Printer Friendly

Gwaredu'r penddyn.

Byline: Gan BETHAN WYN JONES

DOES dim dwywaith nad oedd pethau fel penaddynod a charbyncls yn broblem gyson iawn i bobl yr oes a fu.

Yn sicr roedd yn broblem reit gyffredin ac roedd 'na nifer o wahanol blanhigion yn cael eu defnyddio i'w drin - rhai mor amrywiol 'r milddail (Achillea millefolium; yarrow), ffa'r gors (Menyanthes trifoliata; bog bean), llau'r offeiriad (Galium aparine; cleavers), fioled br (Viola odorata; sweet violet) a chribau Sant Ffraid (Satchys officinalis; betony).

Haint yn y croen ydi penddyn. Cornwyd ydi enw arall arno ac mae hefyd yn cael ei alw'n gasgliad, gl|yn a clewyn. 'Boil' ydi'r enw arno yn Saesneg ac fel rheol mae'n dechrau gyda'r croen yn edrych yn goch ac yn teimlo'n dendar. Mi fydd y canol wedyn yn dechrau codi i fyny fel rhyw losgfynydd bach a'r tu mewn yn llawn celloedd gwyn y gwaed a phrodin er mwyn cwffio'r haint. Crawn neu 'gr' ydi'r enw sy'n cael ei roi ar y casgliad yma. Yn y diwedd mi fydd hwn yn agor ac mae modd tynnu'r drwg allan o'r penddyn.

Roedd gwahanol blanhigion yn cael eu rhoi ar y penddyn er mwyn tynnu'r crawn neu'r gr allan. Dail craf y geifr (Allium ursinum; ramsons neu wild garlic) oedd un planhigyn oedd yn cael ei roi er mwyn tynnu'r drwg allan o'r canol. Mae rhai wedi awgrymu fod hyn yn gweithio'n well os oedd y dail yn cael eu cnoi neu eu malu rhwng y bys a'r bawd yn gyntaf ac wedyn eu rhoi ar y penddyn. Y bwriad wrth wneud hyn oedd rhyddhau'r allicin o'r planhigyn.

Mae craf y geifr yn perthyn i deulu'r nionyn ac mae'r cemegyn allicin i'w ganfod yn y nionyn ac aelodau eraill o'r teulu. Mae tystiolaeth fod yr allicin yn gallu atal haint rhag lledaenu. Mae arbrofion sydd wedi'u gwneud drwy roi darn o nionyn amrwd ar wely o agar oedd bacteria arno, a'i adael am ychydig ddiwrnodau yn dangos effaith lleugylch o gwmpas y nionyn, ac mai'r allicin yn y nionyn sy'n gyfrifol am hyn. Byddai hyn yn egluro pam fod craf y geifr yn cael ei roi ar y penddyn.

Planhigyn cyffredin arall a ddefnyddid i drin penaddynod oedd y cacamwci neu'r cyngaf bach (Arctium minus; lesser burdock). Y gwreiddiau ddefnyddid a'u berwi i wneud trwyth a'i yfed. Tybed ydach chi'n gyfarwydd ag yfed 'dandelion and burdock'? Mae'r cacamwci yn cael ei gydnabod fel un o'r planhigion hynny sy'n cael ei ddefnyddio i glirio'r corff, a drwy wneud hyn yn cael gwared ar benaddynod ac anhwylderau eraill sy'n effeithio'r croen.

Mae eraill wedi defnyddio llygad y dydd (Bellis perennis; daisy) a bwyta'r blodau roedden nhw er mwyn cael gwared phenddyn. Blodyn arall oedd yn cael ei ddefnyddio oedd gold y gors neu melyn y gors (Caltha palustris; marsh marigold). Roedd y rhain yn cael ei berwi a'u gosod fel powltris ar y penddyn.

Un o blanhigion yr arfordir sydd wedi'i ddefnyddio i'w roi ar benddyn ydi'r llwylys neu'r dail sgyrfi (Cochlearia officinalis; scurvy-grass).

Blodyn gardd sydd wedi'i ddefnyddio ydi'r camri (Chamaemelum nobile; chamomile); yma roedd y blodau'n cael eu casglu a thrwyth yn cael ei wneud ohono. Gwneid eli o'r trwyth hwn a'i roi ar y penddyn.

Un rys[sz]it roedd Meddygon Myddfai yn ei gynnig oedd hon: "Rhag Cornwydon -Cymer wln du a sebon du, a rhwym ynghyd wrth y dolur neu'r cornwydon."

Mae 'na nifer o goed wedi eu defnyddio gan gynnwys y ffawydd (Fagus sylvatica; beech) ble roedd trwyth yn cael ei wneud hefo'r blagur ac wedyn ei yfed ar gyfer penddyn a chlwy'r marchogion. Y gollen oedd coeden arall a ddefnyddid a'r rhisgl yn cael ei osod ar y penddyn. Coeden a ddefnyddid yn Inverness oedd pinwydden yr Alban (Pinus sylvestris; Scots pine) ble roedd resin o'r goeden yn cael ei gymysgu gyda chwyr a saim mochyn.

Un planhigyn sydd wedi'i ddefnyddio ym Mn ydi dail y fyddigad neu dail y fendigaid. Yr enw Cymraeg safonol ar y planhigyn erbyn heddiw ydi'r eurinllys trydwll, 'Perforate St John's Wort' yn Saesneg a Hypericum perforatum ydi ei enw gwyddonol. Mae'r planhigyn hefyd wedi'i alw'n llysiau Gwyl Ifan neu llysiau Ifan.

Yn ogystal gwnaed defnydd o ddant y llew, y cyfardwf, mwsogl, chwerwlys yr eithin a dail tafol ac wrth fod yna gymaint o wahanol blanhigion wedi eu defnyddio, mae'n deg casglu fod penaddynod yn llawer iawn mwy o broblem erstalwm nag yr ydyn nhw erbyn heddiw.
COPYRIGHT 2010 MGN Ltd.
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2010 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Publication:Daily Post (Liverpool, England)
Date:Sep 22, 2010
Words:735
Previous Article:Tours gofiadwy lawr yn y Loire.
Next Article:Tlws teilwng i we yl Menai; Y CELFYDDYDAU.
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2022 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters |