Printer Friendly

OPTIMIZATION OF MEASUREMENT METHODS FOR A MULTI-FREQUENCY ELECTROMAGNETIC FIELD FROM MOBILE PHONE BASE STATION USING BROADBAND EMF METER/OPTYMALIZACJA METODYKI POMIARU WIELOCZCSTOTLIWOSCIOWEGO POLA ELEKTROMAGNETYCZNEGO STACJI BAZOWYCH TELEFONII KOMORKOWEJ.

WSTEP

Energia elektromagnetyczna i zwiazane z nia pole elektromagnetyczne (PEM) sa wykorzystywane w wielu galeziach nauki, medycyny i techniki. W zaleznosci od zastosowania energii PEM korzysta sie z roznych zakresow czestotliwosci widma elektromagnetycznego. Na przyklad w technice obrobki metali uzytkuje sie pasmo o stosunkowo niskich czestotliwosciach (zwykle do kilkudziesieciu kilohercow), a w fizykoterapii--bardzo niskie czestotliwosci (do kilkudziesieciu Hz) albo tzw. pasma ISM (Industry, Science, Medicine) 27 MHz i 2,45 GHz. Najszerszy zakres czestotliwosci wykorzystuje sie bez watpienia w radiokomunikacji i radiowych systemach transmisji danych--od czestotliwosci z zakresu fal dlugich (np. 225 kHz--nadajnik Programu I Polskiego Radia) az po pasma mikrofalowe.

Ze wzgledu na bardzo intensywny rozwoj i znaczne "zageszczenie" systemow radiokomunikacyjnych mikrofale, czyli czestotliwosci z zakresu 300 MHz-300 GHz, nabieraja specjalnego znaczenia. Wraz z rozwojem mozliwosci technicznych wykorzystywano coraz krotsze fale: dlugie, srednie, krotkie, ultrakrotkie i mikrofale, czyli fale o "mikro" dlugosciach, od 1 m do 1 mm (dla porownania fala o czestotliwosci 225 kHz wspomnianego nadajnika Polskiego Radia ma dlugosc 1333 m). Mikrofale znalazly pierwsze praktyczne zastosowanie w radarach, ale rowniez stosunkowo szybko trafily do codziennego uzytku--w kuchenkach mikrofalowych. Obecnie wykorzystywane sa m.in. w systemach telefonii komorkowej, sieciach bezprzewodowych Wi-Fi i w liniach radiowych, tzw. radioliniach, ktore zapewniaja transmisje sygnatow w systemie punktpunkt.

Emisja energii elektromagnetycznej wiaze sie z wystepowaniem pol elektromagnetycznych o poziomach istotnych z punktu widzenia ochrony srodowiska czy oceny ekspozycji pracownikow na PEM. Jeszcze do niedawna gorna czestotliwosc systemow do uzytku cywilnego nie przekraczala 40 GHz (sporadycznie 60 GHz), ale ostatnie lata przyniosly nowinke techniczna--wykorzystywanie dotychczas nieuzywanego pasma czestotliwosci mikrofalowych, tzw. pasma E (60-90 GHz). Daje ono ogromne mozliwosci w zakresie szeroko pojetej radiokomunikacji i transmisji danych, dzieki dostepnosci kanatow radiowych o bardzo duzych przepustowosciach i szerokiemu spektrum czestotliwosci. Podstawowa wada wykorzystania tego pasma jest stosunkowo maly zasieg transmisji, ale mimo wszystko nalezy sie spodziewac dynamicznego rozwoju pracujacych w tym pasmie systemow. Beda to np. tzw. kioski i prysznice danych pozwalajace na blyskawiczne (w czasie kilkunastu sekund) pobieranie danych w urzadzeniach mobilnych, np. filmow w bardzo wysokiej jakosci (high definition- HD). Przewiduje sie, ze takie rozwiazania wejda do uzytku w ciagu najblizszego roku.

Obecnie pasmo E zaczyna byc wykorzystywane w liniach radiowych, zwlaszcza przez operatorow telefonii komorkowej w duzych miastach. Szacuje sie, ze do konca 2015 r. powstanie ponad tysiac takich linii radiowych. Wynika to z rozwoju sieci i coraz wiekszego "tloku" w pasmach nizszej czestotliwosci.

Stacje bazowe telefonii komorkowej z liniami radiowymi pracujacymi w pasmie E sa tematem przewodnim niniejszej pracy. Mimo ze natezenia pola elektromagnetycznego wytwarzanego przez te zrodla nie sa bardzo duze, to w ich otoczeniu moga wystapic wartosci istotne z punktu widzenia ochrony srodowiska czy bezpieczenstwa i higieny pracy (BHP) dla pracownikow zwiazanych z obsluga tych zrodel [1]. W pierwszym przypadku problem nie jest bardzo istotny, ale nalezy liczyc sie z mozliwoscia wystepowania PEM z tego pasma o wartosciach zblizonych do dopuszczalnych w miejscach dostepnych dla ludnosci.

Przedmiotem niniejszej pracy jest analiza mozliwosci pomiaru pola elektromagnetycznego z pasma E (w szczegolnosci wtedy, gdy jednoczesnie pracuja zrodla z tego i innych podzakresow czestotliwosci) oraz zoptymalizowanie metody pomiaru w celu uzyskania jego mozliwie malej niepewnosci. Typowym przykladem ww. sytuacji sa stacje bazowe telefonii komorkowej.

Stacja bazowa (base station--BS) to jeden z podstawowych elementow nowoczesnych radiowych systemow telekomunikacyjnych. W kazdym z nich spelnia te sama role--zapewnia lacznosc bezprzewodowa terminala abonenta z siecia operatora. Niezbedny do tego jest interfejs radiowy, specyficzny dla kazdego z systemow. Obecnie w Polsce wykorzystuje sie glownie 3 systemy telefonii komorkowej--pracujace w pasmach 880-960 MHz (GSM900), 1710-1880 MHz (GSM1800, znany takze jako DCS) oraz 1900-2290 MHz (UMTS) [1].

W przypadku pomiarow PEM stacja bazowa jest bardzo specyficznym zrodlem pola elektromagnetycznego. Przede wszystkim najczesciej jest to zrodlo wieloczestotliwosciowe, bo wiekszosc operatorow na danej BS instaluje dwa lub trzy systemy. Moc, z jaka pracuje stacja bazowa, jest zmienna w czasie (szersze omowienie w [2-5]) oraz zalezy m.in. od natezenia ruchu telekomunikacyjnego, odleglosci terminali mobilnych od BS i warunkow propagacyjnych. Transmisja danych od stacji bazowych do innych segmentow sieci odbywa sie torami swiatlowodowymi lub droga radiowa z wykorzystaniem linii radiowych (tzw. radiolinii) pracujacych na pasmach od ok. 8 GHz do 90 GHz.

Typowe stacje bazowe przedstawiono na fotografii 1. i 2. Fotografia 1. przedstawia konstrukcje starszego typu--w ktorej nadajniki byly lokalizowane w duzym oddaleniu od anten, zwykle w osobnym pomieszczeniu, a radiowy sygnal mocy byl przesylany do anten kablami koncentrycznymi-tzw. fiderami. Fotografia 2. prezentuje rozwiazanie nowe, z tzw. plecakowymi modulami radiowymi--powszechnie stosowane w nowo budowanych stacjach, ale tez przy modernizacji (zwlaszcza rozbudowie) stacji starszych. Rozwoj techniki ukladow wysokiej czestotliwosci umozliwil miniaturyzacje ukladow nadawczo-odbiorczych i umieszczenie ich bezposrednio przy antenach. Pozwala to na zmniejszenie strat energii wysokiej czestotliwosci i uproszczenie konstrukcji mechanicznej.

W dobrze zaprojektowanej i wykonanej stacji bazowej zrodlami PEM istotnymi dla bezpieczenstwa pracy i ochrony srodowiska sa jedynie anteny. Zdarza sie oczywiscie wystepowanie PEM w pomieszczeniach nadajnikow, zwlaszcza w otoczeniu zlaczy fiderow, ukladow sumowania mocy itp., ale najczesciej wynika to z defektu elementow mikrofalowych lub niestarannego wykonania instalacji.

W srodowisku ogolnym i srodowisku pracy poziom ekspozycji ludzi na PEM wytwarzane przez stacje bazowa wyznacza sie na podstawie wynikow pomiarow PEM odniesionych do obowiazujacych norm i aktow prawnych [6-8]. W ochronie srodowiska ogolnego wartoscia odniesienia dla czestotliwosci w calym pasmie pracy BS jest natezenie pola rowne 7 V/m. Z kolei dla oceny ekspozycji w srodowisku pracy wartosci graniczne dla stref ochronnych w pasmie 15 MHz-3 GHz sa stale (E1 = 20 V/m), a powyzej 3 GHz zaleza od czestotliwosci zgodnie z zaleznoscia:

E1(f) = 0,16xf+19,5 (1)

gdzie:

E1--wartosc graniczna miedzy strefa posrednia a zagrozenia, f--czestotliwosc wyrazona w GHz.

Anteny stacji bazowych telefonii komorkowej

Stacje bazowe telefonii komorkowej, niezaleznie od systemu, wyposazone sa w anteny sektorowe zapewniajace lacznosc miedzy BS a terminalami abonentow oraz anteny linii radiowych sluzacych do transmisji danych w strukturze sieci. Obie klasy anten maja rozna budowe i parametry, tj. charakterystyki promieniowania i zysk, rozna jest rowniez moc doprowadzana do anten. Przykladowe dane przedstawiono w tabeli 1.

Anteny sektorowe to zwykle uklady antenowe, zestawione z pionowego szyku dipoli polfalowych, zapewniajace uzyskanie odpowiedniej szerokosci wiazki promieniowania w plaszczyznie pionowej. Za ksztaltowanie charakterystyki poziomej w duzej odpowiada mierze ekran za antenami, pelniacy role reflektora. Anteny linii radiowych to w przewazajacej wiekszosci systemy z reflektorem parabolicznym, choc spotykane sa rowniez anteny rozkowe (tubowe). Srednice anten wykorzystywanych w BS wynosza 25-60 cm, rzadziej--120 cm. W sieci szkieletowej mozna spotkac takze srednice rzedu 200 cm.

Wiekszosc energii emitowanej przez antene znajduje sie w wiazce glownej, ale w charakterystyce promieniowania anteny wystepuja rowniez tzw. listki boczne. Ich poziom i rozklad przestrzenny zalezy od konstrukcji anteny. Zdarzaja sie przypadki, w ktorych to wlasnie listki boczne, a nie glowna wiazka promieniowania sa zrodlem PEM wystepujacego w punkcie pomiaru, zwlaszcza w bezposrednim otoczeniu anten, np. na dachu budynku, na ktorym jest zainstalowana BS.

Biorac pod uwage przedstawiona charakterystyke ukladow radiowych stacji bazowej telefonii komorkowej, mozna stwierdzic, ze jest to bardzo specyficzny rodzaj zrodla, ktorego PEM moze zawierac kilka czestotliwosciowych skladowych z bardzo szerokiego zakresu--0,9-90 GHz. Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie optymalnej metodyki pomiarow PEM w otoczeniu wielosystemowych stacji bazowych z liniami radiowymi, ktora zminimalizuje niepewnosc pomiaru, a tym samym zwiekszy dokladnosc oceny ekspozycji pracownikow czy ogolu ludnosci na PEM.

MATERIAL I METODY

Pomiary pola elektromagnetycznego dla celow ochrony srodowiska i bezpieczenstwa pracy moga byc realizowane roznymi metodami, ktore czesto sa ograniczone mozliwosciami metrologicznymi dostepnej aparatury pomiarowej. Z technicznego punktu widzenia najdokladniejszy pomiar wieloczestotliwosciowego zrodla PEM, jakim jest stacja bazowa, mozna wykonac poprzez sumowanie wynikow wielu pomiarow selektywnych. Do ich przeprowadzenia wymagany jest specjalistyczny, drogi i klopotliwy w obsludze (w przypadku pomiarow terenowych) sprzet z mozliwoscia analizy widma do identyfikacji poszczegolnych zrodel. Ponadto komercyjnie dostepne mierniki tego typu maja pasmo czestotliwosci pracy ograniczone do ok. 6 GHz, co uniemozliwia pomiary w otoczeniu stacji z liniami radiowymi. W przypadku pomiaru PEM o natezeniu zblizonym do poziomu szumu wewnetrznego miernika nalezy liczyc sie ze znacznym bledem pomiarowym, co wraz z metoda jego ograniczenia opisali Bienkowski i wsp. [9].

Powszechnie stosowana metoda jest wykonywanie pomiarow za pomoca miernikow wyposazonych w sondy szerokopasmowe, w ktorych sumowanie roznych skladowych czestotliwosciowych PEM nastepuje bezposrednio w czujniku. Warunkiem poprawnego pomiaru jest detekcja wartosci skutecznej (root mean square--RMS) mierzonej skladowej elektrycznej PEM, zgodnie z zaleznoscia:

[E.sub.WrmsI] = [square root of [summation over (nf)] [E.sup.2.sub.nf] (2)

gdzie:

[E.sub.WrmsI]--wartosc skuteczna PEM,

n--kolejne zrodlo PEM,

f--czestotliwosc promieniowania od ww. zrodla,

[E.sub.nf]--wartosci skuteczne natezenia PEM dla poszczegolnych skladowych czestotliwosciowych nf.

Taki sposob wyznaczania wypadkowego natezenia pola uwypukla skladowe dominujace. Na rycinie 1. przedstawiono graficznie wplyw poszczegolnych skladowych [E.sub.n], o roznych natezeniach wzglednych [E.sub.n]/[E.sub.0], na wypadkowe natezenie mierzonego pola [E.sub.w].

Wzor 2. jest prawdziwy dla "idealnej" sondy pomiarowej, czyli takiej, ktora w pelnym zakresie dynamiki mierzonego PEM wskazuje wartosc skuteczna natezenia PEM oraz ma stala transmitancje (plaska charakterystyke czestotliwosciowa). O ile pierwszy warunek mozna uznac za spelniony (zwlaszcza w zakresie pomiarow dla celow ochrony srodowiska--przy niskich natezenia PEM), o tyle warunek drugi--plaskiej charakterystyki czestotliwosciowej, zwlaszcza w zakresie czestotliwosci bardzo wysokich--nie jest spelniony prawie nigdy.

Na rycinach 2. i 3. przedstawiono reprezentatywne charakterystyki czestotliwosciowe dwoch grup sond pomiarowych-dla pasma 0,1-3000 MHz i 0,08-90 GHz--uzyskane na podstawie danych producentow oraz pomiarow wlasnych.

Rzeczywisty wynik pomiaru sonda szerokopasmowa pol wieloczestotliwosciowych zostal opisany ponizsza zaleznoscia:

[E.sub.WrmsR] = [square root of [summation over (nf)] [([E.sub.nf]/[C.sub.dE][C.sub.nf]).sup.2] (3)

gdzie:

[E.sub.WrmsR]--wartosc skuteczna mierzonego PEM,

[C.sub.f]--wspolczynnik poprawkowy dla czestotliwosci f,

[C.sub.d]--wspolczynnik poprawkowy dla charakterystyki dynamicznej (liniowosci).

Oba ww. wspolczynniki sa zwykle wyznaczone w swiadectwie wzorcowania sondy pomiarowej.

Jezeli zmiany Cf w funkcji czestotliwosci nie sa zbyt duze, mozna przyjac usredniony wspolczynnik poprawkowy, a niepewnosc pomiaru wynikajaca z przyblizenia uwzglednic w budzecie niepewnosci. Taka sytuacja wystepuje dla sond pomiarowych, ktorych parametry przedstawiono na rycinach 2. i 3. dla calego pasma czestotliwosci, w ktorych pracuja systemy telefonii komorkowej. Wspolczynnik poprawkowy Cf w pasmie 0,8-2,1 GHz nie zmienia sie wiecej niz [+ or -]10%. Jezeli jednak roznice tego wspolczynnika miedzy poszczegolnymi pasmami czestotliwosci sa duze, takie przyblizenie bedzie skutkowalo zbyt duza niepewnoscia pomiaru (np. jezeli Cf zawiera sie w granicach 0,8-3, niepewnosc wynikajaca z usrednienia Cf bedzie znacznie przekraczala 100%--dla sondy pomiarowej z ryciny 3. przy pomiarze PEM od systemu GSM z linia radiowa na pasmo E). W tej sytuacji niezbedne jest zastosowanie metod pomiaru, ktore pozwola na zminimalizowanie tej niepewnosci.

Zaleznosc opisana wzorem 3. obowiazuje dla pola wieloczestotliwosciowego zlozonego z dowolnych sygnalow, ale w praktyce metrologii PEM w otoczeniu stacji bazowych telefonii komorkowej mozna sie spotkac z dwiema typowymi sytuacjami:

* wielosystemowa stacja bazowa (GSM900/GSM1800/ /UMTS) bez linii radiowych,

* wielosystemowa stacja bazowa (GSM900/GSM1800/ /UMTS) z liniami radiowymi.

Powyzsze sytuacje przeanalizowano w niniejszej pracy pod katem wynikow pomiarow uzyskiwanych wedlug wzoru 3.--przy zalozeniu, ze:

1. Wszystkie skladowe PEM mieszcza sie w zakresie czestotliwosci miedzy ok. 800 MHz a 2200 MHz i dla typowych sond szerokopasmowych sa praktycznie "nierozlaczne", co oznacza, ze nie ma mozliwosci niezaleznego pomiaru poszczegolnych skladowych wystepujacych jednoczesnie za pomoca sond pomiarowych przeznaczonych do roznych pasm czestotliwosci. W tej sytuacji optymalnym rozwiazaniem bedzie przyjecie jednego wspolczynnika Cf dla calego mierzonego zakresu czestotliwosci.

2. Wystepuja 2 grupy PEM o znacznym odstepie miedzy zakresami wytwarzanych czestotliwosci, co umozliwia potencjalne rozdzielenie pomiarow tych pol przez ich niezalezny pomiar sondami pomiarowymi przeznaczonymi dla odpowiednich zakresow czestotliwosci. W praktyce nie ma powszechnie dostepnych sond pomiarowych tylko dla zakresow czestotliwosci stosowanych przez linie radiowe (np. obejmujace przedzial 8-90 GHz), dlatego ta metoda bedzie trudna do zastosowania w praktyce. Jej modyfikaj bedzie opracowana przez autorow niniejszej publikacji metoda pomiaru wypadkowego natezenia PEM z calego zakresu czestotliwosci za pomoca sondy superszerokopasmowej i drugiej sondy, przeznaczonej dla czestotliwosci ponizej zakresu pracy linii radiowych. Metode te wraz z analizami teoretycznymi oraz weryfikaj pomiarowa w warunkach laboratoryjnych (dwa zrodla PEM) i rzeczywistych (stacja bazowa) przedstawiono w dalszej czesci artykulu.

WYNIKI

W celu uproszczenia dalszych rozwazan teoretycznych przyjeto nastepujace zalozenia:

1. Wspolczynnik poprawkowy dla charakterystyki dynamicznej ([C.sub.d]) rowna sie 1--poniewaz zasadniczo nie zalezy on od czestotliwosci i mozna go potraktowac jako stala. Wspolczynnik korekcyjny czestotliwosci dla pasma GSM/UMTS ([C.sub.fG]) jest staly.

2. Analizie poddano tylko jedna linie radiowa (lub kilka, ale pracujacych w tym samym pasmie) i dla czestotliwosci tej linii radiowej wyznacza sie wspolczynnik korekcyjny sondy ([C.sub.fM]).

3. Sonde pomiarowa o pasmie czestotliwosci < 3 GHz oznaczono indeksem GG, a sonde obejmujaca pasmo czestotliwosci linii radiowych (> 3 GHz)--indeksem M.

Po przyjeciu powyzszych zalozen wzor 3. przyjmuje ponizsza postac:

[E.sub.WR_MG] = [square root of [([E.sub.G]/[C.sub.fG]).sup.2] + [([E.sub.M]/[C.sub.fM]).sup.2] (4)

gdzie:

[E.sub.WR_MG]--wskazanie miernika szerokopasmowego dla pomiaru pola wypadkowego,

[E.sub.G]--rzeczywiste natezenie PEM od anten GSM/UMTS,

[E.sub.M]--rzeczywiste natezenie PEM od linii radiowych.

Wartoscia poszukiwana jest wypadkowe natezenie pola ([E.sub.WG_M]), opisane zaleznoscia:

[E.sub.WG_M] = [square root of [E.sup.2.sub.G] + [E.sup.2.sub.M] (5)

Metodyka pomiaru wieloczestotliwosciowego PEM metoda dwoch sond szerokopasmowych

Pomiar wieloczestotliwosciowego PEM metoda dwoch sond szerokopasmowych polega na zastosowaniu do pomiarow badanego obiektu dwoch sond pomiarowych, ktorych zakresy czestotliwosci pracy pozwalaja na uzyskanie minimalnej niepewnosci pomiaru przy stosunkowo malo skomplikowanej procedurze pomiarowej. Pomiary w kazdym pionie pomiarowym wykonuje sie dwukrotnie dwiema sondami.

Jezeli wyniki pomiaru kazda z sond sa takie same (z uwzglednieniem wspolczynnikow korekcyjnych dla pasma GSM/UMTS), przyjmuje sie, ze w pionie tym nie ma istotnej skladowej PEM z pasma czestotliwosci pracy linii radiowych i ze wynikiem jest wskazanie sondy GG "GSM/UMTS" z przypisana do niej niepewnoscia pomiaru. Jezeli wskazanie sondy M jest wyzsze, nalezy wyznaczyc udzial poszczegolnych skladowych czestotliwosciowych w mierzonym PEM i odpowiednio wyznaczyc natezenia pola z pasma GG i M.

Dla sondy GG prawdziwa jest ponizsza zaleznosc:

[E.sub.G] = [E.sub.WGG] [C.sub.fGG] (6)

gdzie:

[E.sub.WGG]--wartosc wskazana przez miernik,

[C.sub.fGG]--wspolczynnik czestotliwosci dla sondy GG.

Po prostym przeksztalceniu wzoru 5. i wyeliminowaniu ze wskazania sondy M skladowej pola z pasma sondy GG otrzymuje sie poszukiwana rzeczywista wartosc wypadkowego natezenia pola z calego pasma czestotliwosci:

[E.sub.w] = [square root of [E.sup.2.sub.WGG] [C.sup.2.sub.fGG] + [C.sup.2.sub.fR]([E.sup.2.sub.WR] - [E.sup.2.sub.WGG] [C.sup.2.sub.fGG]/[C.sup.2.sub.fG]) (7)

gdzie:

[E.sub.w]--rzeczywiste, wypadkowe natezenie pola PEM,

[C.sub.fR]--wspolczynnik poprawkowy sondy M dla czestotliwosci linii radiowej,

[C.sub.fG]--wspolczynnik poprawkowy sondy M dla czestotliwosci GSM/UMTS.

Niepewnosc pomiaru nalezy wyznaczyc odpowiednio dla poszczegolnych skladowych (dla sondy GG w pasmie GSM/UMTS, a dla sondy M dla czestotliwosci pracy linii radiowej), uwzgledniajac np. roznice w niepewnosci wzorcowania czy wyznaczenia wspolczynnikow korekcyjnych w funkcji czestotliwosci.

Weryfikacja pomiarowa metody dwoch sond szerokopasmowych

W celu sprawdzenia poprawnosci przedstawionej metody pomiaru wieloczestotliwosciowego PEM metody dwoch sond szerokopasmowych przeprowadzono weryfikacje pomiarowa w warunkach laboratoryjnych i w otoczeniu rzeczywistych obiektow radiokomunikacyjnych.

Badania laboratoryjne

Pomiary przeprowadzono w Laboratorium Wzorcow i Metrologii Pola Elektromagnetycznego Politechniki Wroclawskiej z wykorzystaniem stanowisk pola wzorcowego dla pasma 1-90 GHz (ryc. 4).

Scenariusz pomiarow:

* przestrzeni pomiarowej wygenerowano PEM o czestotliwosci 2,1 GHz i 80 GHz,

* w wybranym punkcie wykonano pomiar natezenia pola dwiema sondami szerokopasmowymi--sonda typu EF0391 i sonda typu EF6091, ktora zostala wywzorcowana do czestotliwosci 90 GHz (zestaw pomiarowy ma aktualne swiadectwo wzorcowania akredytowanego laboratorium wzorcujacego),

* wartosci odczytane z miernikow przeliczono na wartosci rzeczywiste natezenia PEM, wykorzystujac wspolczynniki korekcyjne [C.sub.d] i [C.sub.f] ze swiadectw wzorcowania ww. sond,

* przeprowadzono analize zgodnie ze wzorem 7.

Ostatecznie dla sprawdzenia opracowanej metody wykonano niezalezne pomiary pola elektromagnetycznego o czestotliwosci 2,1 GHz i 80 GHz (wlaczajac naprzemiennie ww. zrodla) za pomoca tych samych sond pomiarowych i wyznaczono wypadkowe natezenie PEM dla pomiarow niezaleznych zrodel PEM zgodnie ze wzorem 3. Wspolczynniki [C.sub.f] dla sondy typu EF6091 wynosza 1,97 dla 80 GHz i 0,9 dla 2,1 GHz, natomiast dla sondy EF0392--[C.sub.f] rowna sie 1,00 w calym zakresie czestotliwosci pracy sondy.

Niepewnosc pomiaru dla czestotliwosci 80 GHz dla sondy EF6091 wynosi 42%, a pomiary sonda EF0392 w pasmie do 3 GHz sa obarczone niepewnoscia 15%. W prezentowanym scenariuszu pomiarow mozna jednak przyjac, ze sa to pomiary wzgledne, realizowane w stabilnych warunkach, identycznych z warunkami wzorcowania, wiec niepewnosc wzorcowania mozna wyeliminowac z wyniku (jako identyczna w kazdym pomiarze). Tym samym roznice w wynikach pomiarow obiema metodami mozna traktowac wprost jako blad metody, ktory zdefiniowano zgodnie z ponizsza zaleznoscia:

[delta]X% = [E.sub.wypX] - [E.sub.wyp2]/[E.sub.wyp2] x 100% (8)

gdzie:

[delta]X%--blad metody,

X--przyjmuje wartosc wzgledem wybranego wzoru 4. lub 7.,

[E.sub.wypX]--wypadkowa wartosc natezenia PEM wyliczona wedlug wzoru 4. lub 7.,

[E.sub.wyp2]--wypadkowa wartosc natezenia PEM wyliczona wedlug wzoru 2.

Wartosc bledu zgodnie ze wzorem 8. jest miara poprawnosci opracowanej metody. Pomiary przeprowadzono dla roznych stosunkow wartosci natezenia PEM--2,1 GHz i 80 GHz w przedziale 5-20 V/m. Wybrane wyniki pomiarow i oczekiwane wartosci wyznaczone teoretycznie przedstawiono w tabeli 2. W zadnym wypadku maksymalna roznica wynikow pomiarow uzyskanych obiema metodami w odniesieniu do wartosci teoretycznych nie przekroczyla 11%. Pozwala to na potwierdzenie prawidlowosci opracowanej metody pomiaru opisanej wzorem 7. Tym samym ww. metode mozna uznac jako zwalidowana metode pomiarowa dla stacji bazowych z zainstalowanymi liniami radiowymi.

Badania w warunkach rzeczywistych

Po zwalidowaniu w warunkach laboratoryjnych ww. metody (zgodnie ze wzorem 7.) przeprowadzono pomiary PEM w otoczeniu rzeczywistych stacji bazowych. Do analizy wybrano 2 stacje bazowe we Wroclawiu wyposazone w instalacje GSM/UMTS oraz radiolinie pracujaca w pasmie E, zainstalowana w taki sposob, ze mozliwy byl pomiar PEM pochodzacego od linii radiowej w jej glownej wiazce promieniowania, a jednoczesnie w obszarze tym wystepowalo PEM emitowane przez anteny GSM/UMTS. Poniewaz pomiary odbywaly sie w miejscach niedostepnych dla ludnosci (dachy budynkow biurowych), analize ekspozycji przeprowadzono wedlug kryteriow obowiazujacych dla srodowiska pracy [7,8] z uwzglednieniem granicznych natezen PEM w funkcji czestotliwosci wedlug wzoru 1.

Fotografia 3. przedstawia pomiar PEM w otoczeniu anteny linii radiowej pracujacej w pasmie E, zainstalowanej w jednej z badanych stacji bazowych. W tabelach 3. i 4. zebrano wyniki pomiarow PEM w charakterystycznych punktach pionow pomiarowych, w ktorych spelniony byl warunek, ze wskazania sondy superszerokopasmowej sa wyzsze od wskazan sondy dla zakresu ponizej 3 GHz. W tych punktach wskazniki zasiegu strefy posredniej (Z[E.sub.0]) wyliczono zgodnie z ponizszym wzorem:

Z[E.sub.0] = [square root of [([E.sub.WG][C.sub.fG]/6,67).sup.2] + [([E.sub.WM][C.sub.fM]/10,77).sup.3]] (9)

gdzie:

Z[E.sub.0]--wskaznik zasiegu strefy posredniej,

[E.sub.WG]--wartosc wskazana przez miernik PEM z sonda doW G3 GHz,

[E.sub.WM]--wartosc wskazana przez miernik PEM z sonda do 90 GHz.

OMOWIENIE

W artykule przedstawiono metodyke pomiaru natezenia PEM w otoczeniu stacji bazowych z liniami radiowymi, ktora zostala zwalidowana w warunkach laboratoryjnych i potwierdzona w otoczeniu rzeczywistych stacji bazowych. Biorac pod uwage obecne mozliwosci techniczne dostepnych sond pomiarowych, zdaniem autorow niniejszej publikacji opisana metoda jest optymalnym rozwiazaniem dotyczacym sposobu oceny ekspozycji na PEM w otoczeniu obiektow wieloczestotliwosciowych z duza roznica miedzy zakresami czestotliwosci pracy zainstalowanych anten. Nie jest to jednak jedyna metoda w ocenie ogolnej ekspozycji. Pracownicy Laboratorium Wzorcow i Metrologii Pola Elektromagnetycznego Politechniki Wroclawskiej rozpatrywali takze inne scenariusze pomiarowe, ktore w szczegolnych przypadkach mozna wykorzystac w pomiarach i ocenie ekspozycji na PEM--ich opis przedstawiono dalej.

Pomiar metody pojedynczej sondy superszerokopasmowej z mozliwoscia naprzemiennego wylaczenia zrodel PEM

W tym scenariuszu badan wykorzystuje sie tylko jedna sonde typu M i jest to metoda dajaca wyniki z najmniejsza niepewnoscia, ale zwykle niemozliwa do zastosowania w typowych pomiarach (chociaz bardzo dobrze sprawdzila sie w pomiarach laboratoryjnych). Trudnosc w jej stosowaniu wynika z jej podstawowej zalety--niezaleznego pomiaru kazdej skladowej czestotliwosciowej PEM przy wylaczonych zrodlach z innych pasm czestotliwosci. Pomiary w wybranych pionach wykonuje sie najpierw przy wylaczonych liniach radiowych (pracuje system GSM/UMTS), a nastepnie przy wylaczonych antenach sektorowych GSM/UMTS (pracuja linie radiowe: wszystkie jednoczesnie lub--jezeli sa z roznych pasm czestotliwosci--pojedynczo). Wynik pomiaru wyliczono wedlug wzoru 9.

Niepewnosc pomiaru bedzie wyznaczona dla obu skladowych czestotliwosciowych przypisanych odpowiednim zakresom czestotliwosci sondy typu M.

Pomiar metody pojedynczej sondy superszerokopasmowej z uwzglednieniem pochodzenia PEM glownie od zrodel z zakresu czestotliwosci, dla ktorych sonda ma najwyzszy wspolczynnik korekcyjny ([C.sub.f])

W przypadku wykonywania pomiaru sonda superszerokopasmowa (typu M) za wynik (wyliczony wedlug wzoru 10.) przyjmuje sie wskazanie miernika z uwzglednieniem najgorszego przypadku charakterystyki czestotliwosciowej--maksymalnego Cf dla czestotliwosci, ktore wystepuja w polu wypadkowym (zwykle bedzie to Cf dla czestotliwosci linii radiowej pracujacej na najwyzszej czestotliwosci) z niepewnoscia przypisana dla tego zakresu czestotliwosci.

[E.sub.W] = [C.sub.max_f][E.sub.WR_GM] (10)

gdzie:

[E.sub.W]--rzeczywista wartosc PEM.

Przyjecie takiego scenariusza moze powodowac znaczne zawyzenie wyniku pomiaru wzgledem rzeczywistego natezenia pola, dlatego wymaga on szczegolnie dobrego rozeznania sytuacji i prawidlowego oszacowania potencjalnych zrodel PEM istotnych w kazdym pionie pomiarowym. Zastosowanie tej metody jest mozliwe, kiedy natezenie PEM w pionie pomiarowym jest tak male, ze nawet przy duzej niepewnosci pomiaru i potencjalnym zawyzeniu wyniku z cala pewnoscia mozna stwierdzic, ze nie sa przekroczone wartosci dopuszczalne.

WNIOSKI

Eksploracja pasma wysokich czestotliwosci z zakresu 60-90 GHz spowodowala, ze pojawily sie niespotykane dotad zrodla PEM, ktorych oddzialywanie na ludzi i srodowisko powinno byc poddane ocenie. Specyfika problemu polega na ograniczeniach sprzetowych w zakresie pomiarow PEM w tym pasmie i jednoczesnym uwzglednieniu wymogu objecia zrodel PEM, jakimi sa linie radiowe, nadzorem metrologicznym [10]. Przedstawiona w niniejszej pracy metodyka pozwala na pomiary najpowszechniejszych obecnie instalacji wykorzystujacych pasmo E--stacji bazowych telefonii komorkowej z liniami radiowymi. Metodyka ta moze zostac wykorzystana przez laboratoria badawcze do pomiaru i oceny ekspozycji na PEM z mozliwie mala niepewnoscia pomiaru.

Metodyka przedstawiona w niniejszej pracy przy obecnym stanie techniki pomiarowej stanowi optymalne rozwiazanie i cale opracowanie moze zostac wykorzystane jako material do przygotowania procedury pomiarowej dla laboratoriow badawczych i jako narzedzie do weryfikacji wynikow dla sluzb kontrolnych.

PISMIENNICTWO

[1.] Aniolczyk H., Marianska M., Mamrot P.: Ocena ekspozycji zawodowej na pola elektromagnetyczne czestotliwosci radiowych. Med. Pr. 2015;66(2):199-212, http:// dx.doi.org/10.13075/mp.5893.00196

[2.] Urzad Komunikacji Elektronicznej, Departament Zarzadzania Zasobami Czestotliwosci [Internet]: Urzad, Warszawa c2005 [cytowany 12 stycznia 2015]. Zakresy czestotliwosci przydzielone dla operatorow sieci ruchomych; [11 ss. ekranowych]. Adres: https://www.uke.gov.pl/ files/?id_plik=9455

[3.] Bienkowski P., Zubrzak B., Surma R.: Pole elektromagnetyczne stacji bazowej telefonii komorkowej--studium przypadku. Med. Pr. 2011;62(1):37-45

[4.] Bienkowski P., Staniec K.: EMF variability in the surrounding of typical cellular system base stations. W: Proceedings of 7th International Workshop on Biological Effects of Electromagnetic Fields; 8-12 pazdziernika 2012; Malta. Univeristy of Malta, Malta 2012, ss. 1-4

[5.] Cala P., Bienkowski P., Zubrzak B.: Wieloczestotliwosciowe systemy radiokomunikacyjne--analiza niepewnosci pomiaru. W: Doskonalenie metod pomiarowych pol elektromagnetycznych oraz oceny ekspozycji zawodowej i srodowiskowej. Nowa dyrektywa 2013/35/UE. Porownania miedzylaboratoryjne w zakresie 50 Hz i 18 GHz. 10 jubileuszowe Warsztaty IMP 2014--Ochrona przed PEM; 15-17 pazdziernika 2014; Eodz, Polska. Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera, Eodz 2014, ss. 86-88

[6.] Bienkowski P., Zubrzak B.: Electromagnetic field from mobile telephone systems. W: Proceedings of 8th International Workshop on Biological Effects of Electromagnetic Fields; 21-26 wrzesnia 2014; Varna, Bulgaria. Foundation Faraday, Varna 2014, ss. 141-143

[7.] Rozporzadzenie Ministra Pracy i Polityki Spolecznej z dnia 6 czerwca 2014 r. w sprawie najwyzszych dopuszczalnych stazen i natazen czynnikow szkodliwych dla zdrowia w srodowisku pracy. DzU z 2014 r., poz. 817

[8.] PN-T-06580-3:2002: Ochrona pracy w polach i promieniowaniu elektromagnetycznym w zakresie czestotliwosci od 0 Hz do 300 GHz. Czesc 3. Metody pomiaru i oceny pola na stanowisku pracy. Polski Komitet Normalizacyjny, Warszawa 2002

[9.] Bienkowski P., Burnecki K., Janczura J., Weron R., Zubrzak B.: A new method for automated noise cancellation in electromagnetic field measurement. J. Electromagn. Waves Appl. 2012;26(8):1226-1236, http://dx.doi.org/10. 1080/09205071.2012.710721

[10.] Rozporzadzenie Ministra Srodowiska z dnia 30 pazdziernika 2003 r. w sprawie dopuszczalnych poziomow pol elektromagnetycznych w srodowisku oraz sposobow sprawdzania dotrzymania tych poziomow. DzU z 2003 r. nr 192, poz. 1883

http://dx.doi.org/10.13075/mp.5893.00206

Ten utwor jest dostepny w modelu open access na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa--Uzycie niekomercyjne 3.0 Polska / This work is available in Open Access model and licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Poland License--http://creativecommons.org/ licenses/by-nc/3.0/pl.

Pawel Bienkowski Pawel Cala Bartlomiej Zubrzak

Politechnika Wroclawska / Wroclaw University of Technology, Wroclaw, Poland Wydzial Elektroniki, Katedra Telekomunikacja i Teleinformatyki / Faculty of Electronics, Telecommunications and Teleinformatics Department

Autor do korespondencji / Corresponding author: Pawel Cala, Politechnika Wroclawska, Katedra Telekomunikacji i Teleinformatyki, Janiszewskiego 9, 50-370 Wroclaw, e-mail: pawel.cala@pwr.edu.pl Nadeslano: 20 lutego 2015, zatwierdzono: 15 wrzesnia 2015

Caption: Photo 1. The base station with a transceiver placed in a container and long feeders

Fot. 1. Stacja bazowa starszego typu z ukladami nadawczo-odbiorczymi w kontenerze i dlugimi fiderami

Caption: Photo 2. The base station with small remote radio units

Fot. 2. Stacja bazowa z "plecakowymi" modulami radiowymi

Caption: Photo 3. Microwave relay measurement working in E-band

Fot. 3. Pomiar radiolinii pracujacej w pasmie E na stacji bazowej

Fig. 1. The impact of particular electromagnetic field (EMF) components En with different relative intensities [E.sub.n]/[E.sub.0] on the measured resultant field strength [E.sub.w]

Ryc. 1. Wplyw poszczegolnych skladowych En o roznych natezeniach wzglednych [E.sub.n]/[E.sub.0] na wypadkowe natezenie mierzonego pola [E.sub.w]

Caption: Fig. 2. Exemplary frequency response of probe working in 0.1-3000 MHz band

Ryc. 2. Przykladowe charakterystyki czestotliwosciowe sond pracujacych w pasmie 0,1-3000 MHz

Caption: Fig. 3. Exemplary frequency response of probe working in 80 MHz--90 GHz band

Ryc. 3. Przykladowe charakterystyki czestotliwosciowe sond pracujacych w pasmie 80 MHz--90 GHz

Caption: Fig. 4. The laboratory setup for electromagnetic field (EMF) measurement, method of 2 broadband probes

Ryc. 4. Stanowisko laboratoryjne do pomiaru pola elektromagnetycznego (PEM) metody 2 sond szerokopasmowych

Caption: Fig. 4. The laboratory setup for electromagnetic field (EMF) measurement, method of 2 broadband probes

Ryc. 4. Stanowisko laboratoryjne do pomiaru pola elektromagnetycznego (PEM) metody 2 sond szerokopasmowych
Table 1. Parameters of typical antennas for different
radiocommunication systems

Tabela 1. Parametry typowych anten systemow transmisji radiowych
stosowanych w stacjach bazowych

Typ anteny          Poziomy HPBW     Pionowy HPBW    Zysk
Type of antenna    Horizontal HPBW   Vertical HPBW   Gain
                     [[degrees]]      [[degrees]]    [dBi]

739 620/GSM900          65,0             27,0        12,5
739 495/GSM1800         65,0              7,0        18,0
742 215/UMTS            67,0              6,8        18,0
VHLP1-80/ 80 GHz         0,9              0,9        44,0
HAE3806 / 38 GHz         0,9              0,9        45,9
HP4-23 / 23 GHz          0,8              0,8        46,6

Typ anteny         Pochylenie    Moc doprowadzana   EIRP
Type of antenna    wiazki Tilt   Delivered power    [kW]
                   [[degrees]]         [W]

739 620/GSM900          0             20-100        8,90
739 495/GSM1800         2             20-100        12,60
742 215/UMTS           10               50          19,00
VHLP1-80/ 80 GHz        0             0,005         0,13
HAE3806 / 38 GHz        0              0,02         0,78
HP4-23 / 23 GHz         0              0,04         1,80

HPBW--kat polowy mocy / half power beam width, dBi--skala
logartmiczna zysku anteny wzglcdem anteny izotropowej / decibels
relative to an isotropic antenna, EIRP--zastepcza moc promieniowana
izotropowo / effective isotropical radiated power.

Table 2. Laboratory research for multi frequency EMF

Tabela 2. Laboratoryjne badania pol wieloczestotliwosciowych

Pole wzorcowe PEM                 Wskazanie sondy
Standard EMF                       Measured probe
                                       value
[V/m]             [E.sub.wyp2]         [V/m]         [E.sub.wyp7]
                     [V/m]                              [V/m]
80 GHz    UMTS                   EF6091    EF0391

0           5         5,0          5,55      5,05       4,78
0          10        10,0         11,30      9,90      11,13
0          15        15,0         17,10     15,30      15,73
0          20        20,0         22,00     20,20      18,20
5           0         5,0          2,81         0       5,54
5           5         7,1          6,41      5,10       7,80
5          10        11,2         11,55     10,10      11,44
5          15        15,8         17,20     15,20      16,50
5          20        20,6         23,30     20,30      23,34
10          0        10,0          5,00         0       9,85
10          5        11,2          7,40      5,30      10,30
10         10        14,1         12,60     10,40      14,36
10         15        18,0         18,20     15,50      19,36
10         20        22,4         24,00     21,00      23,74
15          0        15,0          7,31         0      14,40
15          5        15,8          9,24      5,40      14,86
15         10        18,0         13,32     10,70      15,95
15         15        21,2         18,05     15,70      18,16
15         20        25,0         24,35     21,50      23,42
20          0        20,0         10,35         0      20,39
20          5        20,6         11,75      5,55      20,47
20         10        22,4         15,20     11,00      20,93
20         15        25,0         20,00     16,00      24,12
20         20        28,3         25,90     22,00      27,72

Pole wzorcowe PEM
Standard EMF
[V/m]             [[delta].sub.7]   [E.sub.wyp4]   [[delta].sub.4]
                        [%]            [V/m]             [%]
80 GHz    UMTS

0           5          -4,4              --              1,0
0          10          11,3              --              1,4
0          15           4,8              --             -1,0
0          20          -9,0              --              2,0
5           0          10,7            5,54             10,7
5           5         -10,3            7,49              4,0
5          10           2,4           11,34              1,5
5          15           4,3           16,27              2,9
5          20          13,2           20,94              1,6
10          0          -1,5            9,85             -1,5
10          5          -7,9           11,12             -0,6
10         10           1,5           14,18              0,3
10         15           7,4           18,20              0,9
10         20           6,2           22,74              1,7
15          0          -4,0           14,40             -4,0
15          5          -6,0           15,35             -2,9
15         10         -11,5           17,76             -1,5
15         15         -14,4           21,16             -0,3
15         20          -6,3           25,46              1,9
20          0           1,9           20,39              1,9
20          5          -0,7           21,09              2,3
20         10          -6,4           23,03              3,0
20         15          -3,5           25,73              2,9
20         20          -2,0           29,63              4,8

PEM--pole elektromagnetyczne / EMF--electromagnetic field, UMTS--
Uniwersalny System Telekomunikacji Ruchomej / Universal Mobile
Telecomunications System. EF6091--sonda pracujaca do 90 GHz / 90 GHz
probe, EF0391--sonda pracujaca do 3 GHz / 3 GHz probe,
[E.sub.Wyp2]--wypadkowe natezenie PEM wyliczone wedlug wzoru 2. / EMF
calculated by formula 2, [E.sub.Wyp7]--wypadkowe natczenie PEM
wyliczone wedlug wzoru 7. / resultant strength of EMF based on
formula 7, [E.sub.wyp4]--wypadkowe natezenie PEM wyznaczone na
podstawie niezaleznego pomiaru kazdego ze zrodel i wzoru 4. /
resultant strength of EMF based on independend measurement of EMF
source and formula 4.

[[delta].sub.7]--blad wzgledny wyznaczony na podstawie wzoru 7. /
relative error based on formula 7, [[delta].sub.4]--blad wzgledny
wyznaczony na podstawie wzoru 4. / relative error based on pattern 4.

Table 3. Electromagnetic field measurement base station nu. 1 fur
prubes working in 3 GHz and 90 GHz bands

Tabela 3. Pumiary stacji bazuwej nr 1 kazda z sund pracujacych w
pasmie 3 GHz i 90 GHz

                                       PEM [V/m]

Odleglosc anteny         wskazanie sondy
od sondy pomiarowej       measured probe  [E.sub.M]   [E.sub.G]
Distance from antenna        value
to EMF probe
[m]                     EF6091   EF0391    EF6091      EF0391

1                        5,00     4,17      3,70        4,17
2                        5,11     4,09      4,60        4,09
3                        5,06     4,13      4,20        4,13
4                        5,60     4,70      3,98        4,70

                         PEM [V/m]
Odleglosc anteny
od sondy pomiarowej     [E.sub.wyp7]          Strefa
Distance from antenna                          Zone
to EMF probe
[m]

1                           5,58       [S.sub.b] / [S.sub.Z]
2                           6,16       [S.sub.b] / [S.sub.Z]
3                           5,89       [S.sub.b] / [S.sub.Z]
4                           6,16       [S.sub.b] / [S.sub.Z]

[E.sub.M]--rzeczywiste natczenie PEM ud linii radiowych / actual EMF
strength from microwave relay, [E.sub.G]--rzeczywiste natezenie PEM
ud anten GSM/UMTS / actual EMF strength frum GSM/UMTS, Sb--strefa
bezpieczna / SZ--safety zone.

Inne skroty jak w tabeli 2 / Other abbreviations as in Table 2.

Table 4. EMF measurement of base station no. 2 fur prubes working in 3
GHz and 90 GHz bands

Tabela 4. Pumiary stacji bazuwej nr 2 kazda z sund pracujacych w
pasmie 3 GHz i 90 GHz

                                             PEM [V/m]

Odleglosc anteny         wskazanie sondy
od sondy pomiarowej      measured probe
Distance from antenna        value          [E.sub.M]   [E.sub.G]
to EMF probe
[m]                     EF6091    EF0391     EF6091      EF0391

0,5                       2,0       1,0       3,28         1,0
1,0                       5,2       1,2       9,90         1,2
1,5                       5,7       0,8      11,09         0,8
2,0                       2,4       1,0       4,19         1,0
3,0                       1,7       1,2       2,08         1,2

                         PEM [V/m]

Odleglosc anteny
od sondy pomiarowej                           Strefa
Distance from antenna                          Zone
to EMF probe            [E.sub.wyp7]
[m]

0,5                         3,43       [S.sub.b] / [S.sub.Z]
1,0                         9,97       [S.sub.b] / [S.sub.Z]
1,5                        11,12       [S.sub.p] / [I.sub.Z]
2,0                         4,31       [S.sub.b] / [S.sub.Z]
3,0                         2,40       [S.sub.b] / [S.sub.Z]

Sp--strefa posrednia / [I.sub.z]--intermediate zone.

Inne skroty jak w tabeli 2 i 3 / Other abbreviations as in
Tables 2 and 3.
COPYRIGHT 2015 Nofer Institute of Occupational Medicine
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2015 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Title Annotation:PRACA ORYGINALNA
Author:Bienkowski, Pawel; Cala, Pawel; Zubrzak, Bartlomiej
Publication:Medycyna Pracy
Article Type:Report
Date:Sep 1, 2015
Words:5551
Previous Article:CRISIS IN THE VALUATION, EMOTIONAL LABOR AND OCCUPATIONAL BURNOUT AMONG TEACHERS OF RELIGION/KRYZYS W WARTOSCIOWANIU I PRACA EMOCJONALNA A WYPALENIE...
Next Article:GOOD PRACTICE IN OCCUPATIONAL HEALTH SERVICES--THE INFLUENCE OF HAZARDOUS CONDITIONS AND NUISANCE COEXISTING IN THE WORK ENVIRONMENT AND AT HOME ON...
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2021 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters |