Printer Friendly

Kum Sinekleri (Yakarca, Tatarcik) ve Kontrol Yontemleri / Sand Flies and Their Control Methods.

OZ

Hastalik etkenlerini tasiyabilen artropod vektorlerle mucadelenin genel amaci hastalik bulasim dongusunu kirmaktir. Bu nedenle hastaligin kontrolu, dongude yer alan butun unsurlarla (insan, artropod vektor, rezervuar) ilgili olarak alinabilecek onlemleri kapsamaktadir. Basta tropikal ve subtropikal alanlarda olmak uzere dunyanin bircok bolgesinde leishmaniasis ve tatarcik hummasi gibi hastaliklarin vektorlugunu yapan ve hastalik dongusunun artropod ayagini olusturan kum sinekleri (Diptera: Psychodidae: Phlebotominae) ile mucadelede dikkat edilmesi gereken onemli noktalar bulunmaktadir. Kum sineklerinin larva mucadelesi oldukca zor ve neredeyse imkansiz oldugu icin, agirlikli olarak erginlere yonelik mucadele yapilmaktadir. Gerek leishmaniasis gerekse ilgili viral hastaliklarin azaltilmasindaki en etkili strateji de ozellikle insanlarin bulundugu alanlarda kum sineklerinin kontrolu oldugundan bu derlemede, kum sineklerinin morfolojisi, biyolojisi, taksonomisi, yani sira ozellikle entegre mucadele ve kontrol yontemleri uzerinde durulmustur. Metin icinde insektisit emdirilmis cibinlik ve perde kullanimi, zooflaksi, ic ve dis reziduel uygulamalar, larvasitler, repellentler ve evcil hayvan tasmalari gibi onlemler yani sira kum sineklerinde direnc gibi bircok konu ile ilgili bilgi verilmistir.

Anahtar Kelimeler: Entegre zararli yonetimi, kum sinekleri, kontrol yontemleri

Gelis Tarihi: 10.03.2017

Kabul Tarihi: 30.03.2017

ABSTRACT

The main aim of managing arthropod vectors that carry the disease agents is interrupting the infection cycle. Therefore, the management of the disease implies that all precautions related to all elements (i.e., human, arthropod vector, and reservoir) in the infection cycle need to be taken. There are important points that need to be considered while dealing with sand flies (Diptera: Psychodidae: Phlebotominae), which in many regions worldwide, particularly in tropical and subtropical areas, are vectors of diseases such as leishmaniasis and sand fly fever and are the arthropods of the infection cycle. Because the larval control of the sand flies is very difficult and almost impossible, the management is mainly conducted for the adults. The most effective strategy for reducing both sand fly fever and leishmaniasis is managing sand flies, particularly in areas where humans are located. In this review, the morphology, biology, and taxonomy of sand flies; the integrated fighting and management methods such as insecticide-impregnated bed nets and use of curtains, zooprophylaxis, indoor and outdoor residual applications, larvicides, repellents, and insecticide-impregnated dog collars; and data regarding many issues such as insecticide resistance in sand flies have been emphasized on in the review.

Keywords: Integrated Pest Management, sand flies, management methods

Received: 10.03.2017

Accepted: 30.03.2017

GIRIS

Leishmaniasis; halk arasinda kum sinegi, tatarcik veya yakarca olarak bilinen sineklerin vektorlugunu yaptigi Leishmania turu protozoon parazitlerin neden oldugu bir hastaliklar grubudur. Hastalik etkenleri, parazitli insan veya hayvandan kan emerek enfekte olmus disi kum sineginin (Diptera: Psychodidae: Phlebotominae) insanlardan kan emmesi sirasinda bulasmaktadir. Hastaligin visseral, kutanoz, mukokutanoz ve diffuz kutanoz olmak uzere en az dort ana klinik sekli bulunmakta ve ulkemizde farkli Leishmania turlerinin etken oldugu kutanoz leishmaniasis (KL) ve visseral leishmaniasis (VL) olmak uzere iki klinik sekli gorulmektedir. Leishmaniasis disinda kum sinekleri phlebovirus olarak bilinen cok sayida viruse ve sadece

Guney Amerika'da gorulen Bartonella bacilliformis'e de vektorluk yapabilmektedirler (1). Bu derlemede, kum sineklerinin biyolojileri, morfolojileri, yasam donguleri, zararli statuleri ve kontrol metotlari hakkinda bilgi verilmesi amaclanmistir (2, 3).

Morfolojileri

Ergin kum sinekleri yaklasik 2-3 mm buyuklugunde olup ergin sivrisineklerin neredeyse 1/3'u kadardirlar. Vucut buyukluklerine gore oldukca uzun ve kirilgan bacaklara sahip bu canlilarin vucutlarinin dis kisminda, kanatlar da dahil tum vucudu kaplayan tuy benzeri yapilar (setalar) bulunmaktadir. Istirahat halindeyken kanatlarini karin uzerinde yaklasik 40 derecelik bir aci ile "V" harfi seklinde tutmalari diger sineklerden ayirt edilmelerinde kolaylik saglamaktadir (Sekil 1). Buyuk siyah gozlere sahip olan kum sineklerinin disileri sokucu emici agiz yapisiyla yumurta gelisimi icin konaklarindan kan emerler, enerji gereksinimleri icin de bitki ozsularindan faydalanirlar. Kan besini mideye giderek sindirim islemine tabi tutulurken, bitki ozsulari oncelikle kursaga gider, buradaki ilk sindirimden sonra mideye gonderilir. Erkek bireylerin ise agiz yapisi sadece bitki ozsulari ile beslenmeye uygundur.

Yasam donguleri ve davranislari

Tam baskalasim (holometabol) geciren kum sineklerinin yasam dongusunde yumurta, larva, pupa ve ergin olmak uzere dort yasam evresi bulunmaktadir. Bir gonotrofik dongude yaklasik 30-70 arasinda yumurta (0,1 mm en - 0,3 mm uzunluk boyutlarinda) disi tarafindan humus/organik madde bakimindan zengin nemli topraklara birakilmaktadir. Ortalama 4-20 gun icerisinde acilan yumurtadan cikan larvalar organik atikca zengin ve nemli hemen hemen her turlu (agac kokleri, agac kovuklari, magaralar, topraktaki kucuk catlak ve yariklar, camur duvarlar, kemirgen yuvalari, gubreler, cim birikintileri, yaprak kufleri, hayvan diskilari vb.) habitatta geliserek dort larva evresi gecirmektedirler. Larvalar sucul ortamda yasamazlar. Larva gelisim suresi larvanin yeterli besin bulmasina, ortamin sicakligina, nemine ve kum sinegi turune gore degismekle birlikte yaklasik 20-30 gun surmektedir. Ekstrem kosullarda yumurta acilim suresi uzamakta, bu uygun olmayan kosullarin uzamasi ile larvalarin diyapoza girmeleri durumunda ise gelisim sureleri uzayarak aylarca surebilmektedir. Ideal kosullarda pupa suresi 6-13 gun kadar surmektedir (Sekil 2). Ergin hale gelen disi ve erkek kum sinekleri enerji gereksinimleri icin bitki ozsulari ile beslenirler. Baskalasim suresi uygun kosullarda en az 1-1,5 ay suren kum sineklerinin gelisimi uygunsuz kosullarda (sicak, soguk, kurak vb.) aylarca surebilmektedir. Hem sucul ortamda gelismemeleri hem de uzun gelisim suresi acisindan da sivrisineklerden ciddi sekilde ayrilmaktadirlar. Sadece disiler yumurtalarinin gelisimi icin insanlar, kopekler, ciftlik hayvanlari ve kemirgenler gibi bircok canlidan kan emerler. Ayrica kertenkele ve yilan gibi surungenlerden kan emen cinsleri de bulunmaktadir. Genel olarak geceleri aktif olan kum sinekleri agirlikli olarak gelistikleri alanlara yakin (ortalama 50-200 m) alanlarda konaklarina saldirarak kan emme davranisi gosterirler. Kum sinekleri zayif ucuculardir ve ruzgarli havalardan cok etkilenirler, boyle durumlarda kan ve enerji kaynagi bulmalari zorlasir ve yere yakin ucmayi tercih ederler (4). Yakin mesafe ucuslarinda dahi duvar veya zemin uzerinde siklikla konarak ve ziplayarak uctuklari icin yuksek binalara tirmanabilirler. Ozellikle kapali ortamda bulunan bireylerin duvarlar ile mutlaka temaslari oldugundan reziduel insektisit uygulamasi oldukca onem tasimaktadir.

Bu genel ozellikleri disinda her ture ait populasyonun kendine ozgu biyolojik ozellikleri (ureme, beslenme, dinlenme, ciftlesme, yasam suresi, yayilim) ve davranislari bulundugu icin mucadele edilecek alanlardaki kum sinegi faunasinin tespiti onem tasimaktadir. Alandaki turlerin bilinmesi, asagida ayrintilari verilen mucadele yontemlerinden hangilerinin kullanilmasi durumunda daha verimli sonuclar alinacaginin da bir gostergesi olup hem basari hem de maliyet acisindan yarar saglamaktadir. En basit anlamda, eksofilik yani disarida beslenme ve dinlenme davranisi gosteren turlerin bulundugu alanlarda ic mekan ilaclamasi yapmanin etkinliginin cok az olacagi aciktir.

Siniflandirilmasi

Kum sinekleri tropikal ve subtropikal bolgelerde, kurak/yari kurak ve iliman alanlarda yayilim gostermektedir. Psychodidae ailesi icinde bulunan Phlebotominae alt ailesindeki 6 adet cins altinda siniflandirilmistir. Bu cinslerin altinda ise ozellikle vektor turlerin bilinmesi acisindan onemli olan alt cinsler yer almaktadir. Dunya'da gunumuze kadar 988 turu saptanmistir. Bunlarin yaklasik ucte ikisi "Yeni Dunya" olarak adlandirilan Amerika kitasinda, diger kismi ise "Eski Dunya" olarak adlandirilan Asya, Avrupa ve Afrika kitalarindadir. Avustralya kitasinda ise kum sinegi bulunmamaktadir (5).

Ulkemizin de bircok ilinde fauna calismalari yapilmis olup simdiye kadar 24 Phlebotomus (5 alt cins), 4 Sergentomyia cinsine ait olmak uzere 28 kum sinegi turu saptanmistir (Tablo 1).

Eski Dunya'da 3, Yeni Dunya'da 20'den fazla cins altinda toplanan kum sinegi turlerinin ozellikle ait olduklari altcinslerdeki siniflandirilmasinda tam bir fikir birligi olmadigindan hala degisiklikler yapilabilmektedir. Ancak vektoryel onemleri acisindan Eski Dunya'da Phlebotomus, Yeni Dunya'da Lutzomyia cinslerinde bulunan turler one cikmaktadir (6, 7).

Kum sineklerinin toplanmasi ve tur tayinleri

Endemik alanlarda yapilacak fauna belirleme calismalarinda oncelikle alanin ozellikleri (ormanlik, vejetasyon, col, kirsal, kentsel, konak varligi, iklim durumu, ruzgar, vb) belirlenmeli ve toplamada kullanilacak tuzak tipi ile lokaliteler saptanmalidir. Isikli tuzaklar hemen her ortamda kullanilabilen, gun batimi ile gun dogumu arasinda calistirilan ve cok sayida bireyin yakalanmasini saglayan tuzaklardir. Isik tuzaklari ile araziden canli olarak toplanan kum sinekleri uzerinde insektisitlere karsi hassasiyet testleri yapilabilmektedir. Belli olculerde hazirlanmis ve hint yagi ile kaplanmis yagli kagit tuzaklari ise alandaki tur cesitliliginin belirlenmesinde ve tur yogunlugunun hesaplanmasinda onemli rol oynarlar. Bunun yani sira hava karardiktan sonra agiz aspiratorleri ile ozellikle duvarlar uzerinden veya varsa hayvan konaklar uzerinden toplama yapilabilir. Kum sineklerinin toplanmasi ile ilgili tum yontemleri iceren bir derleme makaleden yararlanilabilir (8).

Bir alanda kum sinegi orneklerinin isikli tuzaklar ile toplanmasi sonrasinda faunadaki turlerin tespiti icin her bireyin ayri ayri diseke edilmesi ve mikroskop altinda incelenerek turunun belirlenmesi gerekmektedir. Bu bireylerin morfolojik ozelliklerinin kullanilmasi ile yapilan tur tayini zaman almakta, deneyim gerektirmekte fakat oldukca dusuk maliyet saglamaktadir. Bunun icin bolgelere gore hazirlanmis basili, elektronik veya web tabanli tur tayini anahtarlari bulunmaktadir (9). Bunun disinda her bireyin DNA'si elde edilerek molekuler yontemlerle de turlerinin belirlenmesi mumkundur ancak daha pahaliya mal olmaktadir (10).

Vektorluk acisindan onemleri

Konaklarinin etrafinda kucuk sicramalarla ucma davranisi gosteren kum sinegi cinslerine ait cok sayida turun dunyanin bircok bolgesinde farkli hastalik etmenlerinin vektoru oldugu gosterilmistir. Bu hastaliklarin basinda Leishmania turu parazitlerin neden oldugu bir grup hastalik gelmektedir. KL ve VL dunyanin bircok bolgesinde kum sineklerinin vektorluklerini yaptiklari en yaygin hastaliklardandir. Ulkemizde agirlikli olarak genclerde olsa da her yas grubunda gorulen KL'ye Leishmania tropica, L. infantum, L. major ve L. donovani; genelde 14 yas alti cocuklarda gorulen VL'ye ise L. infantum sebep olmaktadir (2, 3, 7). Leishmania infantum'un dogadaki kaynakligini (rezervuar) kopekgiller (kopek, tilki, cakal, vb) yapmakta ve dogal parazit sirkulasyonu aslinda bu hayvanlar arasinda gerceklesmektedir. Parazit kopeklerde de oldukca ciddi "Kanin leishmaniasis" adi verilen sistemik bir hastaliga neden olmaktadir. Bu hastaligi olan kopeklerin sadece %40-45'i klinik bulgu vermekte, fakat kopeklerde parazit tum deride de yayilim gosterebildiginden enfekte olanlarin tamami paraziti vektor kum sineklerine kan emmeleri sirasinda bulastirabilmektedir (6, 11). Ulkemizde sahipsiz kopeklerin de fazla olmasi sorunun boyutunu daha da buyutmektedir.

Hem kirsal hem de kentsel alanlarda gerceklesen bulasma dongusunde hastaligin goruldugu alan ile iliskili primer bir vektor kum sinegi turu ve primer bir memeli rezervuar konak (insan ve/veya hayvan) bulunmaktadir.

Burada onemli noktalardan birisi de her kum sinegi turunun her Leishmania turunu tasiyamadigi, her iki organizmaya ait turler arasinda ozel bir iliski oldugudur. Bu nedenle "olasi vektor", "kesin vektor" ve "vektoryel kapasite" tanimlari vardir ve bir kum sinegi turunun kesin vektor oldugunun kanitlanmasi icin yedi ayri kriterin yerine getirilmesi gerekmektedir (1, 6, 12). Gunumuze kadar saptanmis 988 turden sadece 70 kadarinin vektorlugu kanitlanmis olup Eski Dunya'daki kesin vektor oldugu saptanan kum sinegi turleri ve tasidigi Leishmania turleri Tablo 2'de verilmistir.

Leishmania parazitleri disinda kum sinekleri ayrica dunyanin bircok ulkesinde kum sinegi atesi (sandfly fever), uc gun atesi (three day fever) veya papatasi atesi (papataci fever) olarak bilinen viral bir enfeksiyona neden olan ve phlebovirus adi verilen bir grupta yer alan viruslerin (Sicilian, Naples, Toscana ve 60'dan fazla diger virusun) ve Guney Amerika'da bartonellosis hastaligina neden olan Bartonella bacilliformis bakterisinin vektorudur. Toscana virus ensefalit tablosuna da neden olabilirken diger virusler daha ilimli bir hastalik tablosuna sebep olmaktadirlar. Hem parazit, hem bakteri hem de viruslere vektorluk yapmalari nedeniyle de halk sagligi ve veteriner hekimlik acisindan tibbi oneme sahiptirler.

KONTROL YONTEMLERI

Hastalik etkenlerini tasiyabilen artropod vektorlerle mucadelenin genel amaci hastalik bulasim dongusunu kirmaktir. Bu nedenle hastaligin kontrolu, dongude yer alan butun unsurlarla ilgili olarak alinabilecek onlemleri kapsamaktadir. Gerek leishmaniasis gerekse ilgili viral hastaliklarin azaltilmasindaki en etkili strateji de ozellikle insanlarin bulundugu alanlarda kum sineklerinin kontrolu oldugundan bu calismada sadece vektore yonelik uygulanabilecek mucadele yontemlerine yer verilmistir. Bunun icin asagida da aciklanacagi uzere cok sayida yontem bulunmakta, alanin ozelligine, hedeflenen vektor turun davranis bicimine ve maliyet-etkinlik oranina gore genelde birden fazla yontemin entegre sekilde uygulanmasi onerilmektedir (6, 13-15).

Kulturel ve Fiziksel Kontrol

En onemli kulturel kontrol calismalarindan biri kum sineklerinin uremelerine neden olabilecek gubrelik alanlarin, bitki dokuntulerinin, organik atiklarin ve copluklerin ortadan kaldirilmasi veya azaltilmasina yonelik calismalar ve bunlarla ilgili egitimin verilmesidir. Ek olarak, tasidiklari patojenlerin neden oldugu hastaliklarin yapilacak egitimlere eklenmesi ve boylelikle hastalarin ve rezervuar hayvanlarin dogru tani ve tedavileri saglanarak kum sineklerinin patojen organizmayi alabilecegi kaynaklarin azaltilmasi oldukca onem tasimaktadir. Ulkemiz de dahil olmak uzere sitmanin eradike edildigi ulkelerde basarinin en onemli nedenlerinden biri hastalarin azaltilmasidir. Sitma hastaliginda oldugu gibi hasta sayisinin azaltilmasi vektor boceklerle hastalarin bir araya gelme olasiligini azaltacagindan kum sineklerinin vektorlugunu yaptigi hastaliklarin olgu sayilarinin azaltilmasi da kum sinekleri ile patojenlerin bir araya gelme olasiliginin azalmasina neden olacaktir. Gelisme alani olabilecek duvar catlaklarinin onarilmasi, siva yapilmasi, duvar dip kisimlarina supurgelik yapilmasi, badana yapilmasi, organik atiklarin duzenli toplanmasi, cimlerin duzenli bicilmesi gibi yontemler de mucadelede basariyi arttirmaktadir. Yine kum sineklerinin gunduzleri dinlendikleri mekanlarin, evlerin, sigir barinaklarinin ve tuvalet duvarlarindaki yarik ve catlaklarin 2 metreden yukarisinda kalan kisimlarinin kirec ve camur karisimi ile sivanmasi, duvarlara ve zemine yaklasik 20 cm genisliginde cimentodan supurgelik yapilmasi mucadelede fayda saglamaktadir (16, 17). Cevresel olarak yapilacak fiziksel duzenlemelerde ekolojik duruma ve cevreye yapilacak etkiye dikkat edilmelidir.

Cibinlikler

Sitma gibi hastaliklarin yaygin olarak goruldugu alanlarda tulden yapilmis cibinliklerin sivrisineklerden korunmak icin kullanilmasi oldukca etkili ve ucuz bir yontemdir. Bazi durumlarda cibinliklerin insektisit cozeltilerine batirilip kurutulduktan sonra asilarak kullanilmasi da basariyi arttirmaktadir. Cibinlik kullanilmasi genellikle sadece uyku uyuma zamanlarinda oldugu icin, normal aktivite gosterilen aksam saatlerinde cibinlik kullanilmadigindan sadece isirilma olasiligini azaltmaktadir. Sivrisineklere karsi kullanilan cibinliklerdeki gozeneklerin genis olmasi sebebiyle kum sinekleri bu gozeneklerden gecebilmekte ve kan emme davranisi gosterebilmektedir. Bu sebeple kum sineklerine karsi korumada daha kucuk gozeneklere (4-5 mm2 den kucuk) sahip cibinliklerin kullanilmasi gerekmektedir.

Cibinliklere sentetik piretroit urunler olan deltamethrin, alpha-cypermethrin, lambda-cyhalothrin ve permethrin aktif maddelerinin emdirilmesinin degerlendirildigi cok sayida arastirmada piretroitlerin kum sineklerine karsi cibinliklerin kullaniminda etkinligi arttirdigi ve 20 yikamaya kadar etkinligi koruyabildigi rapor edilmistir. Kum sineklerinin deltamethrin'e karsi oldukca duyarli oldugu ve deltamethrin etkinliginin 3 ay veya daha uzun sure olabildigi bildirilmistir (18). Elnaiem ve ark. (19) lambda-cyhalothrin'in 10 mg ai/[m.sup.2] dozunda uygulandigi cibinliklere 30 saniye temas eden kum sineklerinin tamaminin bir saat icerisinde oldugunu bildirmislerdir. Yine Elnaiem ve ark. (20) tarafindan laboratuar ve arazi kosullarinda permethrin'in 0,5 mg ai/[m.sup.2] dozuyla muamele edilmis cibinliklere 3 dakika temas eden P. papatasi bireylerinin tamaminin 24 saat icerisinde oldugu bildirilmistir. Dunya Saglik Orgutu kullanilabilecek cibinliklerin etkinliklerine dair yapilan arastirmalari izlemekte ve tavsiye edilenleri bildirmektedir (Tablo 3).

Turkiye'de Adana ilindeki KL (sark cibani) icin endemik olan bir alanda yapilan ve uzun omurlu insektisit emdirilmis bir cibinligin (Olyset[R] Plus; Sumitomo Chemical, London, United Kingdom) kullanildigi bir calismada bir yil cibinlik kullanilan koydeki KL insidansinin %4,78'den %0,37'ye dustugu, cibinlik kullanilmayan kontrol koyundeki insidansin ise %3,67'den %4,69'a ciktigi saptanmistir (21). Hastaligin azaltilmasindaki etkinligi sadece ulkemizde degil diger endemik bolgelerde de kanitlanmis olmasina karsin ulkemizde bugun icin insektisit emdirilmis cibinlikler, simdiye dek ruhsat alinmadigi icin bulunmamaktadir (22, 23).

Kimyasallarla muamele edilmis cibinlikler ozellikle kapali alanlarda oldukca yuksek koruyucu ozelliktedir. Insektisit emdirilmis cibinliklerin direk gunes isinlarina maruz kalmalari etkinliklerinin azalmasina neden olabileceginden serin ve iyi havalanan ortamlarda saklanmalari onerilmektedir (24).

Kenya'da yapilan bir arastirmada 0,5 gr/ai [m.sup.2] permethrin uygulanmis perdelerin ev iclerinde kullaniminin ic mekanlarda kum sinegi sayisini azalttigi bildirilmistir (25). Benzer sekilde Iran'da kum sineklerine karsi deltamethrin emdirilmis perdelerin kullanildigi bolgelerde KL vakalarinin orani azalmistir (26).

Bitkisel Urunler ve Kovucular (Repellentler)

Ozellikle sivrisineklere karsi etkin sekilde kullanilan DEET (diethyltoluamide) kum sineklerine karsi kovucu (repellent) etkisi en fazla calisilan aktif maddedir ve farkli arastirmacilar tarafindan degisik oran ve surelerde etkinligi bildirilmistir. Vektor boceklerde ortaya cikan direnc ve insektisitlerin cevre ve insan sagligi uzerindeki etkileri nedeniyle arastirmacilar bitkilerden elde edilen ekstrakt ve yaglarin bocekler uzerindeki etkilerini arastirmaya yonelmislerdir (27). Bu calismalarin bir bolumunde bazi bitkisel yaglarin kum sinekleri uzerindeki kovucu ve oldurucu ozellikleri arastirilmistir. Sekiz farkli bitki turunden elde edilen ucucu yaglarin bir kum sinegi turu olan Lutzomyia (Lut.) migonei turu uzerindeki repellent etkisi arastirilan bir calismada Piper marginatum ve Cinnamomum zeylanicum yaglarinin sekiz bitki yagi arasinda kovucu etkisi en yuksek olan yaglar oldugu bulunmustur (28). DEET disinda farkli kovucularin da (Indalone, Citrony) kum sineklerine karsi etkin oldugu tespit edilmis, %5-10 arasinda aktif madde iceren urunlerin 1-4 saat arasinda kovucu etkilerini korudugu rapor edilmistir. Hindistan'da Neem yaginin elektromat cihazlarla isitilmasi yoluyla calistirilmasi ile kontrol gruplarina kiyasla cihazlarin calistirildigi odalarda daha az kum sinegi tespit edilmistir (29). Yine Sharma ve Dhiman (30) %2 neem yaginin gerek arazi kosullarinda gece boyunca Phlebotomus (P.) argentipes turune, gerekse laboratuvar kosullarinda 7 saat suresince P. papatasi turune karsi repellent etki gosterdigini bildirmislerdir. Citronella, linalool ve geraniol iceren mumlarin %24, 7-79, 7 arasinda degisen oranlarda kovucu ozellik gosterdigi bildirilmistir (31). Iran'da ulkemizde Mersin bitkisi (Myrtus communis) olarak bilinen bitkiden elde edilen ucucu yagin P. papatasi uzerinde hem repellent hem de oldurucu ozellikte oldugu bildirilmistir (32, 33). Cymbopogon citratus ve Tagetes minuta bitkilerinden elde edilen ucucu yaglarin P. duboscqi turu uzerinde yuksek sevide repellent etkili oldugu rapor edilmistir (34).

Ulkemizde farkli oranlarda (genellikle %5-20 arasinda) DEET etken maddesini iceren repellent etkiye sahip sprey ve solusyonlarin sivrisinekler basta olmak uzere kene ve kum sineklerine karsi korunmak icin ruhsatlandirildigi gorulmektedir. Genellikle kan emen arthropodlarin aktif oldugu saatlerde 2-4 saat araliklarla kullanilmasi tavsiye edilen bu urunlerin 2 yas altindaki cocuklarda kullanilmasi uygun gorulmemektedir. Ayrica bitki kokenli olarak okaliptus ve menthol gibi urunleri iceren formulasyonlar da ruhsatlandirilmaktadir

Yapiskan tuzaklar

Kum sineklerinin kontrolunde aktif olarak kullanilabilecegi dusunulmeyen yapiskan tuzaklar sadece bolgesel populasyon buyuklugunun tespitinde ve tur kompozisyonlarinin belirlenmesinde arastirma amaci ile kullanilabilirler. Yuksek nem oranina sahip ortamlarda yapiskan tuzaklarin etkinligi azalabilmektedir.

Kopek tasmalari ve topikal uygulamalar

Kum sineklerinin kentsel alanlarda konak olarak tercih ettikleri hayvanlarin basinda kopekler gelmektedir. Insektisit emdirilmis kopek tasmalari kum sineklerinin konaklari uzerinde beslenmelerini engellemekte/caydirmakta, kovmakta ve bazilari oldurucu ozellik gostermektedir. Dunyanin bircok bolgesinde (Orn: Fransa, Iran) kopek tasmalarinin alti aydan bir yila kadar degisen surelerde etkin oldugu gorulmustur (35-37). Kopekler uzerine noktasal olarak damla seklinde uygulanan permethrin ve imidacloprid urunlerinin kopekleri bir aya kadar koruduklari gosterilmistir (38). Jalilnavaz ve ark. (39) tarafindan yapilan bir arastirmada flumethrin'in damlatma yoluyla kopekler uzerine uygulanmasi sonucunda bu kopeklerden kan emen kum sineklerinde 2,5 aya kadar %90-100 arasinda degisen oranlarda olum kayit edilmistir.

Leishmaniasis acisindan endemik alanlarda bu uygulamalarin hem saglikli hem de hasta kopeklere yapilmasi onerilmektedir. Bu tasma veya topikal urunlerin Leishmania ile enfekte kopeklere uygulanmasi ile kum sineginin hasta kopekten paraziti almasi; saglam kopeklere uygulanmasi ile de olasi enfekte bir kum sineginin paraziti saglam kopege bulastirmasi engellenebilmektedir. Ulkemizde bu tasma ve topikal urunlerden bulunmaktadir.

Kemirgen (Rezervuar) mucadelesi

Konak olarak kemirgenleri, gelisim ortami olarak kemirgen diski ve kemirgen yuvalarini tercih eden turlerle mucadelede kemirgen yuvalarinin tahrip edilmesi ve kemirgenlere yonelik mucadele yapilmasi basari saglamaktadir. Bu amacla akut ve kronik etkili rodentisitlerin kullanilmasi ile kemirgen tuzaklarinin kullanilmasi yaygin olarak gorulmektedir. Kum sinegi probleminin goruldugu konut, barinak vb. alanlarin etrafinda 500 m capindaki alanda kum sinegi aktivitesinin basladigi bahar aylari itibariyle cesitli rodentisitler kullanilarak kemirgen mucadelesinin yapilmasi, kum sinegi kaynakli hastaliklarin azalmasinda onemli rol oynadigi bildirilmektedir (40).

Larvasitler ve uygulamalari

Kum sineklerinin larva mucadelesi oldukca zor hatta hemen hemen imkansizdir. Sucul ortamlar disinda hemen hemen her habitatta gelisim gosterebilen larvalari dogrudan belirlemek ve uygulama yapmak cok zordur. Ornegin sivrisinek larvasinda su, ev sinegi larvasinda gubre ve copluk gibi ureme kaynaginda yuzlerce ve bazen binlerce larva bir arada bulunabilmektedir. Ancak kum sinegi larvalarini bir alanda bir arada orneklemek imkansiz gibidir. Su an dunya genelinde sadece bu alanda arastirma yapabilen arastirmacilar dahi laboratuvar kulturleri olusturma sirasinda dogadan topladiklari erginleri kulture almaya calismakta, uygun sicaklik ve nem kosullarinda, deney hayvanlarindan emdirilen kanlarla kultur olusturmaktadirlar. Oldukca hassas olan erginler birkac gun icerisinde olmekte, laboratuar kosullarinda larva ve pupa gelisim ortamlarinda erginlesme orani sicakliga bagli olarak farkli turlerde degiskenlik gostermektedir.

Guzman ve Tesh (41) tarafindan laboratuvar kosullarinda yapilan arastirmalarda uc farkli yakarca turunun laboratuar ortaminda erginlesme oranlari arastirilmistir. Elde edilen verilere gore 15 ve 28[degree]C arasindaki alti farkli sicaklikta yetistirilen P. papatasi icin maksimum %57,8; P. perniciosus icin maksimum %58,9; Lut. longipalpis icin maksimum %47,9 oraninda ergin cikisi gozlenmistir. Ayrica laboratuvar kosullarinda larva elde edilse dahi larvasit denemelerinin gercegi yansitabilmesi, biyotik ve abiyotik faktorlerin etkinliginin tam olarak belirlenebilmesi icin arazi kosullarinda yapilmasi gerekmektedir. Uygulama yapilan alanlara birakilan larvalar birkac gun icinde kendiliginden olebilmekte, hayvan diskilari icerisinde izlenmeleri guclesmekte, en az 2-3 hafta gelisim gosterebildikleri alanlarda sayimlari kucuk olmalari ve ortamda fungus olusumu sebebiyle imkansiz hale gelebilmekte ve kontrol gruplarinda cok fazla olum meydana gelmektedir. Bu durum arazide larvasit denemelerini yapilmasinin ne kadar imkansiz oldugunu ve sonuclarinin ne kadar guvenilir olabilecegini acikca gostermektedir. Bu sebeple sivrisinek ve ev sinegi gibi zararlilarin kontrolunde kullanilan larvasitlerin gerek laboratuvarda gerekse dogada kum sinegi mucadelesinde basari olcutlerini ve etkinligini belirlemek neredeyse imkansizdir.

Larva mucadelesinde kullanilan urunler sivrisinek ve ev sinegi mucadelesinde oldukca basarili urunler olarak gorulmektedirler. Ancak bircok literaturde de acikca belirtildigi gibi kum sineklerinin larvalarini dogada ureme kaynaklarinda tespit etmek, cok sayida bireyi bir arada bulabilmek, larva mucadelesinde kullanilan urunleri larvalara ulastirmak zor oldugu icin Dunya Saglik Orgutu gibi bircok kurum ozellikle erginlere yonelik yapilacak calismalari onermektedir. Yapilan bir arastirmada alti ton toprak icerisinde sadece 150 adet larva tespit edilmistir (42). Dogadan larvanin ilk tespiti 1900'lu yillarin basina gitmektedir (43). Larvalarin gelisim alanlari ergin bireylerin goruldugu alanlara yakin olmakla birlikte ureme ve gelisme kaynagi olabilecek alanlar uzerine birakilan tuzaklarda sinirli sayida ergin yakalanabilmektedir (44).

Bazi kum sinegi turlerine ait (P. papatasi) larvalarinin kemirgen yuvalarinda kemirgenlerin diskilari icerisinde beslenerek gelistigi saptanmistir (45, 46). Bu davranis bocek gelisim duzenleyicileri (kitin sentez inhibitorleri ve juvenil hormon analoglari) gibi urunleri kemirgenlerin besinlerine veya sularina ekleyerek kum sinekleri ile mucadele edilebilecegi fikrini ortaya cikarmistir. Laboratuvar kosullarinda gerceklestirilen denemelerde oldukca basarili olarak gorulen bu uygulamanin, arazi kosullarinda yapilacak yeni arastirmalarla etkinliginin belirlenmesi gerekmektedir. Laboratuvar kosullarinda 8,97- 89,7 ve 897 ppm diflubenzuron ve 9,88- 98,8 ve 988 ppm novaluron dozlarina maruz birakilan hamsterlardan elde edilen diskilarda kum sinekleri larvalarinin (2. Evre - yaklasik 13 gun yasinda) gelisip gelismedigine bakilmis ve tum dozlarda %100 olum tespit edilmistir. Diflubenzuron ve novaluron uygulanmayan kontrol gruplarindan elde edilen diskilarla beslenen bireylerde ise erginlesme orani oldukca yuksek degerlerdedir (47, 48).

Kemirgen besinlerine eklenen juvenil hormon analoglari methoprene (9,788-97,88 ve 978,8 ppm) ve pyriproxyfen (9,82-98,2 ve 982 ppm) kullanilarak yapilan benzer denemelerde pyriproxyfen tum dozlarda %100 etkili gorulurken, methoprene'nin en dusuk dozunda %96 basari saglanmis, diger ust dozlar %100 etkili bulunmustur. Sonuc olarak, pyriproxyfen'e maruz kalan tum larvalar pupalasmadan olurken, methoprene maruz kalan larvalarda pupalasma ve erginlesme gorulmustur (49).

Kum sinegi larvalarinin kemirgen yuvalarinda diskilarla beslenmeleri belirlenmis olmasina ragmen, larvasitlerin etkinliginin belirlenmesinin kemirgen yuvalarinin kompleks yapi gosterilmesi, galeriler icermesi nedeniyle pratikte yapilmasinin mumkun olamayacagini ortaya koymaktadir. Ayrica larvalarin dogada bulunma olasiliginin zor olmasi larvasit etkinliginin degerlendirilmesinde sorun teskil etmektedir. Yaptigimiz literatur calismalarinda acik alanlarda direk ureme alani olabilecek noktalarda yapilan larvasit uygulamalarinin etkinliginin degerlendirilmesi yonunde calisma tespit edilememistir.

Bakteri preparatlari

Gerek erkek gerekse disi kum sinekleri enerji kaynagi olarak genellikle bitki oz sulari gibi sekerli karisimlari tuketmektedirler. Laboratuvar ortaminda kum sineklerinin erginlerinin (P. duboscqi ve Sergentomyia schwetzi) sekerli su (sukroz) icerisinde Bacillus sphaericus ile beslenmeleri bu bireylerden elde edilen larvalarin onemli duzeyde olumune neden olmustur (50). Pener ve Wilamowski (51) laboratuar kosullarinda P. papatasi'nin farkli yaslardaki larvalarinda larva besi ortamina eklenen B. sphaericus'un etkinligini arastirmistir. Elde ettikleri bulgulara gore B. sphaericus 13[+ or -]2 ve 20[+ or -]2 gunluk larvalarda yuksek oldurucu etkiye sahip iken, 30[+ or -]2 gunluk larvalarda oldurucu etki gozlenmemistir. Wermelinger ve ark. (52) yaptiklari bir arastirmada Lut. longipalpis'in ucuncu evre larvalari uzerinde B. sphaericus'un kontrol grubu ile kiyaslandiginda istatistiksel olarak etkin olmadigini bildirmistir. Bacillus thuringiensis var. israelensis'in laboratuvar kosullarinda farkli konsantrasyonlarinin fruktoz ve glikoz ile karistirilarak ergin sineklere, larva besi ortamina karistirilarak larvalara karsi etkinliginin arastirildigi bir calismada elde edilen sonuclara gore ozellikle ergin mucadelesinde kullanilmasi onerilmistir (53).

Yapilan bu calismalarin bircogunda basari oranlari larvalarin boyutlarinin cok kucuk olmasi, besi yerinde kisa surede fungus uremesi gibi nedenlerle larva olumlerinden ziyade canli pupa oranlari dikkate alinarak degerlendirilmistir. Laboratuvar denemelerinden elde edilen bulgular gec evre larvalarin daha dayanikli oldugu yonundedir. Arazi kosullarinda yapilmis herhangi bir deneme tespit edilememistir.

Sistemik urunler ve Zooprofilaksi

Vektor artropodlari insanlardan farkli bir konaga yonlendirmek icin hayvanlarin kullanilmasina zooproflaksi denilmektedir. Konutlar etrafinda tavsan yuvalari bulunan evlerin ic mekanlarinda bulunan kum sineklerinin sayisi, etrafinda tavsan yuvasi bulunmayanlara gore daha azdir. Tunus'ta yaptiklari bir arastirmada Chelbi ve ark. (54) eger tavsan yuvalarindaki diskilar temizlenirse konutlar icerisine giren kum sinegi sayisinda bir artis gorulecegini, bu sebeple tavsanlarin kullanabilecegi aktif delikler olusturarak olusturulan nislerin kum sineklerinin konak olarak tavsanlara yonlenmesine neden olacagini ve bu sayede insanlardan uzak tutulabilecegini bildirmislerdir. Tavsan yuvalari kum sinekleri icin uygun ureme kaynaklari olmakla birlikte, tavsanlar Leishmania major icin rezervuar degildir. Yazarlar P. papatasi'nin konut iclerindeki sayisinin azaltilmasi ve bu yolla L. major'un kirsal alanlarda bulasinin azaltilabilmesi icin zooproflaksinin kullanilabilecegini onermektedirler.

Konak canlilar olan kemirgenler, sigirlar ve kopeklerin ya beslenmeleri yoluyla ya da direkt enjeksiyon ile vucutlarina cesitli insektisitler verilmekte ve bu canlilar uzerinde beslenen disi sineklerin ve diskilarda gelisen larvalarin olum degerlerine bakilmaktadir. Genellikle laboratuvar kosullarinda kontrollu olarak yapilan arastirmalarda sistemik etkili urunlerin konaklarin dolasim sistemine gectigi, bu konaklar uzerinde beslenen disi kum sineklerinin kisa surede oldugu rapor edilmistir (55). Ornegin; besin yoluyla hamsterlere verilen fipronil'in kemirgenler uzerinde beslenen ergin disi kum sinekleri (P. papatasi) uzerinde 49 gun toksik etkili oldugu, yine fipronil'e maruz kalmis kemirgenlerin diskilari ile beslenen kum sinegi larvalarinin 21 gun boyunca yuksek duzeyde oldugu belirlenmistir (56). Sigirlara agiz yoluyla verilen bir doz fipronil 21 gun suresince P. argentipes larva ve erginlerinde %100 olume neden olmustur (57).

Mascari ve Foil (58) tarafindan yapilan bir calismada 9 gun boyunca 20 mg/kg dozunda Ivermectin ile beslenen kemirgenlerde, beslenmenin ardindan 7 gun boyunca kan emen disi kum sineklerinin tamaminin oldugu rapor edilmistir.

Rattus rattus (Rodentia: Muridae) bireylerinin diflubenzuron, eprinomectin, fipronil ve ivermectin aktiflerinden herhangi biri ile beslenmeleri sonucunda, bu kemirgenlerden elde edilen diskilarda beslenen P. argentipes larvalarin 20 gun icerisinde tamaminin oldugu bildirilmistir (59). Arazi kosullarinda kemirgenlere %0,005 seklinde tek doz halinde fipronil'in uygulanmasinin 6 haftaya kadar P. papatasi populasyonlarinda %80 azalmaya neden oldugu bildirilmistir (60).

Ergin olduruculer

Reziduel uygulamalar

Ergin kum sinekleri sivrisinek mucadelesinde kullanilan sentetik piretroit grubu insektisitlere oldukca duyarlidirlar. Dunya Saglik Orgutu yayinlarinda sivrisinekler icin onerilen reziduel dozlarin kum sinekleri uzerinde de basarili olacagi bildirilmistir (61). Kum sineklerinin kisa mesafelerde sik sik yuzeylere konarak ucma davranisi gostermeleri nedeniyle evlerin ve hayvan barinaklarinin ic ve dis duvar yuzeylerinin reziduel insektisitlerle spreylenmesi en etkili mucadele yontemlerinden biridir.

Sivrisinek ve ev sinegi (Musca domestica L.) erginlerine karsi kullanilan urunlerin kum sinekleri uzerindeki etkinligi hakkinda cok sayida calisma bulunmaktadir. Hindistan'da DDT ve benzene hexachloride (BHC)'nin evlerde ve hayvan barinaklarinda kullaniminin 8 aya kadar kum sineginin etkin ergin kontrolunu sagladigi bildirilmis ve uygulama yapilan bircok bolgede birkac yil icerisinde leishmaniasis vakalarinin elimine oldugu bildirilmistir (62). Yine Hindistan'da sitma vektoru Anopheles cinsi sivrisineklerin mucadelesi amaciyla kullanilan malathion'un P. argentipes populasyonlarini 8-9 ay suresince baskiladigi bildirilmistir (63). Suudi Arabistanda ev sinegi ve sivrisinek mucadelesi amaciyla kullanilan diazinon, diclorvos ve resmethrin'in P. papatasi populasyonlari azalttigi rapor edilmistir (64). Bolivya'da deltamethrin'in 25 mg ai/[m.sup.2] dozunda evlerin ve hayvan barinaklarinin ic ve dis duvarlarina uygulanmasinin kum sineklerinden Lut. longipalpis turunun 9-10 ay ortadan kaybolmasina neden oldugu bildirilmistir.

Dunya Saglik Orgutu yayinlarinda sivrisinek erginleri icin onerilen reziduel urunlerin ayni uygulama dozlari ve sikliginda kum sineklerine karsi kullanilabilecegi onerilmektedir. Uygulama yaparken evlerin giris koridorlari, uyku alanlari, kapi ve pencere cevresindeki bolgeler ile ev yakinindaki hayvan barinaklari ve tas duvarlar gibi alanlara uygulama yapilmalidir. Yapilan calismalarin sonuclari acikca gostermektedir ki kum sinegi kaynakli hastaliklarin goruldugu alanlarda ozellikle ev ve hayvan barinaklarinin ic (endofilik turler icin onemli) ve dis (eksofilik turler icin onemli) duvarlarina yilda en az 2 kez yapilacak reziduel uygulamalar kum sinegi populasyonlarini baski altinda tutmaktadir. Dunya Saglik Orgutu sivrisineklerle benzer sekilde 2-6 ay araliklarla yapilan uygulamalari onermektedir (Tablo 4) (65). Duvarlarin yapiminda kullanilan malzemenin cinsi (siva, kerpic, tugla vb), yuzeyin gunes gorup-gormemesi, yagistan etkilenip etkilenmemesi, kullanilan insektisitin sinifi, ortamin nem duzeyi, populasyonun insektisite hassasiyeti, uygulama dozu gibi bircok faktor insektisitlerin etkinligi ve kaliciligi uzerinde olumlu ya da olumsuz etki olusturabilmektedir. Ek olarak, olasi direnci onlemek amaciyla uygun araliklarla insektisitin degistirilmesi de unutulmamali, programda yer verilmelidir. Kullanim oncesi tercihen hassasiyet testlerinin yapilmasi da ideal bir uygulama olacaktir.

Kum sineklerinin kan emmek icin yoneldikleri konut ve barinak gibi alanlarin etrafinda bulunan agac govdeleri ve yapraklar gibi vejetasyon elemanlarinin uzerine bariyer olusturacak sekilde uygulama yapilmasi kum sineklerinin ureme kaynaklarindan konaklarina dogru kucuk sicramalar seklinde yaptiklari ucuslari sirasinda temas ettikleri veya kan emdikten sonra dinlendikleri bu yuzeylerden etkilenerek olmelerine neden olacaktir. Guatemala ve Brezilya'da cyfluthrin kullanilarak 100 metre genisliginde yapilan bariyer uygulamasinin isik tuzaklarinda yakalanan kum sinegi sayilarini 80 gunden fazla surede azalttigi belirlenmistir (66).

Soguk sisleme (ULV-Cold fog) ve Sicak Sisleme (TF-Termal fog) uygulamalari

Kum sineklerinin aktif olduklari saatlerde genellikle yaz aylarinda gun batimindan sonra yapilan soguk sisleme (ULV) calismalarinin kum sineklerine karsi oldukca etkili oldugu tespit edilmis olmasina ragmen, kum sineklerinin bircogunun aktivite zamanlarinin tam olarak bilinmemesi, ortamin fiziksel ozellikleri (nem, sicaklik) ve ruzgar nedeni ile damlaciklarin homojen yayilmamasi gibi bircok faktor sebebiyle etkinlikle ilgili problemler olabilmektedir (67). Irak'ta yapilan bir calismada 2009 yili Nisan ve Agustos aylari arasinda toplam 21 kez ULV uygulamasi yapilmis (Nisan 2 kez, Mayis 6 kez, Haziran 6 kez, Temmuz 3 kez, Agustos 4 kez) ancak her uygulamadan once kurulan CDC isik tuzaklara yakalanan kum sinegi sayilarinin bir uygulama haric tamaminda uygulama sonrasi kurulan tuzaklarla istatistiksel anlamda bir faklilik gostermedigi bildirilmistir (68). Coleman ve ark. (69) Irak'ta Mayis-Eylul 2003 tarihleri arasinda 62 kez gece ULV calismasi malathion, resmethrin ve permethrin kullanilarak gerceklestirilmistir. Bolgede kurulan isik tuzaklarina yakalanan kum sinekleri degerlendirildiginde ULV calismalari etkisiz olarak degerlendirilmistir.

Sicak sisleme (TF) calismalarina bakildiginda ise yaklasik 35 yil once Panama'da ormanlik alanda sicak sisleme seklinde malathion uygulanmasi kontrol alanlariyla kiyaslandiginda kum sineklerinin yogunlugunda yuksek oranda azalmaya neden olmustur (70). Yine Panama'da Nisan 2010-Haziran 2011 arasinda 15 ay boyunca yapilan bir calismada, evlerin ic ve dis duvarlarindaki catlak ve oyuklar ile evlerin etrafinda 15 metre mesafede deltamethrin aktifi el tipi sisleme cihazi ile uygulanmis, uygulamalardan sonra kontrol alanlari ile kiyaslandiginda evlerin ic mekanlarinda yaklasik %40, evlerin etrafinda yaklasik %50 oraninda kum sineklerinin populasyon yogunlugunun ve ayni zamanda tur cesitliliginin de azaldigi gorulmustur (71). Chaves ve ark. (72) yaptiklari bir calismada yine deltamethrin'in sicak sisleme yoluyla kapali mekanlarda kum sineklerinin yogunlugunda %50-80 arasinda bir azalmaya neden oldugunu bildirmislerdir.

Kum sineklerinin mucadelesinde kullanilan ve reziduel etkisi olmayan soguk ve sicak sisleme uygulamalari genel olarak populasyonlarda kisa sureli azalmalara neden olsa da, ureme kaynaklarinda gelisen larva ve pupa gibi evreleri etkilememesi sebebiyle ortamda gelisen bireyler populasyon buyukluklerini tekrar arttirmaktadir. Ayrica fiziki kosullari iyi olmayan konutlar ve insektisitlerin aktivitesini olumsuz etkileyen yuzeyler (camur, toz, nem, gunes isinlarindan etkilenen vb.) populasyonlarin artmasina katki saglamaktadir. Ancak reziduel uygulamalar yani sira ozellikle kapali ve acik alanlarda sicak ve soguk sisleme uygulamalarinin entegre mucadele yontemleri icerisinde kullanilmasinin gerek kum sinekleri populasyonlari gerekse vektorluklerini yaptiklari hastaliklarin azaltmasinda katki sagladigi acikca gorulmektedir (73).

Entomopatojen nematodlar

Kum sineklerinin yasam evrelerini surdurdukleri toprak gibi nemli alanlarda cesitli parazitlerden etkilenebildikleri bilinmektedir. Bu parazit canlilardan bir grubunu da entomopatojen nematodlar olusturmaktadir. Brezilya'da Lut. longipalpis turunun disi ve erkek bireylerinin abdomeninde entomopatojen nematodlar (Rhabditida: Steinernematidae) tespit edilmesi, gelecek yillarda kum sineklerinin biyolojik mucadelesine katki saglayacagi dusuncesini ortaya cikarmistir (74). Ulkemizde Kusadasi, Aydin bolgesinde dogadan toplanan ergin kum sineklerinin mideleri analiz edilirken bir entomopatojen nematod (Fam: Steinernematidae) tespit edilmesi dogada kum sineklerinin nematodlar tarafindan parazitlenebilecegini gostermektedir (75).

Kum sineklerinin insektisitlere hassasiyetleri

Dunyanin bircok bolgesinde kum sineklerinin erginlerine karsi kullanilan urunlere oldukca hassas oldugu bildirilse de yapilan bazi arastirmalar ergin kum sineklerinde bolgesel direncin olusabildigi yonundedir. Ornegin Hassan ve ark. (76) Sudan'da bazi bolgelerde yaptiklari calismalarda kum sineklerinin genel olarak bircok pestisite hassas olduklarini belirtmelerine ragmen, Surogia koyunden topladiklari P. papatasi'nin birinci ([F.sub.1]) neslinin DDT ve permethrin'e duyarli, malathion ve propoxur'a yuksek direncli oldugunu rapor etmislerdir. Bu nedenle direnc arastirmalarinin bolgesel de olsa yapilmasina devam edilmelidir. Onumuzdeki yillarda bazi organik klorlu, organik fosforlu, karbamatli ve sentetik piretroit insektisitler ile yapilacak direnc arastirmalarina yonelik CDC sise yontemi kullanilarak belirlenen diagnostik dozlar ve sureler belirlenmistir (77). Gecmiste vektor mucadelesi icin oldukca yaygin kullanilan DDT'ye bircok bolgede kum sineklerinin direnc gelistirdigi bildirilmistir (78). Sentetik piretroitlerle yapilan arastirmalarda ise ozellikle sivrisineklerde gelisen piretroit direncinin, en az bir genetiksel yolla farkli seklinde kum sineklerinde gelistigi yonundedir (79). Gecmiste kum sineklerine karsi kullanilmayan bazi urunlere karsi kum sineklerinde gelisen direncin ise ozellikle o bolgelerdeki sitma mucadelesi calismalarindan kaynakli oldugu dusunulmektedir (76). Kum sineklerinin ulkemizde de bircok bolgede kullanilan ergin oldurucu insektisitlere hassas olduklari bildirilse de direnc testleri yapilmasi yonunde calismalara devam edilmelidir.

Entomolojik Gozlem ve Surveyans

Leishmaniasis endemik alanlarda uygulanacak kum sinegi mucadelesinde populasyon buyuklugunun takip edilmesi sentinel olarak belirlenmis lokalitelerde yapilmalidir. Kum sineklerinin biyolojik ve ekolojik ozelliklerini dikkate alarak belirlenen lokalitelerde yapilacak bu izleme, ayri bir surveyans programi yapilmasini ve egitimli elemanlar tarafindan uygulanmasini kapsamaktadir.

Vektor surveyansi, insan ve hayvanlarda patolojilere yol acan bakteriyel, parazitik veya viral etkenleri tasiyarak bulastiran vektor canli turlerinin surekli ve sistematik bir sekilde toplanmasi, basta bolluk olmak uzere cesitli analiz ve yorumlarinin yapilmasi; verilerin hastalik, iklimsel ve cevresel verilerle hatta zamanla iliskilendirilerek risk projeksiyonlarinin uygulanabilir hale getirilmesidir. Dinamik, izlenebilir ve denetlenebilir olmasi gerekmektedir. Cevaplanmasi gereken sorulara bagli olarak orneklemenin duzenlenmesini icermektedir.

Sivrisinek, Ev sinegi ve Kum sinegi Mucadelesinde Entegrasyon

Metnin ilgili bolumlerinde de belirtildigi gibi is gucu ve ekonomik faktorler dikkate alinarak halihazirda cesitli kurumlar tarafindan yurutulmekte olan hasere mucadele programlarina (ozellikle sivrisinek ve ev sinegi) asagida belirtilen konulara dikkat edilerek kum sinegi mucadelesinin entegre edilmesi olasi gorulmektedir.

1. Hasere mucadelesi konusunda verilmesi planlanan butun egitimlerde kum sinegi biyolojisi ve uygun mucadele yontemleri hakkinda da egitim modulu eklenmelidir. Ayrica halka yonelik yapilacak egitim toplantilarinda da kum sinegi kaynakli hastaliklardan bahsedilmelidir. Endemik bolgelerde yerel basin-yayin organlarinda haberler yapilmasi, okullarda ogrencilere ve ogretmenlere, isyerlerinde calisanlara yonelik konferans ve seminerler verilmesi de onemli bireysel korunma tedbirleri arasinda bulunmaktadir.

2. Mevsimlik calisma icin endemik bolgelerden gelen isciler ve ailelerine yapilan sitma taramasina ek olarak bir dermatoloji ve parazitoloji/mikrobiyoloji uzmani ile Sark Cibani yonunden de tarama yapilmasi onem tasimaktadir.

3. Tatarciklarin ureme, dinlenme ve beslenme ortamlarinin farkli olmasi, eriskin ve larvalari ile yapilacak mucadeleyi zorlastirmakta, sivrisinek ve ev sinegi savasi sirasinda bunlarin dikkate alinarak uygulanmasini gerektirmektedir. Ureme alanlarinin tam olarak neresi oldugu belli olmadigi icin yumurta ve larva formuna karsi kontrol yontemleri uygulama olasiligi olmadigi, erginler icin uygun mevsim ve alanlarda farkli mucadele teknikleri uygulama gerekliligi unutulmamalidir.

4. Vektor kontrol yontemleri oldukca maliyetli uygulamalar olup iyi bir altyapiya gereksinim bulunmaktadir. Kalici insektisitlerle vektor kontrolu, konutlar etrafinda ve icinde meydana gelen bulasimlari onlemede etkili olabilmekte fakat vahsi dogada kendi icinde olan bulasimlari onlemek mumkun olmamaktadir. Bu nedenle silvatik alanlardaki mucadelenin ihmal edilmemesi onem tasimaktadir.

5. Kum sinegi ergin mucadelesi, sivrisinek ve ev sinegi ergin mucadelesine benzemektedir. Bu nedenle, sivrisinek ve ev sinegi ergin mucadele yontemleri ve ekipmanlari kullanilarak kum sineklerinin mucadelesine katki saglanmis olmaktadir. Bu mucadeledeki en onemli konulardan biri de Turkiye Halk Sagligi Kurumu (THSK) ile il ve ilce belediyeleri tarafindan yurutulen sivrisinek mucadelesinde birliktelik saglanmasidir. Her bolgede bilimsel yontemlere uygun olarak yapilacak hassasiyet testleri ile hem sivrisinek, hem ev sinegi hem de kum sinegi populasyonlarinin hassasiyetleri olculmeli ve bundan sonra islemler uygulanmalidir. THSK il teskilatlari bu konuda danismanlik ve denetleme yapma yetkisine sahip olmalidir.

6. Sivrisinek ve kum sinegi mucadelesi yapilmasi gereken illerimizin onemli bir kisminin ortak olmasi nedeni ile onumuzdeki yillari kapsayacak sekilde planlanacak olan kisa, orta ve uzun vadeli stratejik mucadele programlarinda mutlaka surekli bir koordinasyon ve entegrasyon saglanmalidir. Cesitli hastaliklara vektorluk yapan artropodlar ile mucadelede alinacak ortak onlemlerin yani sira kum sineklerine ozgu olarak uygulanmasi gerekli yontemlerin de sivrisinek ve ev sinegi mucadelesine entegre edilmesi, ulkemizin ekonomik cikarlari ve halkimizin saglikli olmasi icin yararli olacagi unutulmamalidir.

Sonuc

Kum sineklerinin ureme kaynaklarinin cok genis bir yelpazeye sahip olmasi, entegre mucadele calismalari yapilmasi zorunlulugunu ortaya cikarmaktadir. Larva mucadelesinin etkinliginin acik alanlarda degerlendirilmesinin saglikli olmadigi, kum sineklerinin mucadelesinde oncelikle erginlere yonelik reziduel etkili urunlerin konut ve barinaklarin ic ve dis yuzeylerinde uygulanmasinin, destekleyici soguk ve sicak sisleme calismalarinin yapilmasinin, konaklarin sistemik urunlerle muamele edilmesinin, hepsinden once ise kisisel kontrol tedbirlerinin, fiziksel onlemlerin ve hayvanlarin korunmasinin entegre bir sekilde yapilmasinin kum sinekleri ile mucadelede basari saglayacagi yapilan bilimsel calismalardan elde edilen bilgilere dayanilarak acikca gorulmektedir.

Kum sinekleri Leishmania turleri, Bartonella bacilliformis ve bazi arboviruslerin birincil vektorudur.

Larvalari nem orani yuksek karasal hemen hemen her turlu habitat icerisinde gelisebilirler.

Dunya Saglik Orgutu ve diger bircok kurulus erginlere yonelik yapilacak mucadele calismalarini onermektedir.

Sokak hayvanlarinin kum sineklerinden korunmasi ve takibi ozellikle uzerinde durulmasi gereken bir durumdur.

Kemirgen mucadelesi yapilmasi, kemirgen diskilarinda gelisen ve kemirgenler uzerinde beslenen turlerin azaltilmasinda yardimci olacaktir.

Sivrisinek, ev sinegi ve kum sinegi mucadele calismalari birbirlerine entegre edilmelidir.

Hakem Degerlendirmesi: Dis bagimsiz.

Yazar Katkilari: Fikir - H.C., Y.O.; Tasarim - H.C., Y.O.; Denetleme - H.C., Y.O.; Veri Toplanmasi ve/veya Islemesi - H.C., Y.O.; Analiz ve/veya Yorum - H.C., Y.O.; Literatur Taramasi - H.C., Y.O.; Yaziyi Yazan - H.C., Y.O.; Elestirel Inceleme - H.C., Y.O.

Cikar Catismasi: Yazarlar cikar catismasi bildirmemistir.

Finansal Destek: Yazarlar bu calisma icin finansal destek almadigini beyan etmistir.

Peer-review: Externally peer-reviewed.

Author Contributions: Concept - H.C., Y.O.; Design - H.C., Y.O.; Supervision - H.C., Y.O.; Data Collection and/or Processing - H.C., Y.O.; Analysis and/or Interpretation - H.C., Y.O.; Literature Review - H.C., Y.O.; Writing - H.C., Y.O.; Critical Review - H.C., Y.O.

Conflict of Interest: No conflict of interest was declared by the authors.

Financial Disclosure: The authors declared that this study has received no financial support.

KAYNAKLAR

(1.) Ready PD. Biology of Phlebotomine sand flies as vectors of disease agents. Annual Rev Entomol 2013; 58: 227-50. [CrossRef]

(2.) Gonzalez U, Pinart M, Sinclair D, Firooz A, Enk C, V?C]lez ID, et al. Vector and reservoir control for preventing leishmaniasis. Cochrane Database of Systematic Reviews 2015; 8. Art. No.: CD008736 [CrossRef]

(3.) Ser O, Cetin H. Kutanoz Leishmaniasis ve Antalya Ilindeki Durumu. Turkiye Parazitol Derg 2013; 37: 84-91. [CrossRef]

(4.) Alexander B. Sampling methods for phlebotomine sandflies. Med Vet Entomol 2000; 14: 109-22. [CrossRef]

(5.) Killick-Kendrick R. The biology and control of phlebotomine sandflies. Clin Dermatol 1999; 17: 279-89. [CrossRef]

(6.) World Health Organization. WHO Technical Report Series 949. Control of Leishmaniases. Report of the meeting WHO expert committee on the control of leishmaniases, Geneva, Switzerland; 22-26 March 2010. pp. 27-35 ve 79-80.

(7.) Bates PA, Depaquit J, Galati EAB, Kamhawi S, Maroli M, McDowell MA, et al. Recent advances in phlebotomine sand fly research related to leishmaniasis control. Parasites and Vectors, 2015; 8: 131. [CrossRef]

(8.) Alten B, Ozbel Y, Ergunay K, Kasap OE, Cull B, Antoniou M, et al. Sampling strategies for phlebotomine sand flies (Diptera: Psychodidae) in Europe. Bull Entomol Res 2015; 105: 664-78. [CrossRef]

(9.) Karakulah G, Karakus M, Suner A, Demir S, Arserim SK, Toz S, et al. SandflyDST: a dynamic web-based decision support tool for the morphological identification of sandflies present in Anatolia and mainland Europe, and user study. Med Vet Entomol 2016; 30: 321-9. [CrossRef]

(10.) Kasap OE, Dvorak V, Depaquit J, Alten B, Votypka J, Volf P. Phylogeography of the subgenus Transphlebotomus Artemiev with description of two new species, Phlebotomus anatolicus n. sp. and Phlebotomus killicki n. sp. Infect Genet Evol, 2015; 34: 467-79. [CrossRef]

(11.) Abd Rani PAM, Irwin PJ, Gatne M, Coleman GT, Traub RJ. Canine vector-borne diseases in India: a review of the literature and identification of existing knowledge gaps. Parasit Vect 2010; 3: 28. [CrossRef]

(12.) Killick-Kendrick R. Phlebotomine vectors of the leishmaniases: a review. Med Vet Entomol 1990; 4: 1-24. [CrossRef]

(13.) Mascari TM. Novel methods for the control of phlebotomine sand flies (Diptera: Psychodidae). LSU Doctoral Dissertations. 2008; 2709.

(14.) Alexander B, Maroli M. Control of phlebotomine sandflies. Med Vet Entomol 2003; 17: 1-18. [CrossRef]

(15.) Wilson AL, Boelaert M, Kleinschmidt I, Pinder M, Scott TW, Tusting LS, et al. Evidence-based vector control? Improving the quality of vector control trials. Trends Parasitol 2015; 31: 380-90. [CrossRef]

(16.) Maroli M, Khoury C. Current approaches to the prevention and control of leishmaniasis vectors. Veterinary Res Comm 2006; 30: 49-52. [CrossRef]

(17.) Cetin H. Kent Zararlilari, Biyoloji, Ekoloji ve Mucadele Yontemleri (Vektorler ve digerleri). Yildiz Ofset, Antalya; 2016.

(18.) Moosa-Kazemi SH, Yaghoobi-Ershadir MR, Akhavan AA, Abdoli H, Zahraei-Ramazani AR, Jafari R, et al. Deltamethrin-impregnated bed nets and curtains in an anthroponotic cutaneous leishmaniasis control program in northeastern Iran. Ann Saudi Med 2007; 27: 6-12. [CrossRef]

(19.) Elnaiem DA, Elnehas AM, Aboud MA. Protective efficacy of lambdacyhalothrin-impregnated bednets against Phlebotomus orientalis, the vector of visceral leishmaniasis in Sudan. Med Vet Entomol 1999; 13: 310-4. [CrossRef]

(20.) Elnaiem DA, Aboud MA, El Mubarek SG, Hassan HK, Ward RD. Impact of pyrethroid-impregnated curtains on Phlebotomus papatasi sandflies indoors at Khartoum, Sudan. Med Vet Entomol 1999; 13: 191-7. [CrossRef]

(21.) Gunay F, Karakus M, Oguz G, Dogan M, Karakaya Y, Ergan G, et al. Evaluation of the efficacy of Olyset[R] Plus in a village-based cohort study in the Cukurova Plain, Turkey, in an area of hyperendemic cutaneous leishmaniasis. J Vector Ecol 2014; 39: 395-405. [CrossRef]

(22.) Jalouk L, Ahmed M Al, Gradoni L, Maroli M. Insecticide-treated bednets to prevent anthroponotic cutaneous leishmaniasis in Aleppo Governorate, Syria: results from two trials. Trans R Soc Trop Med Hyg 2007; 101: 360-7. [CrossRef]

(23.) Emami MM, Yazdi M, Guillet P. Efficacy of Olyset Net long-lasting bed nets to control transmission of cutaneous leishmaniasis in Iran. Eastern Medit Hlth J 2009; 15: 1075-83.

(24.) Karakus M, Erisoz Kasap O, Gunay F, Oguz G, Demir S, Suner A, et al. Effects of environmental factors and storage conditions on the performance of Olyset[R] Plus against sand flies in WHO cone bioassays. Trans Royal Soc Trop Med Hyg 2016; 110: 252-7. [CrossRef]

(25.) Basimike M. Do permethrin treated screens repel sand flies entering houses? Tropicultura 2000; 18: 19-22.

(26.) Noazin S, Shirzadi MR, Kermanizadeh A, YaghoobiErshadi MR, Sharafi I. Effect of large-scale installation of deltamethrin-impregnated screens and curtains in Bam, a major focus of anthroponotic cutaneous leishmaniasis in Iran. Trans R Soc Trop Med Hyg 2013; 107: 444-50. [CrossRef]

(27.) Gunter MC, Junnila A, Kravchenko VD, Revay EE, Butler J, Schlein Y. Indoor Protection Against Mosquito and Sand Fly Bites: A Comparison Between Citronella, Linalool, and Geraniol Candles. J Am Mosq Cont Assoc 2008; 24: 150-3. [CrossRef]

(28.) Nieves E, Fernandez M?C]ndez J, Lias J, Rondon M, Brice-o B. Repellent activity of plant essential oils against bites of Lutzomyia migonei (Diptera: Psychodidae). Rev Biol Trop 2010; 58: 1549-60.

(29.) Dhiman RC, Sharma VP. Evaluation of neem oil as sandfly, Phlebotomus papatasi (Scopoli) repellent in an oriental sore endemic area in Rajasthan. Outheast Asian J Trop Med Public Health 1994; 25: 608-10.

(30.) Sharma VP, Dhiman RC. Neem oil as sand fly (Diptera: Psychodidae) repellent. J Am Mosq Cont Assoc 1993; 9: 364-6.

(31.) Muller GC, Junnila A, Kravchenko VD, Revay EE, Butler J, Schlein Y. Indoor protection against mosquito and sand fly bites: a comparison between citronella, linalool, and geraniol candles. J Am Mosq Cont Assoc 2008; 24: 150-3. [CrossRef]

(32.) Yaghoobi-Ershadi MR, Moosa-Kazemi SH, Zahraei-Ramazani AR, Jalai-Zand AR, Akhavan AA, Arandian MH, et al. Evaluation of delta-methrin-impregnated bed nets and curtains for control of zoonotic cutaneous leishmaniasis in a hyperendemic area of Iran. Sant?C] Publique 2006; 99: 43-8.

(33.) Yaghoobi-Ershadi MR, Akhavan AA, Jahanifard E, Vatandoost H, Gh Amin, Moosavi L, et al. Repellency Effect of Myrtle Essential Oil and DEET against Phlebotomus papatasi, under Laboratory Conditions. Iranian J Publ Health 2006; 35: 7-13.

(34.) Kimutai A, Ngeiywa M, Mulaa M, Njagi PGN, Ingonga J, Nyamwamu LB, et al. Repellent effects of the essential oils of Cymbopogon citratus and Tagetes minuta on the sandfly, Phlebotomus duboscqi. BMC Res Notes. 2017; 10: 98. [CrossRef]

(35.) Killick-Kendrick R, Killick-Kendrick M, Focheux C, Dereure J, Puech MP, Cadiergues MC. Protection of dogs from bites of phlebotomine sandflies by deltamethrin collars for control of canine leishmaniasis. Med Vet Entomol 1997; 11: 105-11. [CrossRef]

(36.) Halbig P, Hodjati MH, Mazloumi-Gavgani AS, Mohite H, Davies CR. Further evidence that deltamethrin-impregnated collars protect domestic dogs from sandfly bites. Med Vet Entomol 2000; 14: 223-6. [CrossRef]

(37.) David JR, Stamm LM, Bezerra HS, Souza RN, Killick-Kendrick R, Lima JW. Deltamethrin-impregnated dog collars have a potent anti-feeding and insecticidal effect on Lutzomyia longipalpis and Lutzomyia migonei. Mem Inst Oswaldo Cruz 2001; 96: 839-47. [CrossRef]

(38.) Mencke N, Volf P, Volfova V, Stanneck D. Repellent efficacy of a combination containing imidacloprid and permethrin against sandflies (Phlebotomus papatasi) in dogs. Parasitol Res 2003; 90: 108-11. [CrossRef]

(39.) Jalilnavaz MR, Abai MR, Vatandoost H, Mohebali M, Akhavan AA, Zarei Z,et al. Application of flumethrin pour-on on reservoir dogs and its efficacy against sand flies in endemic focus of visceral leishmaniasis, Meshkinshahr, Iran. J Arth-Born Dis 2016; 10: 78-86.

(40.) Ershadi MR, Zahraei-Ramazani AR, Akhavan AA, Jalali-Zand AR, Abdoli H, Nadim A. Rodent control operations against zoonotic cutaneous leishmaniasis in rural Iran. Ann Saudi Med J 2005; 25: 309-12.

(41.) Guzman H, Tesh RB. Effects of temperature and diet on the growth and longevity of phlebotomine sand flies (Diptera: Psychodidae). Biomedica 2000; 20: 190-9. [CrossRef]

(42.) Petrishcheva A, Izyumskaya NG. On breeding place of Phlebotomus in Sebastopol. Rev Appl Entomol 1941; 34: 78.

(43.) Grassi B. Ricerche sui flebotomi. Memorie della Societa Italiana di Scienze Naturali 1907; 14: 353-94.

(44.) Feliciangeli MD. Natural breeding places of phlebotomine sandflies. Med Vet Entomol 2004; 18: 71-80. [CrossRef]

(45.) World Health Organization. WHO inter-regional traveling seminar on leishmaniasis. World Health Organization, Geneva, Switzerland; 1968

(46.) Mascari TM, Mitchell MA, Rowton ED, Foil LD. Ivermectin as a rodent feed-through insecticide for control of immature sand flies (Diptera: Psychodidae). J Am Mosq Cont Assoc 2008; 24: 323-6. [CrossRef]

(47.) Mascari TM, Mitchell M, Rowton ED, Foil LD. Evaluation of Novaluron as a Feed-Through Insecticide for Control of Immature Sand Flies (Diptera: Psychodidae). J Med Entomol 2007; 44: 714-17. [CrossRef]

(48.) Mascari TM, Mitchell M, Rowton ED, Foil LD. Laboratory Evaluation of Diflubenzuron as a Feed-Through for Control of Immature Sand Flies (Diptera: Psychodidae). J Med Entomol 2007; 44: 171-4. [CrossRef]

(49.) Mascari TM, Mitchell MA, Rowton ED, Foil LD. Evaluation of juvenile hormone analogues as rodent feed-through insecticides for control of immature phlebotomine sandflies. Med Vet Entomol 2011; 25, 227-31. [CrossRef]

(50.) Robert LL, Perich MJ, Schlein Y, Jacobson RL, Wirtz R, Lawyer PG, Githure JI. Phlebotomine sand fly control using bait-fed adults to carry the larvicide Bacillus sphaericus to the larval habitat. J Am Mosq Cont Assoc 1997; 13: 140-4.

(51.) Pener H, Wilamowski A. Susceptibility of larvae of the sandfly Phlebotomus papatasi (Diptera: Psychodidae) to Bacillus sphaericus. Bull Entomol Res 1996; 86: 173-5. [CrossRef]

(52.) Wermelinger ED, Zanuncio JC, Rangel EF, Cecon PR, Rabinovitch L. Toxicity of Bacillus species to larvae of Lutzomyia longipalpis (L. & N.) (Diptera: Psychodidae: Phlebotominae). Anais Da Sociedade Entomol Bras, 2000; 29: 609-14. [CrossRef]

(53.) Wahba MM, Labib IM, el Hamshary EM. Bacillus thuringiensis var. israelensis as a microbial control agent against adult and immature stages of the sandfly, Phlebotomus papatasi under laboratory conditions. J Egypt Soc Parasitol 1999; 29: 587-97.

(54.) Chelbi I, Kaabi B, Derbali M, Ahmed SBH, Dellagi K, Zhioua E. Zooprophylaxis: impact of breeding rabbits around houses on reducing the indoor abundance of Phlebotomus papatasi. Vect Born Zoo Dis 2008; 8: 741-8. [CrossRef]

(55.) Kaabi B, Ahmed SB. Assessing the effect of zooprophylaxis on zoonotic cutaneous leishmaniasis transmission: a system dynamics approach. BioSystems 2013; 114: 253-60. [CrossRef]

(56.) Mascari TM, Stout RW, Foil LD. Oral Treatment of Rodents With Fipronil for Feed-Through and Systemic Control of Sand Flies (Diptera: Psychodidae). J Med Entomol 2013; 50: 122-5. [CrossRef]

(57.) Poch?C] RM, Garlapati R, Singh MI, Poch?C] DM. Evaluation of fipronil oral dosing to cattle for control of adult and larval sand flies under controlled conditions. J Med Entomol 2013; 50: 833-7. [CrossRef]

(58.) Mascari TM, Foil LD. Oral treatment of rodents with ivermectin for the control of Phlebotomus papatasi (Diptera: Psychodidae) under laboratory conditions. Vet Parasitol 2010; 171: 130-5. [CrossRef]

(59.) Ingenloff K, Garlapati R, Poch?C] D, Singh MI, Remmers JL, Poch?C] RM. Feed-through insecticides for the control of the sand fly Phlebotomus argentipes. Med Vet Entomol 2013; 27: 10-8. [CrossRef]

(60.) Derbali M, Polyakova L, Boujaama A, Burruss D, Cherni S, Barhoumi W, et al. Laboratory and field evaluation of rodent bait treated with fipronil for feed through and systemic control of Phlebotomus papatasi. Acta Trop 2014; 135: 27-32. [CrossRef]

(61.) World Health Organization. Pesticides and their application for the control of vectors adn pests of public health importance. World Health Organization, Geneva, Switzerland; 2006; 1: 1-104.

(62.) Ghosh SM. The control of Phlebotomus (Sand-flies) with DDT and BHC (Gammexane). Indian J Malariol 1950; 4: 175-84.

(63.) Pandya AP. Impact of antimalaria house spraying on phlebotomid population in Surat district, Gujarat. Indian J Med Res 1983; 78: 354-60.

(64.) Buttiker W. Medical and applied zoology in Saudi Arabia. Effect of ground and aerial insecticide application in urban phlebotomine sandfly populations in Saudi Arabia. Wittmer W, Buttiker W, editors Fauna of Saudi Arabia, 1980; 2: 427-39.

(65.) World Health Organization. Chemical Methods for The Control Of Vectors and. Pests of Public Health Importance. World Health Organization, Geneva, Switzerland; 1997.

(66.) Perich MJ, Hoch AL, Rizzo N, Rowton ED. Insecticide barrier spraying for the control of sand fly vectors of cutaneous leishmaniasis in rural Guatemala. Am J Trop Med and Hyg 1995; 52: 485-8. [CrossRef]

(67.) Britch SC, Linthicum KJ, Walker TW, Farooq M, Gordon SW, Clark JW, et al. Evaluation of ULV applications against old world sand fly (Diptera: Psychodidae) species in Equatorial Kenya. J Med Entomol 2011; 48: 1145-59. [CrossRef]

(68.) Stoops CA, Heintshcel B, El-Hossary S, Kaldas RM, Obenauer PJ, Farooq M, et al. Sand fly surveillance and control on Camp Ramadi, Iraq, as part of a leishmaniasis control program. J Vect Ecol 2013; 38: 411-4. [CrossRef]

(69.) Coleman RE, Burkett DA, Putnam JL, Sherwood V, Caci JB, Jenning BT, et al. Impact of Phlebotomine Sand Flies on U.S. Military Operations at Tallil Air Base, Iraq: 1. Background, Military Situation, and Development of a "Leishmaniasis Control Program" J Med Entomol 2006; 43: 647-62. [CrossRef]

(70.) Chaniotis BN, Parsons RE, Harlan HJ, Correa MA. A pilot study to control phlebotomine Sand Flies (Diptera: Psychodidae) in a Neotropical Rain Forest. J Med Entomol 1982; 19: 1-5. [CrossRef]

(71.) Calzada JE, Saldana A, Rigg C, Valderrama A, Romero L, Chaves LF. Changes in Phlebotomine Sand Fly Species Composition Following Insecticide Thermal Fogging in a Rural Setting of Western Panama. PLoS One. 2013; 8: e53289. [CrossRef]

(72.) Chaves LF, Calzada JE, Rigg C, Valderrama A, Gottdenker NL, Saldana A. Leishmaniasis sand fly vector density reduction is less marked in destitute housing after insecticide thermal fogging. Parasit Vectors 2013; 6: 164. [CrossRef]

(73.) Khan MA, Balghanaim SM. Leishmania control in highly endemic Al-Ahsa oasis in the eastern province of Kingdom of Saudi Arabia. J Entomol Res 2000; 24: 219-27.

(74.) Secundino NF, Araujo MS, Oliveira GH, Massara CL, Carvalho OS, Lanfredi RM, et al. Preliminary description of a new entomoparasitic nematode infecting Lutzomyia longipalpis sand fly, the vector of visceral leishmaniasis in the New World. J Invertebr Pathol 2002; 80: 35-40. [CrossRef]

(75.) Karakus M, Arserim SK, Toz SO, Ozbel Y. Detection of entomopathogen nematode [EPN - sand flies (Phlebotomus tobbi)] caught in the wild in Aydin, Kusadasi town and its assessment as a biological control agent. Turkiye Parazitol Derg 2013; 37: 36-9. [CrossRef]

(76.) Hassan MM, Widaa SO, Osman OM, Numiary MSM, Ibrahim MA, Abushama HM. Insecticide resistance in the sand fly, Phlebotomus papatasi from Khartoum State, Sudan. Parasit Vectors 2012; 5: 46. [CrossRef]

(77.) Denlinger DS, Creswell JA, Anderson JL, Reese CK, Bernhardt SA. Diagnostic doses and times for Phlebotomus papatasi and Lutzomyia longipalpis sand flies (Diptera: Psychodidae: Phlebotominae) using the CDC bottle bioassay to assess insecticide resistance. Parasit Vect 2016; 9: 212. [CrossRef]

(78.) Dhiman RC, Yadav RS. Insecticide resistance in phlebotomine sandflies in Southeast Asia with emphasis on the Indian subcontinent. Infect Dis Poverty 2016; 5: 106. [CrossRef]

(79.) Fawaz EY, Zayed AB, Fahmy NT, Villinski JT, Hoel DF, Diclaro JW 2nd. Pyrethroid Insecticide Resistance Mechanisms in the Adult Phlebotomus papatasi (Diptera: Psychodidae). J Med Entomol 2016; 53: 620-8. [CrossRef]

Huseyin Cetin (1), Yusuf Ozbel (2)

(1)Akdeniz Universitesi Fen Fakultesi, Biyoloji Bolumu, Antalya, Turkiye

(2)Ege Universitesi Tip Fakultesi, Parazitoloji Anabilim Dali, Izmir, Turkiye

Cite this article as: Cetin H, Ozbel Y. Kum Sinekleri (Yakarca, Tatarcik) ve Kontrol Yontemleri. Turkiye Parazitol Derg 2017; 41: 102-13.

Yazisma Adresi / Address for Correspondence: Huseyin Cetin E.posta: hcetin@akdeniz.edu.tr
Tablo 1. Turkiye'de gunumuze kadar saptanan kum sinegi turleri

                                Cins: Phlebotomus
                                  Altcinsler
Adlerius           Larroussius     Paraphlebotomus  Phlebotomus

P. balcanicus       P. burneyi       P. alexandri   P. papatasi
P. brevis         P. galilaeus      P. caucasicus
P. halepensis     P. kandelakii     P. jacusieli
P. kyreniae          P. major        P. sergenti
P. simici          P. neglectus      P. similis
                  P. perfiliewi
                   P. syriacus
                    P. tobbi
               P. transcaucasicus

               Cins: Phlebotomus
                 Altcinsler
Adlerius       Transphlebotomus   Cins: Sergentomyia

P. balcanicus   P. anatolicus       S. antennata
P. brevis       P. economidesi       S. dentata
P. halepensis    P. killicki          S. minuta
P. kyreniae      P. mascittii        S. theodori
P. simici

P.: Phlebotomus, S.: Sergentomyia

Tablo 2. Eski Dunya'da bulunan kesin vektorlugu kanitlanmis kum sinegi
turleri ve tasidiklari Leishmania turleri

Kum sinegi turu                Alt cins     Leishmania turu

Phlebotomus (P.) sergenti  Paraphlebotomus     L. tropica
P. arabicus                    Adlerius        L. tropica
P. guggisbergi               Larroussius       L. tropica
P. papatasi                  Phlebotomus        L. major
P. dubosqui                  Phlebotomus        L. major
P. ariasi
P. perniciosus               Larroussius      L. infantum
P. tobbi                     Larroussius      L. infantum
P. argentipes               Euphlebotomus     L. donovani
P. orientalis                Larroussius      L. donovani
P. martini                  Synphlebotomus    L. donovani
P. longipes                  Larroussius     L. aethiopica
P. pedifer                   Larroussius     L. aethiopica

Kum sinegi turu                 Cografi Bolge

Phlebotomus (P.)
sergenti          Turkiye, Avrupa, Asya, Orta Dogu, Kuzey Afrika
P. arabicus         Kuzey Afrika, Orta Dogu, Sahra alti Afrika
P. guggisbergi      Kuzey Afrika, Orta Dogu, Sahra alti Afrika
P. papatasi       Turkiye, Kuzey Afrika, Orta Dogu, Asya, Avrupa
P. dubosqui                Sahra alti Afrika, Yemen
P. ariasi
P. perniciosus     Guney Avrupa, Kuzey Afrika, Guneydogu Asya
P. tobbi                           Turkiye
P. argentipes                 Hindistan yarimadasi
P. orientalis                Sudan, Etiyopya, Yemen
P. martini               Sudan, Etiyopya, Kenya, Yemen
P. longipes                    Etiyopya, Kenya
P. pedifer                     Etiyopya, Kenya

P.: Phlebotomus, L.: Leishmani

Tablo 3. Dunya Saglik Orgutu tarafindan tavsiye edilen insektisit
emdirilmis cibinlikler (2014; http://www.who.int/whopes/Long_lasting_
insecticidal_nets_06_Feb_2014.pdf) (Erisim: 20 Subat 2017)

Urun Adi             Etken madde                 Urun tipi

DawaPlus[R] 2,0     Deltamethrin        Polyester uzerine kaplanmis
Duranet[R]        Alpha-cypermethrin    Polietilene entegre edilmis
Interceptor[R]    Alpha-cypermethrin    Polyester uzerine kaplanmis
LifeNet[R]          Deltamethrin       Polipropilene entegre edilmis
MAGNet[TM]        Alpha-cypermethrin    Polietilene entegre edilmis
Olyset Net[R]        Permethrin          Polietilene entegre edilmis
Olyset[R] Plus    Permethrin ve PBO    Polietilene entegre edilmis
PermaNet[R] 2,0     Deltamethrin         Polyester uzerine kaplanmis
PermaNet[R] 3,0  Deltamethrin ve PBO    Ust kismi Polietilene entegre
                                       edilmis; guclendirilmis kenarli
                                        yan panelleri ise polyester
                                             uzerine kaplanmis
Royal Sentry[R]  Alpha-cypermethrin     Polietilene entegre edilmis
Yorkool[R] LN      Deltamethrin         Polyester uzerine kaplanmis

Urun Adi         DSO tavsiye durumu

DawaPlus[R] 2,0       Gecici
Duranet[R]              Tam
Interceptor[R]          Tam
LifeNet[R]            Gecici
MAGNet[TM]              Tam
Olyset Net[R]           Tam
Olyset[R] Plus        Gecici
PermaNet[R] 2,0         Tam
PermaNet[R] 3,0       Gecici
Royal Sentry[R]         Tam
Yorkool[R] LN           Tam

Tablo 4. Dunya Saglik Orgutu tarafindan tavsiye edilen bazi reziduel
urunler (61, 65)

                      Uygulama       Uygulama dozu
Etken madde          sikligi (ay)  (gr ai/[m.sup.2])

Alpha-cypermethrin      4-6          0,02-0,03
Cyfluthrin              3-6          0,02-0,05
Cypermethrin            4-6          0,5
Deltamethrin            2-3          0,02-0,025
Permethrin              2-3          0,5
Etofenprox              3-6          0,1-0,3
Lambda-cyhalothrin      3-6          0,02-0,03
COPYRIGHT 2017 AVES
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2017 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Author:Cetin, Huseyin; Ozbel, Yusuf
Publication:Turkish Journal of Parasitology
Article Type:Report
Date:Jun 1, 2017
Words:10009
Previous Article:The Investigation of the Presence of Mites in Some Served Dry Foodstuffs / Tuketime Sunulan Bazi Kuru Gida Maddelerinde Akar Varliginin Arastirilmasi.
Next Article:Seyahat Tibbi Kavrami ve Seyahat ile iliskili Hastaliklarin Guncel Durumu / The Concept of Travel Medicine and the Actual Situation of Travel-Related...
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2018 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters