Printer Friendly

Llwybrau Lleiniog; BYD NATUR.

Byline: BETHAN WYN JONES

DI-LEF yw tywod Lafan a, rhagor, mud yw'r gro mn Geiriau Myrddin ap Dafydd yn ei gywydd i Gwenllan ddaeth i'r cof wrth i mi barcio'r car ar lannau'r Fenai ym maes parcio Traeth Lleiniog ac edrych draw ar fynyddoedd Eryri y tu hwnt i dywod Lafan. Roedd 'na awel ffres o'r mr a brath yr hydref ar y bore. Ond nid wedi dod yma i fwynhau gogoniant Traeth Lafan na gwychder y mynyddoedd roeddwn i, ond i weld Coedydd Afon Lleiniog yng nghwmni Leah Williams o Menter Mn.

Mae angen gadael y car yn y maes parcio, a dilyn y ln am sbel cyn dod at git mochyn bren a chychwyn at y llwybr troed sy'n arwain wrth ochr yr Afon Lleiniog a thrwy'r coedydd at Gastell Aberlleiniog. Unwaith wedi mynd drwy'r git mochyn, roedd arwydd pren yn dangos y ffordd i'r Castell ac eglurodd Leah fod yr arwyddion ar y safle wedi'u gwneud o goed oedd yn tyfu yma pan ddechreuwyd clirio'r safle. Cafwyd arian i wneud hyn gan Cydcoed (un o brosiectau'r Comisiwn Coedwigaeth) a gwnaed y gwaith ym Mn gan Weithdy Mona.

Roedd y llwybr ger glan yr Afon Lleiniog yn hyfryd. Roedd y brwyn (rushes) a'r erwain (Filipendula ulmaria; meadowsweet) i'w gweld yn amlwg iawn, ac yn gymysg rhyngddyn nhw roedd Jac y neidiwr (Impatiens glandulifera; Himalayan balsam) yn mynnu dangos ei drwyn. Mae hwn yn gallu bod yn bla ar lannau afonydd ac mewn mannau gwlyb.

Roedd llysiau'r gymalwst (Aegopodium podagraria; ground elder), blodyn neidr (Silene dioica; red campion) yr hesg (Phragmites australis; common reed), a choed coed ysgawen, onnen a sycamorwydden i'w gweld o boptu'r llwybr.

Ond dyma gyrraedd pompren oedd yn croesi'r Afon Lleiniog ac wrth edrych i lawr i'r dwer, gallwn weld olion hen bont gerrig a arferai groesi'r afon yn y fan yma.

Erbyn heddiw, mae olion y dyfrgi (Lutra lutra; otter) i'w gweld ar yr Afon Lleiniog ac mae llyg y dwer (Neomys fodiens; water shrew) yn cael lloches ar ei glannau. Mae brithyll yn magu yn yr afon, ac wrth loetran ar y bont oedd yn croesi'r ln fawr, mi allwn eu gweld yn nofio'n braf mewn pwll llonydd.

Ond dyma barhau ar y llwybr oedd erbyn hyn yn dechrau dringo'n raddol. Ar y dde i mi, roedd hen goed deri tal a'r dail yn troi eu lliw. Roedd hwdedd o eiddew yn gorchuddio boncyff un o'r coed derw ac yn cynnig lloches wych i adar mn. Yn y coedydd ceir tri math o gnocell y coed - y gnocell fraith fwyaf, y gnocell fraith leiaf a'r gnocell werdd. I'r chwith i mi, roedd coed gwern gafodd eu plannu tua phedair blynedd yn l yn tyfu'n gadarn. Cafwyd nifer o wahanol rywogaeth o ystlumod yng Nghoedydd Afon Lleiniog gan gynnwys dwy rywogaeth o'r ystlum lleiaf, yr ystlum mawr, yr ystlum hirgoes a'r ystlum barfog.

Cwmnau lleol sy'n gyfrifol am y llwybrau pren ac mae'r canllawiau sydd arnyn nhw'n arbennig o hwylus wrth ddringo'r allt. Dyma aros am bwl a rhyfeddu unwaith eto at y coed derw sydd, mi gredir, tua 300 mlwydd oed. Draw i'r dde i mi mewn gallt o goed pinwydd yr Alban roeddwn i'n clywed y cigfrain (Corvus corax; raven) yn galw. Mae'r cudyll coch (Falco tinnunculus; kestrel), y gwalch glas (Accipiter nisus; sparrowhawk) a'r golomen wyllt (Columba oenas; stock dove) hefyd i'w gweld yma. Wrth syllu mewn rhyfeddod i lawr ar y coed ac ymhellach at fynyddoedd Eryri yn y pellter, beth groesodd o'n blaenau ond dau fwncath (Buteo buteo; buzzard) ac un ohonyn nhw'n cario cwningen fechan yn ei grafangau.

Erbyn hyn, roeddwn i yng ngolwg Castell Aberlleiniog. Hugh D'Avranches, Iarll Caer oedd yn gyfrifol am ei adeiladu rhwng 1084 a 1088. Roedd ganddo sawl llysenw gan gynnwys Huw Dew, a Huw Flaidd am ei fod yn ymladdwr mor fileinig. Castell tomen a beili oedd yma'n wreiddiol, a byddai'r gweithwyr wedi torri'r coed, tyllu'r ffos a phentyrru'r pridd a'r cerrig i wneud y domen cyn defnyddio'r coed i wneud y castell pren. Yn 1094, cipiodd Gruffydd ap Cynan y castell oddi ar y Normaniaid. Yn yr ail ganrif ar bymtheg yr adeiladwyd y castell cerrig y gwelir ei weddillion heddiw, gan wer o'r enw Thomas Cheadle.

Roedd gwaith dringo grisiau pren i gyrraedd Castell Aberlleiniog ei hun, ond roedd yn werth yr ymdrech gan fod y golygfeydd o'r tyrrau yn wych. Mae gwaith ardderchog wedi'i wneud yma gan Menter Mn ac mae'n werth galw heibio i weld y cynefin heddychlon yma.

CAPTION(S):

Castell Aberlleiniog ger Llangoed, ac ar y dde rhai o'r llwybrau pren ar y safle Lluniau: Menter Mn
COPYRIGHT 2009 MGN Ltd.
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2009 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Title Annotation:Features
Publication:Daily Post (Liverpool, England)
Date:Oct 14, 2009
Words:771
Previous Article:Cau pen y mwdwl; LLYTHYRAU.
Next Article:Arferion yn gysylltiedig , Chalangaeaf; LLxN Y LLYSIAU.


Related Articles
Dyn 'i fryd ar Gyfeillion pluog.
Bygythiad i fywyd mOr Cymru.
Llaw gyfar wydd i'n tywys trwy ogoniant y tymhorau; Bu Tudur Huws Jones yn bwrw golwg ar gyfrol newydd gan awdures y bydd darllenwyr Yr Herald yn...
Digon i ddweud am y gwynt a'r glaw.

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2022 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters |