elcisi Rexin'in bir diplomatik basarisizligi kabul edilmemelidir. 1765 yilindan sonra Osmanli-Prusya munasebetlerinde degisen rollerin etkisiyle elci Rexin 1766 yilinda geri cagirilarak, yerine daha once Istanbul'a gonderilen Zegelin gorevlendirildi. (112)

Sonuc

Sonuc olarak XVIII. yuzyilin baslarinda karsilikli dostluk mektuplariyla baslayan Osmanli-Prusya iliskileri uzun yillar dostane bir sekilde devam etmistir. Bu dostluk surecinin gelisiminde taraflarin icinde bulundugu sartlarin etkisi buyuktur. Buna gore taraflar arasinda ilk olarak Sultan III. Ahmed doneminde karsilikli mektuplasmalar ile baslayan Osmanli-Prusya iliskileri Sultan III. Mustafa doneminde onemli gelismeler gostermistir. Bu donemde Prusya Krali II. Friedrich, Avusturya ve Rusya'ya karsi Osmanli Devleti'nden destek almak icin faaliyetlere baslamis ve bu cercevede 1755-1766 tarihleri arasinda Osmanli payitahtina Karl Adolf Von Rexin adiyla bir elci gondermistir. Calismamizda bu elcinin payitahtta kaldigi suredeki diplomatik faaliyetler uzerinde durulmustur. Calismada goruldugu uzere Rexin Istanbul'a iki kez gonderilmis olup, ilkinde sekiz ay kadar kamis, ikinci gonderilisinde ise bes yil kadar cesitli faaliyetlerde bulunmustur. Baslica gorevleri Sultan III. Osman'in culusunu tebrik ve Osmanlilarla biri ticari, digeri tedafui iki antlasma imzalamaktir. Bu sekilde "at satin almaya giden" bir tuccar kimliginde Istanbul'a gonderilen Rexin kendisini kralin "ticari isler mustesari ve ozel meseleler mahremi" olarak tanitti. Boylece elindeki genis yetkileri kullanarak diplomatik faaliyetlere baslayan Rexin, Osmanlilarla bir ittifak antlasmasi imzalamak icin her careye basvurdu. Ancak Prusya elcisi bu ilk gelisinde padisah ya da sadrazamla gorusme imkani bile bulamayarak, isteklerini Isvec elcisi araciligiyla Bab-i Ali'ye iletebildi. Prusya kralinin istekleri Sultan III. Osman tarafindan kabul edilmemekle, buyuk bir tepkiyle de karsilanmadi. Bu durum uzerine 16 Haziran 1755 yilinda Istanbul'dan ayrilan Rexin ilk tesebbusunde basarili olamadi. Fakat bir yil sonra Avrupa'da baslayan Yedi Yil Savaslari sebebiyle tekrar ayni amaclarla Istanbul'a gonderilen Prusya elcisi 6 yil kadar Istanbul'da kaldi ve onceki tecrubelerinin de etkisiyle Osmanli Devleti'yle bir ittifak antlasmasi olmasa da taraflar arasinda bir dostluk ve ticaret antlasmayi imzalatmayi basardi. Buna gore 1757 yilinda ikinci kez Istanbul'a gelen Rexin, Sultan III. Mustafa'nin culusunu tebrik ederek, Yedi Yil Savaslari sirasinda birlikte hareket etme teklifini Bab-i Ali'ye sundu. Donemin sadrazami Koca Ragib Pasa'nin bu ittifaka olumsuz bakmasi karsisinda zor duruma dusen Prusya elcisi, amacini gerceklestirmek icin Bab-i Ali'ye defalarca takrirler sundu. Ayrica diplomatik temaslar kurarak, divana yakin bazi kisileri elde eden ve bu ugurda buyuk paralar harcayan Prusya elcisinin faaliyetleri sonucunda taraflar arasinda 22 Mart 1761 yilinda bir dostluk ve ticaret antlasmasi imzalandi. Osmanli Devleti ile Prusya arsinda yapilan ilk antlasma olan ve taraflar arasinda daha sonra olusacak dostlugun temellerini atan bu antlasma sonucunda Osmanli-Prusya iliskileri resmen basladi. Iki taraf arasinda yasanan bu antlasma Avrupa Tarihi icin de oldukca onemli olup, Prusya'yi Avrupa siyasetinde yalniz kalmaktan kurtardi. Yine antlasma sonrasinda 27 Temmuz 1761 yilinda Prusya'nin resmi elcisi olarak atanan Rexin'in gizlenen ve bilinmeyen kimligi de ortaya cikti. Bu sekilde Rexin'in 1755-1761 tarihleri arasindaki diplomatik faaliyetleri hem kisisel basarisi icin hem de Osmanli- Prusya iliskilerinin baslangici icin oldukca onemlidir. Bu sebeple bu calisma uzerinden Prusya elcisinin diplomatik misyonunu basarili bir sekilde gerceklestirdigini soylemek mumkundur. Nitekim goruldugu uzere elcinin faaliyetleri sayesinde ilk Prusya-Osmanli ittifaki kurulmustur. Ardindan iliskilerin gelistirilmesi icin Ahmed Resmi Efendi isimli bir Osmanli elcisi Berlin'e gonderildi. Bu antlasmanin ardindan 1766 yilina kadar Istanbul'da kalan ve yine diplomatik faaliyetlerine devam eden Rexin, bu tarihte gorevden alinarak yerine Prusya elcisi olarak Zegelin gorevlendirildi. Daha sonraki donemlerde Osmanli Prusya yakinlasmasi devam etti ve 1790 yilinda Osmanli tarihinde ilk kez bir Avrupa devletiyle ittifak antlasmasi imzalandi. Bu durum ozellikle ilerleyen yillarda ortaya cikacak olan Osmanli-Alman yakinlasmasi icin de zemin hazirladi.

Kaynakca

Arsiv Kaynaklari

Hatt-i Humayunlar (BOA. HH.)

nr. 298/A; 7/245/A; 8/ 298/B; 7/246; 7/245; 298/B; 313; 245; 302; 305; 8 /296-A; 8/298-A; 8/298/J; 298L; 315; 7/250; 87298; 315; 7/247; 97301; 317; 9/ 311/A; 7/258; 97304; 319/A; 321; 238/A; 9/302; 298/K; 309; 8/298; 321; 9/314; 1428/ 58472.

Cevdet Tasnifi (BOA. C.)

C. Hariciye, nr. 16/794; 161/8036; 16/1554; 65/3214.

Name-i Humayun Defterleri (BOA. NMH. D.)

nr. VI ve VIII.

Topkapi Sarayi Muzesi Arsivi (TSMA.) nr. E. 10329.

Revan Kosku, nr. 1946.

Diger Kaynaklar

Aksan, Virginia. Savasta ve Barista Bir Osmanli Devlet Adami, Ahmet Resmi Efendi, Tarih Vakfi Yurt Yay., Istanbul, 1997.

Altinay, Ahmed Refik. Osmanlilar ve Buyuk Friedrich, Matbaa-i Orhaniye, Istanbul, 1333.

Altinay, Ahmed Refik. Buyuk Friedrich, Askeri Matbaa, Istanbul, 1931.

Altundag, Sinasi. "Osman III", IA, IX, Istanbul 1989, s.448-450.

Baykal, Bekir Sitki. "Mustafa III", IA, C. VII, Istanbul 1989, s.700-708.

Berman, Nina. German Literature on the Middle East: Discourses and Practices, 1000-1989, Michigan, University of Michigan Press, United States of America, 2011.

Beydilli, Kemal. "Prusya", DIA, C. 34, Istanbul 2007, s.354-357.

Beydilli, Kemal. 1790 Osmanli-Prusya Ittifaki, Istanbul Universitesi Edebiyat Fakultesi Yay., Istanbul, 1984.

Beydilli, Kemal. Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, XVIII. Yuzyilda Osmanli-Prusya Munasebetleri, Istanbul Universitesi Edebiyat Fakultesi Yay., Istanbul, 1985.

Bratter, Carl Adolf. Preufiisch-Turkische Bundnispolitik Friedrichs des Grofien, Verlag Gustov Kiepenhauer, Weimar, 1915.

Davies, Norman. Avrupa Tarihi, (Cev. Mehmet Ali Kilicbay), Imge Kitabevi, Ankara, 2011.

Demir, Ugur. 1768 Savasi Oncesi Osmanli Diplomasisi, Basilmamis Doktora Tezi, Marmara Universitesi, Turkiyat Arastirmalari Enstitusu, Istanbul, 2012.

Dursun, Davut. "Almanya" DIA, C. 2, Istanbul 1989, s.510-520.

Esmer, A. Sukru. Siyasi Tarih, Maarif Matbaasi, Istanbul, 1944.

Jorga, Nicolai. Osmanli Imparatorlugu Tarihi, C. IV (Cev. Nilufer Epceli), Yeditepe Yay., Istanbul, 2007.

Kasikci, Ridvan. Nizam-i Cedid'den Tanzimat'a Osmanli Prusya Iliskileri, Basilmamis Yuksek Lisans Tezi, Karadeniz Teknik Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitusu, Trabzon, 2014.

Kinder, Herman -Wernner Hildermann. Dunya Tarih Atlasi, C. I, ODTU. Yay., Ankara, 1991.

Koca Ragib Mehmed Pasa. Tahkik ve Tevfik, (Haz. Ahmet Zeki Izguer), Kitabevi Yay., Istanbul, 2003.

Kurtaran, Ugur. Osmanli Avusturya Diplomatik iliskileri (1526-1791), Ukde Yay., Kahramanmaras, 2009.

Lee, Stephen J. Avrupa Tarihinden Kesitler 1494-1789, (Cev. Erturk Demirel), Dost Kitabevi, Ankara, 2002. McNeill, William H. Dunya Tarihi, (Cev. Alaeddin Senel), Imge Kitabevi, Ankara, 2001.

Purgstall, Baron Joseph Von Hammer. Buyuk Osmanli Tarihi, C. X, XVI, (Yay. Haz. Mumin Cevik), Ucdal Nersriyat, Istanbul, 2010.

Roberts, J.M. Avrupa Tarihi, (Cev. Fethi Aytuna), Inkilap Kitabevi, Istanbul, 2010.

Roider, Karl A. Austria's Eastern Question 1700-1790, Pinceton Universty Press, New Jersey, 1982.

Sakaoglu, Necdet. "Sultan III. Mustafa", Bu Mulkun Sultanlari, Istanbul 1999, s.357-374.

Sander, Oral. Siyasi Tarih, Ilkcaglardan-1918'e, Imge Kitabevi, Ankara, 1992.

Schumann, Matt ve Karl W. Schweizer. The Seven Years War: A Transatlantic History, Raudleg, London and Newyork, 2008.

Schwars, Klaus. "15. ve 16. yuzyilda Berlin, Brandenburg ve Turkler", Tarih ve Toplum, Sayi 50, Subat 1988, s. 35-40.

Sertoglu, Mithat. Resimli-Haritali Mufassal Osmanli Tarihi, V TTK. Yay., Ankara, 2011.

Semdanizade Findiklili Suleyman Efendi. Mur'i't-Tevarih, (Haz. M. Munir Aktepe), C. II, Istanbul Universitesi Edebiyat Fakultesi Yay., Istanbul, 1978.

Simsek, Ali Riza. Osmanli Ordusunda 18. Ve 19. Yuzyillarda Yapilan Islahat Calismalari ve Bu Calismalarda Yabanci Uzmanlarin Rolu, Basilmamis Yuksek Lisans Tezi, Sakarya Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitusu, Sakarya, 2006.

Tansel, Salahaddin. "Buyuk Friedrich Devrinde Osmanli-Prusya Munasebetleri Hakkinda", Belleten, C. X, S. 37, 1946, s.133-166;

Tansel, Salahaddin. "Osmanli-Prusya Munasebetleri Hakkinda", Belleten, C. X, S. 38, 1946, s.271-293.

Tepekaya, Muzaffer. "Osmanli-Alman Iliskileri (1870-1914)", Turkler, C. XIII, Ankara 2002, s.40-50.

Turan, Kemal. Turk-Alman Egitim Iliskilerinin Tarihi Gelisimi, Ayisigi Kitaplari, Istanbul, 2000.

Turfan, Ruhi ve M. S. Yazman. Tarihte-Turk Alman Dostluk Iliskileri, Nurettin Uycan Kitaplari, Istanbul, 1969.

Unat, Faik Resit. Osmanli Sefirleri ve Sefaretnameleri, TTK. Yay., Ankara, 1987.

Uzuncarsili, Ismail Hakki. Osmanli Tarihi, C. IV/I, V, TTK. Yay., Ankara, 1978.

Vakanuvis Mehmed Subhi Efendi. Subhi Tarihi, (Haz. Mesut Aydiner), Kitabevi Yayinlari, Istanbul, 2007.

Yalcinkaya, Mehmet Alaaddin. "XVIII. Yuzyil: Islahat, Degisim ve Diplomasi Donemi (1703-1789)" H. Celal Guzel, Kemal Cicek, Salim Koca (Eds.), Turkler, C.12, Yeni Turkiye Yayinlari, Ankara, 2002, s.479-511.

Yazman, M. Sevki. "Prusya Krali Buyuk Friedrich", Hayat Tarih Mecmuasi, Cilt 1, Sayi 5, 1969, s.88-89.

Young, William. German Diplomatic Relations 1871-1945, United States of America, IUniverse, 2006.

Zinkeisen, Johann Wilhelm. Osmanli Imparatorlugu Tarihi, C.V, (Cev. Nilufer Epceli), Yeditepe Yayinlari, Istanbul, 2011.

(1) Ismail Hakki Uzuncarsili, Osmanli Tarihi, C. V, Ankara, TTK. Yay, 1978, s. 239; A. Sukru Esmer, Siyasi Tarih, Istanbul, Maarif Matbaasi, 1944, s. 9; William Young, German Diplomatic Relations 1871- 1945, NE, IUniverse, 2006, s. 1.

(2) Ali Riza Simsek, Osmanli Ordusunda 18. ve 19. Yuzyillarda Yapilan Islahat Calismalari ve Bu Calismalarda Yabanci Uzmanlarin Rolu, Basilmamis Yuksek Lisans Tezi, Sakarya Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitusu, Sakarya, 2006, s.57; William H. McNeill, Dunya Tarihi, (cev: Alaeddin Senel), Ankara, Imge Kitabevi, 2001, s. 556; Yeni Prusya Kralligi Neman Nehri'nden Ren Nehri'nin bati kiyisina kadar uzanan topraklardan olusmaktadir, J.M. Roberts, Avrupa Tarihi, (cev: Fethi Aytuna), Istanbul, Inkilap Yay. 2010, s.373.

(3) Selahaddin Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde Osmanli-Prusya Munasebetleri Hakkinda", Belleten, Cilt X, No.37, 1946, s.134.

(4) Kemal Turan, Turk-Alman Egitim Iliskilerinin Tarihi Gelisimi, Istanbul, Ayisigi Kitaplari, 2000, s.13.

(5) Nina Berman, German Literature on the Middle East: Discourses and Practices, 1000-1989, Michigan, University of Michigan Press, 2011, s.111; Ridvan Kasikci, Nizam-i Cedidden Tanzimat'a Osmanli Prusya Iliskileri, Basilmamis Yuksek Lisans Tezi, Karadeniz Teknik Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitusu, Trabzon, 2014, s.8.

(6) Simsek, Osmanli Ordusunda, s.57.

(7) Ismail Hakki Uzuncarsili, Osmanli Tarihi, C. IV/I, Ankara, TTK. Yay., 1978, s. 151.

(8) Bkz. TSMK. Revan Kosku, nr.1946, s.72a.

(9) Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, XVIII. Yuzyilda Osmanli-Prusya Munasebetleri, Istanbul Universitesi Edebiyat Fakultesi Yay., Istanbul,1985, s.2; Prusya Krali'na gonderilen mektuplarin tercumeleri icin bkz. Ahmet Refik, Osmanlilar ve Buyuk Friedrich, Istanbul, Matbaa-i Orhaniye, 1333, s.9-12.

(10) Kemal Beydilli, 1790 Osmanli-Prusya Ittifaki, Istanbul, Istanbul Universitesi Edebiyat Fakultesi Yay., 1985, s. 1-3; Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.1; Beydilli, "Prusya", DIA, C.34, Istanbul 2007, s.357; Muzaffer Tepekaya, "OsmanliAlman Iliskileri (1870-1914)", Turkler, Cilt XIII, Ankara 2002, s.40.

(11) Faik Resit Unat, Osmanli Sefirleri ve Sefaretnameleri, Ankara, TTK. Yay., 1987, s.112.

(12) Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde", s. 134-135.

(13) Mektuplar icin bkz: Basbakanlik Osmanli Arsivi (Bundan sonra BOA). NMH. D. nr. VI, s. 501.

(14) Kasikci, Nizam-i Cedid'den Tanzimat'a, s.9.

(15) Johann Wilhelm Zinkeisen, Osmanli Imparatorlugu Tarihi, C. V, (cev: Nilufer Epceli), Yeditepe Yayinlari, Istanbul, 2011, s.620.

(16) Unat, Osmanli Sefirleri, s.112.

(17) Vakanuvis Mehmed Subhi Efendi, Subhi Tarihi, (Haz. Mesut Aydiner), Kitabevi Yayinlari, Istanbul, 2007, s.533.

(18) Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde", s.135.

(19) Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.8.

(20) M. Sevki Yazman, "Prusya Krali Buyuk Friedrich", Hayat Tarih Mecmuasi, Cilt 1, Sayi 5, 1969, s.88-89; Norman Davies, Avrupa Tarihi, (cev.Mehmet Ali Kilicbay), Imge Kitabevi, Ankara, 2011, s.695.

(21) Ruhi Turfan ve M. S. Yazman, Tarihte-Turk Alman Dostluk Iliskileri, Nurettin Uycan Kitaplari, Istanbul, 1969, s.10-11.

(22) Matt Schumann ve Karl W. Schweizer, The Seven Years War: A Transatlantic History, Raudleg, London and Newyork, 2008, s.182; Virginia Aksan, Savasta ve Barista Bir Osmanli Devlet Adami, Ahmet Resmi Efendi, Tarih Vakfi Yurt Yay., Istanbul, 1997, s.68.

(23) Yenilenen antlasma sartlari icin bkz. BOA. A. DVNS. DVE. D. Nemcelu Ahidnamesi, nr. 57/1; HH. nr. 1428/ 58472; Muahedat Mecmuasi, Cilt III, Istanbul, 1294, s.135-142.

(24) Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde", s.135-136.

(25) 1748 Aix-la Chapella Antlasmasi'ndan itibaren 1755'e kadar Avrupa'da diplomatik bir arayis ve baris donemi basladi. Bkz. Ugur Demir, 1768 Savasi Oncesi Osmanli Diplomasisi, Basilmamis Doktora Tezi, Marmara Universitesi, Turkiyat Arastirmalari Enstitusu, Istanbul, 2012, s.1.

(26) Stephen J. Lee, Avrupa Tarihinden Kesitler 1494-1789, (Cev. Erturk Demirel), Dost Kitabevi, Ankara, 2002, s.202-203.

(27) Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde", s.135.

(28) Tansel'in belirttigi bu ifade Kemal Beydilli tarafindan abartili bulunmaktadir ve Rexin'in cok iyi Turkce bilmedigini ve diplomatik konularda da yetersiz oldugunu ifade etmektedir. Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.26, dipnot 2.

(29) Ahmet Refik, Buyuk Friedrich, Askeri Matbaa, Istanbul, 1931, s.91.

(30) Nicolai Jorga, Osmanli Imparatorlugu Tarihi, Cilt IV, (Cev. Nilufer Epceli), Yeditepe Yay., Istanbul, 2007, s.377; Mithat Sertoglu, Resimli-Haritali Mufassal Osmanli Tarihi, TTK. Yay., Ankara, 2011, s.2549.

(31) Avusturya-Orient Ticaret Sirketi'nin Istanbul'daki temsilcisi Friedrich Hubsch'un yaninda bir sure calismis, daha sonra Avusturya hizmetinde bir suvari alayinda "bayraktar" olarak 1736-1739 harplerinde Turklere karsi savasmis ve esir duserek Istanbul'a getirilmistir. Silezya'nin Prusya'nin eline gecmesi uzerine (1740) butun Silezya dogumlularin iadesi saglandigi icin memleketine donen Haude, Prusya hizmetine girmistir. Istanbul'da bulundugu siralarda biraz Turkce ogrenen Haude, Istanbul'un durumu hakkinda da bilgi sahibi olmustur. Bu durum kendisinin Istanbul'a gonderilmesinde temel etken olmustur, Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.25-26, dipnot 2.

(32) Karl A. Roider, Austria's Eastern Question 1700-1790, Pinceton Universty Press, New Jersey, 1982, s.102; Ugur Kurtaran, Osmanli Avusturya Diplomatik iliskileri (1526-1791), Ukde Yay., Kahramanmaras, 2009, s.182.

(33) Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.25-26.

(34) Carl Adolf Bratter, Die Prussich-Turkische Bundnispolitik Friedrichs Des Grossen, Verlag Gustov Kiepenhauer, Wiemar, 1915, s.32-33.

(35) Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.26, dipnot 2.

(36) Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde", s.136.

(37) Demir, 1768 Savasi, s.23.

(38) Aksan, Savasta ve Barista, s.68.

(39) Kasikci eserinde Rexin'in once gizli bir sekilde Izmir'e geldigini, ardindan Sultan III. Mustafa'nin tahta gecmesiyle birlikte Istanbul'a gectigini belirtmektedir. Bkz. Kasikci, Nizam-i Cedid'den Tanzimat'a, s.18, dipnot 57.

(40) Ticari isler mustesari ve ozel meseleler mahremi. Jorga, Osmanli Imparatorlugu Tarihi, s.379.

(41) Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.28-29.

(42) Aksan, Savasta ve Barista, s.69.

(43) Sinasi Altundag, "Osman III", IA, IX, Istanbul 1989, s.449.

(44) Refik, Buyuk Friedrich, s.21.

(45) Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde", s.136.

(46) Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.32. Beydilli'nin bu gorusu, Demir tarafindan kabul edilmemektedir ve Rexin'in dostluk antlasmasinin kabul edilmemesinde Fransiz elcisinin etkisinin olmadigini belirtmektedir, bkz. Demir, 1768 Savasi, s.25.

(47) Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.30-31.

(48) Turan, Turk-Alman Egitim, s.26.

(49) Lee, Avrupa Tarihinden Kesitler, s.202; Oral Sander, Siyasi Tarih, Ilkcaglardan-1918'e, Imge Kitabevi, Ankara, 1992, s.108.

(50) Herman Kinder-Wernner Hildermann, Dunya Tarih Atlasi, C. I, Ankara, ODTU. Yay., 1991, s.283.

(51) Mehmet Alaaddin Yalcinkaya, "XVIII. Yuzyil: Islahat, Degisim ve Diplomasi Donemi (1703-1789)", H. Celal Guzel, Kemal Cicek, Salim Koca (Eds.), Turkler, Cilt 12, Yeni Turkiye Yayinlari, Ankara, 2002, s.506; Lee, Avrupa Tarihinden Kesitler, s.203.

(52) Uzuncarsili, Osmanli Tarihi, Cilt V, s.344-345.

(53) Aksan, Savasta ve Barista, s. 67-68; Young, German Diplomatic Relations, s.4.

(54) Yalcinkaya, "XVIII. Yuzyil", s.507.

(55) Koca Ragib Mehmed Pasa, Tahkik ve Tevfik, (Haz. Ahmet Zeki Izguer), Kitabevi Yay., Istanbul, 2003, s.XXXVII; Bekir Sitki Baykal, "Mustafa III", IA, Cilt VII, Istanbul 1989, s.703.

(56) Rexin'in ikinci kez Istanbul'a gonderilis tarihini Turan 1758 olarak gostermistir, bkz. Turan, Turk-Alman Egitim, s.26.

(57) Necdet Sakaoglu, "Sultan III. Mustafa", Bu Mulkun Sultanlari, Istanbul 1999, s.358; Kemal Beydilli, "Mustafa III", DIA. C. XXXI, Istanbul 2006, s.280-283.

(58) Beydilli, 1790 Osmanli-Prusya Ittifaki, s.8.

(59) Joseph Von Hammer, Buyuk Osmanli Tarihi, Cilt XVI, Ucdal Nesriyat, Istanbul, 1986, s.12.

(60) Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.35-36; Prusya krali II. Friedrich tarafindan Sadrazam Ragib Pasa'ya gonderilen Latince mektup, BOA. HH. nr. 298/A; Turkce tercumesi icin bkz: BOA. HH. nr. 7/245/A.

(61) III. Mustafa'nin cevabi mektubu icin bkz. BOA. HH. nr.8/ 298/B; Sadrazamin cevabi mektubu icin ise bkz. BOA. HH. nr. 298/H.

(62) BOA. HH. nr.7/246.

(63) BOA. HH. nr. 7/245.

(64) Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde", s.137; Metin icin bkz. BOA. HH. nr. 298.

(65) Demir, 1768 Savasi, s.68.

(66) BOA. HH. nr. 298/B.

(67) Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde", s.137; Mektuplar icin bkz. BOA. HH. nr. 298B.

(68) BOA. HH. nr. 313.

(69) BOA. HH. nr. 245.

(70) Kurtaran, Osmanli Avusturya, s.183.

(71) Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.40.

(72) BOA. HH. nr. 302.

(73) BOA. HH. nr. 305.

(74) Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde", s.141-142.

(75) BOA. HH. nr 8 /296-A; 8/298-A.

(76) Rexin ile Ragib Pasa arasindaki gorusmelerin icerigi ile ilgili Sadrazamin padisaha sundugu bir telhis icin bkz. ESMA. nr. E. 10329.

(77) BOA. HH. nr. 298/ J.

(78) Demir, 1768 Savasi, s.81; Bununla ilgili Babiali'nin yazdigi takrir icin bkz. BOA. HH. nr. 8/298/J.

(79) Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde", s.146-147.

(80) BOA. HH. nr. 289L.

(81) BOA. HH. nr. 315.

(82) BOA. HH. nr. 7/250.

(83) BOA. HH. nr. 87298.

(84) BOA. HH. nr. 315.

(85) BOA. HH. nr. 315.

(86) BOA. HH. nr. 97301.

(87) BOA. HH. nr. 317; nr. 9/ 311/A.

(88) Bkz. BOA. C. HR. nr. 16/794; nr. 161/8036.

(89) BOA. C. HR. nr. 16/1554.

(90) BOA. HH. nr. 7/258; C. HR. nr. 65/3214.

(91) BOA. HH. nr. 97304.

(92) BOA. HH. nr. 319/A.

(93) BOA. HH. nr. 321.

(94) Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde", s.162-163.

(95) BOA. HH. nr. 321.

(96) Antlasma taslagi icin bkz. BOA. HH. nr. 298/M.

(97) BOA. HH. nr. 238/A.

(98) BOA. HH. nr. 238/A.

(99) Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.57.

(100) Bununla ilgili taraflar arasinda yapilacak olan antlasmanin hazir olmasina dair yazilan yazi icin bkz. BOA. HH. nr. 9/302.

(101) BOA. HH. nr. 298/K.

(102) Tansel tarihi 1 Haziran 1761 olarak gosterir, bkz. s. 163; Yine antlasmanin tarihi Hammer'in eserinde H. 20 Saban 1173 (29 Mart 1761) olarak gosterilmektedir, bkz. Hammer, Buyuk Osmanli Tarihi, s.2299.

(103) BOA. HH. nr. 309; BOA. NMH. D. nr. VIII, s. 432-435.

(104) BOA. HH. nr. 8/298.

(105) Tansel, "Buyuk Friedrich Devrinde", s.163.

(106) Davut Dursun, "Almanya", DIA, C. 2, Istanbul 1989, s.512.

(107) BOA. HH. nr. 321.

(108) Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.60.

(109) Salahaddin Tansel, "Osmanli-Prusya Munasebetleri Hakkinda", Belleten, Cilt X, No.38, 1946, s.271.

(110) Tansel, "Osmanli-Prusya Munasebetleri Hakkinda", s.273.

(111) Bu faaliyetler icin bkz. BOA. HH. nr. 9/314.

(112) Beydilli, Buyuk Friedrich ve Osmanlilar, s.97.

Ugur KURTARAN

Yrd. Doc. Dr., Tarih Bolumu, Edebiyat Fakultesi, Karamanoglu Mehmetbey

Universitesi, Karaman.

E-posta: ugurkurtaran@gmail.com
COPYRIGHT 2015 International Relations Council of Turkey
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2015 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

 
Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Author:Kurtaran, Ugur
Publication:Uluslararasi Iliskiler / International Relations
Article Type:Report
Geographic Code:4E
Date:Sep 22, 2015
Words:6977
Previous Article:The minority condition in EU enlargement: the Eastern enlargement and Turkey/ Avrupa birligi genislemesinde azinlik kosulu: Dogu Genislemesi ve...
Next Article:Militarist Modernization: Germany, Japan and Turkey/ Murat Belge, Militarist Modernization: Germany, Japan and Turkey.
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2018 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters