Printer Friendly

Complementary Medicine in Supporting the Lactation Process and the Role of the Nurse/Laktasyon Surecini Desteklemede Tamamlayici Tip Uygulamalari ve Hemsirenin Rolu.

Kadin yasami boyunca cesitli sureclerden gecmektedir. Bu sureclerden biri de dogum sonu laktasyon surecidir. Prolaktin ve oksitosin hormon salinimindaki artisla beraber memelerden sut uretimi ve salinimi ifade eden laktasyon, (1) hem anne hem bebek icin onemli bir surectir. Anne sutu ve emzirmenin hem bebek, hem de anne icin, basta beslenme olmak uzere, saglik, bagisiklik, gelisimsel, psikolojik, sosyal ve ekonomik yonden cok sayida yararlari vardir. Fakat bu surecte anne, etkisiz emzirme, meme ucu catlagi, engorjman, sut retansiyonu, kucuk ve cokuk meme ucu, mastit, sutun yetersiz gelmesi ve erken kesilmesi gibi sorunlarla karsi karsiya kalabilmektedir. (2) Ayrica annedeki anksiyete, gerilim, agri, uzuntu vb. durumlar sut uretimini baskilayip ve azaltabilmektedir. Annede ortaya cikan tum bu sorunlar tedavi ihtiyacini beraberinde getirmekte dolayisiyla tedavi surecini olumsuz etkileyebilmektedir. Emzirme surecinde annenin ilac kullanmasi, bebegin karacigerinin ilaclari yavas metabolize etmesi ve bobrek fonksiyonlarinin yeterince gelismemis olmasi nedeniyle yenidogan sagligini olumsuz olarak etkileyebilmektedir. (3) Tum bu nedenlerle tamamlayici tip, laktasyon donemi sorunlarina bir cozum olabilmektedir. Dunya Saglik Orgutu modern ve bilimsel tedavilerin disindaki tedavilerin bircogunu tamamlayici ve alternatif tip uygulamalari diye ifade etmektedir. Yapilan calismalara bakildiginda dogum sonu surecte bircok tamamlayici tip tedavisinin kullanildigini gormekteyiz. (4) Dogum sonu donemde ozel bir yeri olan laktasyon surecinde, akupunktur, akupressur, aromaterapi, masaj, refleksoloji, fitoterapi uygulamalari ile birlikte dogum sonu stresi azaltarak laktasyon surecini desteklemede dolayli etkisi bulunan yoga, muzik terapi uygulamalari karsimiza cikmaktadir. Bu uygulamalar yonetmelikte belirtilen sinirlar cercevesinde hemsirelik bakim kapsamina dahil edilmelidir. Bu derlemede, tamamlayici tibbin laktasyon surecinde emzirme ve emzirme sorunlari uzerindeki etkisini iceren calismalar incelenerek emzirmenin surdurulmesi ve desteklenmesinde, tamamlayici tip uygulamalarinin etkinlikleri ve hemsirelerin rolu irdelenmistir.

Laktasyon Sureci

Gebelik ve erken lohusalik doneminde memeler, fizyolojik ve anatomik olarak degisikliklere ugrayarak bebek icin gerekli olan sut uretimi saglayacak hale gelir. Sut yapimindan sorumlu prolaktin hormonu gebelik boyunca yukselir ama plasentadan salinan hormonlardan dolayi sut salinimi baskilanir. Dogumdan sonra bu hormonlarin duzeyi duserek sut salinimi baslar. Sut uretiminin devam etmesi icin duzenli olarak emzirme ve sut bezlerinin bosaltilmasi gerekir. (1) Ayrica dogum sonu donemde salgilanan oksitosin hormonu uterus kaslarinin kontraksiyonunu saglamasinin yani sira sut bezlerini de harekete gecirir. Dokunma, sicaklik ve koku ile ilgili uyaranlarin oldugu durumlarda salgilanan oksitosin hormonu, emzirme ile anne bebek arasinda etkilesim olustugunda da salinir. (5) Merkezi sinir sistemi ise hipotalamustan prolaktin inhibe edici faktor olan dopamini azaltarak veya arttirarak oksitosinin salgilanmasini kontrol eder. Bu yuzden emzirmeyi benimseyici tutum ve bebekle iyi iliskiler kurma, merkezi sinir sistemini etkileyerek sut artisini olumlu yonde etkiler. Bununla birlikte agri, stres, endise ve emzirmenin kesintiye ugramasi sut miktarini azaltir. (1)

Emzirme Sureci

Dunya Saglik Orgutu, dogumdan sonra ilk bir saat icerisinde emzirmenin baslatilmasini onermektedir. Emzirmenin, bebegin gelisimine katkisi disinda anne sagligina ve anne-bebek baglanmasina da olumlu yonde etkileri bulunmaktadir. Emzirme ile uterus involusyonu hizlanmakta; postpartum kanama sikligi, over ve meme kanseri riski azalmaktadir. Emziren annelerde postpartum depresyon ve Tip 2 diyabet gelisme riski dusuktur. Ayrica emzirme ile gebelikte alinan kilolarin ilk bir yil icerisinde verilmesi daha kolay olmaktadir. Bu baglamda anne, saglik profesyonelleri tarafindan emzirmenin baslatilmasi ve surdurulmesi konusunda desteklenmelidir. (6) UNICEF'e gore Turkiye'de ilk alti ayda sadece anne sutuyle beslenen bebeklerin orani %1.3'tur. (7) 2013 TNSA verilerine baktigimizda ise emzirmenin Turkiye'de yaygin oldugu, tum cocuklarin %96'sinin bir sure emzirildigi gorulmektedir. Fakat emzirmenin Turkiye'de yaygin olmasina ragmen, TNSA 2008 ve 2013 verilerini karsilastirdigimizda sadece anne sutu ile beslenmede %12'lik dusus oldugu; bebek mamasi ve diger sivilara erken donemde gecis ve biberon ile beslemenin yaygin oldugu gorulmektedir. (8) Anne sutu ile besleme oranindaki bu dususe, emzirmeyi kesintiye ugratan faktorler neden olabilmektedir. Bu faktorler, annedeki yetersiz sut uretimi, meme ucu catlagi, mastit gibi sorunlari icermektedir. (2)

Emzirme Sorunlari

Emzirmeyi etkileyen faktorler hem bebege hem de anneye iliskin sorunlardan kaynaklanabilmektedir. Sezaryen dogum oranindaki artis, cogul gebelikler, etkisiz emzirme, cokuk veya duz meme basi, engorjman, sut retansiyonu, meme basi catlaklari, meme apsesi, mastit gibi sorunlar emzirme surecini olumsuz sekilde etkileyebilir. Literature gore her uc anneden biri veya daha fazlasinin emzirmeyle ilgili sorunlar yasadigi belirtilmektedir. (2)

Yetersiz sut uretimi: Cogu kadin bebeginin sut gereksinimini karsilayacak kadar sut uretebilmesine ragmen anneler, sutunun yetmeyecegi endisesi yasamaktadir. (9) Cogu zaman bu endise anne sutunun yeterliligine dair gercegi yansitmamakla beraber anne sutun yetersiz olmasi nadir gorulen bir durumdur. (2) Yetersiz sut uretimi oldugunun dusunulmesi, annenin bebegini tamamlayici ek gidalarla beslemeye daha erken donemde baslamasina ve bebegin erken donemde sutten kesilmesine neden olabilir. Bununla birlikte sut uretimi de olumsuz yonde etkilenebilir. Fakat anne sutunun miktarini belirleyen temel nokta bebegin emme kalitesi ve emme miktaridir. (10)

Engorjman: Engorjman, tikaniklik/artmis vaskularizasyon, sut birikimi ve lenfatik drenajin tikanikligi ve tikanikligina bagli odem olmak uzere uc temel bileseni vardir. Memelerde herhangi bir rahatlama saglanmazsa sutun meme bezleri tarafindan yeniden emilmesi ile sut uretimi kesilir. Gogus, parlak kirmizimsi bolgelerle birlikte odeme sahip daha buyuk ve aci vericidir. (10)

Agrili meme ucu/meme ucu catlagi: Literature gore agrili ve catlak meme ucu sorunu emzirme surecinde en cok karsilasilan sorunlardandir. (2) Cok agrili veya zarar gormus meme uclari her ne kadar yaygin olsa da normal bir durum degildir. Meme ucu travmalari eritem, odem, catlaklar, kabarciklar, beyaz, sari veya koyu lekeler ve ekimozu icerir. Emzirirken agrinin en sik gorulen nedeni, uygun olmayan konumlandirma ve memenin uygunsuz kavranmasi nedeniyle meme ucunun travmaya ugramasidir. (10)

Sut retansiyonu: Sut kanallari, uretilen sutun herhangi bir nedenle bosaltilamamasi durumunda tikanir. Emzirmenin seyrek oldugu durumlarda veya bebegin zayif emdigi zamanlarda siklikla gorulur. Etkilenen bolgede yuksek dereceli ates, agri, isi ve eritem olabilir. Bazen bu durum meme ucunda kucuk, hemen fark edilmeyen, beyaz bir leke ile iliskilidir ve bu emzirme sirasinda cok acitabilir. (10)

Mastit: Mastit, bakteriyel enfeksiyon olan veya olmayan bir ya da daha fazla gogus segmentinin iltihaplanma surecidir ve literature gore %3-33 siklikla gorulur. (11) Planlanan beslenme ve beslenme sayisindaki ani degisim, geceleri bebegin uzun uyku suresi, emzik veya biberon kullanimi, memenin tamamen bosaltilamamasi, zayif emme, asiri sut uretimi, anne ile bebegin ayrilmasi gibi anne sutunun yeterince bosaltilamamasina neden olan faktorlerden herhangi birinin varligi mastite yatkinligi arttirir. Mastitte, memenin etkilenen kismi agrili, hiperemik, odemli ve isisi artmistir. Emzirme bebek icin sakincali degildir ve sutun memeden bosaltilmasi icin de en iyi yoldur. (11,12)

Meme apsesi: Genel olarak, meme apsesi, tedavi edilmemis mastit ya da mastitin gec veya etkisiz tedavisinden kaynaklanir. Mastitisli kadinlarin %5 ile %10'unu etkiler. Memenin hatali bosaltimindan kaynakli veya emzirmenin kesilmesiyle olusan mastit, genellikle memede apse gelisimini destekler. (10) Meme apsesi ise ciltte kizarik ve dalgalanma seklinde gorulur. (11,12) Meme absesinde emzirme, saglikli termde dogan bebeklerde bir risk olusturmadigi icin surdurulmelidir. (10)

Emzirmenin Psikososyal Boyutu

Postpartum donemde kadinlarda hormonlarin etkisiyle birlikte fiziksel ve psikolojik degisimler gorulmektedir. Dogumdan sonra bebegin memeyi ilk emmesiyle birlikte prolaktin salinimi gerceklesir, vucut ve beyin uzun sure prolaktinden etkilenir. Bu donemde salgilanan prolaktin hormonu akut stresi azaltmaktadir. (5) Literature gore ise emzirme postpartum depresyon riskini azaltmaktadir. Calismalarda bebegini biberonla besleyen annelerin %31'inde depresif belirtiler gorulurken sadece anne sutu ile besleyenlerde %13 depresif belirtiler gorulmustur. (13)

Emzirme ile birlikte anne ve bebek arasinda etkilesim olusur. Emzirme sureci boyunca anne sadece bebege sut vermez, ayrica bebege ten temasi ile birlikte sicaklik aktarimi yaparak bebegin bakimini ve korumasini da saglar. Emzirme surecinde anne sadece verici rolde degil ayrica alici roldedir de. Cunku bebegin temasi, sicakligi, kokusuyla birlikte annede gevseme ve antistres etkisi olusur. (5)

Yukarida belirtildigi gibi emzirme surecinin baslatilmasi ve surdurulmesi bircok faktorden etkilenebilmektedir. Bu surecte hemsirelerin dogum oncesi ve dogum sonrasi donemde annelere verecegi emzirme danismanligi emzirmenin surdurulmesi adina onemlidir. Hemsire saglik kurulusuna basvuran her anneye emzirme danismanligi vermeli, emzirme teknigi ile ilgili olarak pozisyonu, sutun akisi ve miktarini, meme ucunun durumunu, bebek ve annenin cevabini gozlemeli ve anneyi emzirmenin surdurulmesi yonunde tesvik etmelidir. Olasi ve mevcut emzirme sorunlari degerlendirilerek, bakim gereksinimleri karsilanmalidir. (1)

Tamamlayici Tip ve Laktasyon

Anne emzirme surecinde yukarida da belirtildigi gibi anne pek cok emzirme sorunuyla karsilasabilir ve bu sorunlarin cozumunu icin kullanilan medikal tedaviler bebegin sagligini ve anne sutunun kalitesini etkileyebilir. Bu sebeple karsilasilan sorunlarin tedavisi ve bakimi icin kimyasal icerigi olmayan tamamlayici tip uygulamalari anne-bebek sagligi icin onemli bir yaklasim olarak hemsirelik bakim surecinde yer alabilir.

Literatur incelemeleri sonucunda laktasyon surecinde kullanilan tamamlayici tedavilerle ilgili arastirmalar Tablo 1'de verilmistir. NCCIH(National Center for Complementary and Integrative Health) tamamlayici terapileri; zihin-beden, manipulatif ve beden, enerji, biyolojik temelli ve alternatif medikal sistem olmak uzere bes grupta siniflandirmistir. Tamamlayici tedavilerin, laktasyon doneminin temel sorunlari olan; yetersiz sut uretimi, mastit, engorjman, sut retansiyonu, meme ucu catlaklari uzerindeki etkisi incelenmistir.

Zihin-Beden Temelli Tamamlayici Terapiler

Hipnoz: Hipnoz, sozcukler, bakis ya da bazi yardimci nesneler kullanilarak telkin gibi tekniklerle olusturulan ve kisinin duygu, dusunce, algi ve bellek islevlerinde degisikliklerin gerceklestirilebildigi ozel bir bilinc durumudur. Hipnozun anestezik, analjezik ve psikolojik tedavide kullanildigi bilinmektedir. (14) Hipnozun postpartum depresyon ve anksiyete uzerine olumlu etkisi dolayisiyla anksiyete kaynakli emzirme sorunlarini cozmede yardimci olabilir. (5) Ancak hipnoz ile ilgili bilimsel calisma bulunmamaktadir.

Muzik terapi: Dunya Muzik Terapi Federasyonu, muzikle tedaviyi "Bir kisi veya grubun fiziksel, duygusal, sosyal ve kognitif ihtiyaclarini karsilamak uzere gereksindigi iletisim, iliski, ogrenme, ifade, mobilizasyon, organizasyon ve diger ilgili terapotik ogeleri gelistirmek ve artirmak icin muzigin ve/veya mu zikal elemanlarin (ses, ritim, melodi ve harmoni) egitimli bir muzik terapisti tarafindan tasarlanarak kullanilmasi" olarak tanimlar. (15) Laktasyon doneminde muzik terapi ile yapilan calismalara baktigimizda, Vianna ve ark. (16) (2011)'nin 94 anne ile yaptigi calismada deney grubuna haftada uc kez, birer saat muzik terapi uygulamasi sonucunda deney grubunda sut uretim miktarinin daha fazla oldugu bulunmustur. Ak ve ark. (17) (2015)'nin 30 premature bebege sahip anne ile yaptigi calismada, deney grubuna alti ay boyunca 30 dakikadan olusan dort muzik terapi seansi yapilmis. Deney grubunda sut uretim miktarinin daha fazla oldugu belirtilmistir. Keith ve ark. (18) (2012)'nin 162 premature bebege sahip anne ile yaptigi calismada deney grubuna 14 gun boyunca gunluk yaklasik 12 dakika muzik terapi uygulanmis ve deney grubunda sut uretiminin anlamli derecede fazla oldugu aciklanmistir.

Yoga: Fiziksel egzersiz, zihinsel meditasyon ve nefes alma tekniklerinin birlesimi olan yoga, kaslarin guclenmesini ve stresin azalmasini saglar. (19) Bu baglamda yoga da hipnoz ile ayni kategoride stres ve anksiyetinin azaltilmasina bagli dolayli olarak emzirme uzerinde olumlu etkiye sahip olabilir. (5) Ancak yoga ile ilgili bilimsel anlamda yapilmis bir calisma bulunmamaktadir.

Manipulatif ve Beden Temelli Tamamlayici Terapiler

Masaj: Masaj terapisi relaksasyonu ve sirkulasyonu artirarak, agri ve gerginligi azaltmayi amaclar. Bu amac dogrultusunda iliskili dokular ve kaslara basinc uygulanir. (20) Witt ve ark. (21) (2016)'nin 42 anne ile yaptigi calismada, masajin meme agrisini azalttigi bulunmustur. Cho ve ark. (22) (2012)'nin 47 anne ile yaptigi calismada deney grubuna 30 dakika boyunca masaj uygulanmis, deney grubunda meme agrisinin daha az oldugu ve sut uretiminin daha fazla oldugu saptanmistir.

Refleksoloji: Refleksoloji ayak, el ve kulaga ozgu baski tekniklerinin kullanimindan olusan bir yontemdir. Bu baski yonteminin, gevseme ve kan dolasimini arttigi bununla birlikte hucrelere daha fazla besin ve oksijen gecisi saglandigi belirtilmektedir. (23) Kosova ve ark. (24) (2016)'nin 90 anne ile yaptigi calismada, hipofiz ve ureme organlari ile lumbosakral bolgeye uygulanan refleksolojinin oksitosin ve prolaktin seviyesinde istatistiksel olarak belirgin bir artisa sebep oldugu bulunmustur. Danasu(25) (2015)'nun 60 anne uzerinde yaptigi calismada refleks bolgesi uyariminin, laktasyonun baslatilmasi ve surdurulmesinde etkili oldugu saptanmistir. Loganayagi ve ark. (26) (2014)'nin 60 primipar anne ile yaptigi calismada, gunde uc defa 20 dakikalik seanslarda ayak parmagina refleksoloji uygulanmis. Deney grubunda sut uretiminin daha fazla oldugu aciklanmistir.

Biyolojik Temelli Tamamlayici Terapiler

Fitoterapi: Fitoterapi bitkisel tedaviyi ifade etmektedir. Bitkisel tedavi cok eskiye dayanan bir tedavi yontemdir. Literaturde laktasyon doneminde en cok rezene cayi, hurma, cemen tohumu gibi bitkilerin kullanildigi dikkati cekmektedir. (27-29) Ghasemi ve ark. (27) (2015)'nin cemen tohumun anne sutu miktari uzerine etkisini incelemek amaciyla 0-4 aylik kiz bebege sahip 78 anne ile yaptigi calismada, deney grubuna gunde uc defa, dort hafta boyunca cemen tohumu cayi icirilmis. Kontrol grubuna ise siyah cay icirilmistir. Deney ve kontrol grubunda anne sutu miktari arasinda anlamli bir farka rastlanmamistir. Sakka El ve ark. (28) (2014)'nin 75 anne ile yaptigi calismada 14 gun boyunca rezene cayi icirilen ve hurma yedirilen iki deney grubunda da sut uretiminin daha fazla oldugu saptanmistir. Damanik ve ark. (29) (2006)'nin 75 anne ile yaptigi calismada, deney grubu uc gruba ayrilmis ve gruplara dogumun ikinci gununden itibaren kolyoz yapragi, cemen tohumu kapsulu, B12 vitamini 60 gun boyunca verilmistir. Kolyoz yapragi tuketen annelerin sut miktari diger gruplara gore anlamli derecede fazla bulunmustur.

Aromaterapi: Aromaterapi, "tamamen bitkilerden elde edilen yaglarin kullanimi", "terapotik ucucu yaglarin inhalasyon yoluyla koklanarak ya da diger yollarla iyilestirmesi" ve "bitkilerden elde edilen ucucu yaglarin masaj, friksiyon, inhalasyon, kompres ve banyo yoluyla uygulanarak dogal tedavi saglamasi" ifadeleri ile tanimlanmaktadir. (30) Akbari ve ark. (31) (2014)'nin posptartum ucuncu gunde saglik kurulusuna meme ucu catlagi sikayetiyle basvuran 55 anne ile yaptigi calismada, deney grubu 10.-14. gune dek her gun emzirme sonrasi aerolaya dort damla nane yagi surmustur. Kontrol grubu ise aerolaya sadece anne sutunu surmustur. Deney grubunda meme ucu catlaginin daha hizli iyilestigi ve agrinin azaldigi gozlenmistir. Melli ve ark. (32) (2007)'nin 216 primipar anne ile yaptigi calismada nane jeli kullanan annelerde daha az meme catlagina rastlanmistir. Kirlek ve Balkaya (33) (2013)'nin 39 kadinla yaptigi calismada, anne sutu uygulamasinin meme basi agrisini, zeytinyagi uygulamasinin ise meme basi catlaginin gorulme olasiligini azalttigi bulunmustur. Oguz ve ark. (34) (2014)'nin 56 kadinla yaptigi calismada, zeytinyaginin meme basi agrisini azalttigi belirtilmistir

Alternatif Medikal Sistem Tedavileri

Akupunktur/Akupressur: Akupunktur vucutta bulunan ozel noktalarin ignelerle uyarilmasiyla, vucudun dengesini yeniden bulmasini saglayan bilimsel bir tedavi yontemidir. (35) Akupressur parmaklarla veya kucuk boncuklarla akupunktur noktalarina basinc uygulayarak, kan dolasimi gibi enerji kanallarinin duzgun calismasini saglayan bir tedavi yontemidir. (36) Esfahani ve ark. (37) (2015)'nin hipogalaktoz sikayeti olan 60 anne ile yaptigi calismada, deney grubuna SI1, LI4 ve GB21 noktalarina haftada uc seans halinde her seansta 2-5 kez bilateral akupressur yapilmistir ikinci ve dorduncu haftalardaki sut miktari deney grubunda daha fazla oldugu saptanmistir. Wei ve ark. (38) (2008)'nin 92 anne ile yaptigi calismada deney grubuna bir ay suresince bes tekrardan olusan iki seans SI1 ve LI1 bolgelerine akupressur yapilmistir. Deney grubunda sut uretim miktari ve prolaktin duzeyi daha yuksek bulunmustur. Yu J.E. ve Zhou J. (39) (2012)'nin 107 anne ile yaptigi calismada deney grubuna dogumdan bir saat sonra CO18 noktasina, gunluk uc defa bes gun boyunca akupressur uygulanmis ve deney grubunda laktasyon surecinin erken basladigi ve sut uretim miktarinin fazla oldugu bulunmustur. Zhou ve ark. (40) (2009) akupressurun sezaryen sonrasi hipogalactia uzerindeki etkisini incelemek amaciyla 116 kadinla yaptigi calismada, deney grubuna bes gun boyunca kulak bolgesine akupressur uygulanmis ve deney grubunda sut uretim miktarinin daha yuksek oldugu, ek besin tuketiminin daha az oldugu ve serum prolaktin duzeyinin daha yuksek oldugu saptanmistir. Zheng ve ark. (41) (2012)'nin Tuina Akupunkturu'nun laktasyon uzerindeki etkisini incelemek amaciyla 84 kadinla yaptigi calismada deney grubuna uc gun boyunca Tuina Akupunktur'u uygulanmis ve sut miktari kontrol grubuna gore daha fazla bulunmustur. Lu ve ark. (42) (2010)'nin Tuina Akupunktur'unun laktasyon uzerindeki etkisini incelemek amaciyla 56 kadinla yaptigi calismada deney grubunda serum prolaktin duzeyinin daha yuksek ve laktasyonun baslama suresinin daha erken oldugu belirtilmistir.

Ulkemizde Tamamlayici Tip ve Hemsirelik Boyutu

Tamamlayici tip saglikli veya hasta bireyde, sagligi gelistirmek, hastaliklari onlemek, tedaviyi desteklemek amaci ile kullanilmaktadir. Turkiye'de tamamlayici tip kullanimi ile ilgili veriler oldukca sinirlidir. Ulkemizde yeterince tamamlayici tip hakkinda bilgi sahibi olunmamasi, uygulayicilarin sayica azligi ve yeterince kanita dayali calismanin bulunmayisi en onemli sebeplerdendir.

Fakat gunumuzde tamamlayici tibba yonelik toplum ilgisi artmaktadir. Bireyler tamamlayici tip konusunda dogru bilgiye ulasamayarak bu yontemleri bilincsiz sekilde kullanabilir ve istenmeyen durumlarla karsilasabilirler. Bu nedenle tamamlayici tip yontemlerinin kullaniminin yararli ve zararli etkilerinin saglik personeli tarafindan bilinmesi onemlidir. (15) Bir universite hastanesinde calisan 230 hemsire/ebe, 150 doktor olmak uzere toplam 380 saglik calisanin, tamamlayici ve alternatif tedavi yontemlerini bilme ve kullanma durumlarini incelenmistir. Saglik personelinin %25'inin kullandigi en az bir yontem bulunmaktadir. En sik kullanilan yontemler bitkisel tedavi (%85.4) ve masaj (%21.9) oldugu ve hakkinda en fazla bilgisi oldugu yontemlerin ise akupunktur, bitkisel tedavi, diyet destegi ve masaj oldugu bulunmustur. Saglik personelinin yontemler hakkinda bilgi edindigi kaynaklara bakildiginda cevre, arkadaslar, televizyon ve internet ilk siralarda yer aldigi ve saglik personelinin tamamlayici tip hakkinda bilgi duzeyinin yetersiz oldugu bulunmustur. (43) Bu dogrultuda, hemsirelerin tamamlayici tip uygulamalarina iliskin bilgilerin, hemsirelik mufredatinda yer almasi ve hizmet ici egitimlerle bunun desteklenmesi, tamamlayici tip hakkinda hasta/saglikli bireylerin dogru bilgilendirilmesi ve olusabilecek hatalarin onune gecilmesi bakimindan onemlidir.

Saglik Bakanligi'nin 27 Ekim 2014 Geleneksel ve Tamamlayici Tip Uygulamalari Yonetmeligi kapsaminda, tamamlayici tip uygulamalarin kimler tarafindan uygulanabileceginin siniri cizilmistir. (44)

Tamamlayici tip kapsaminda kullanilan bircok yontem hemsirelik uygulamalariyla benzerlik gostermektedir. (45) Yonetmelik kapsaminda hemsirelerin uygulayabilecegi tamamlayici tip uygulamalari arasinda; masaj ve yoga bulunmakta, refleksoloji, muzik terapi ve aromaterapi uygulamalari hekim gozetiminde uygulanabilmektedir. Fitoterapi, hipnoz, akupunktur/akupressur ise hemsirelik uygulamalari kapsami disinda yer almaktadir.

Sonuc

Hemsirelik, saglikli/hasta bireyi tum boyutlari ile ele alan bir saglik disiplinidir ve insanin dogumundan olumune dek tum yasam surecinde rol alir. Birey, aile ve toplumun saglinin korunup gelistirilmesi, hastaliklarin onlenmesi ve hastalik varliginda iyilestirmeyi hedefler. Bu baglamda hemsireler, laktasyon surecinde anne ve bebegin bakim gereksinimlerini saptamali ve bu surecte olusan sorunlara yonelik bakimi planlamalidir. Laktasyon surecindeki sorunlara yonelik tamamlayici tip uygulamalarina baktigimizda; hipnoz ve yoganin stresi azaltarak anne sutu miktarina etki edebilecegini, muzik terapinin sut uretim miktarini arttirdigi, masajin meme agrisini azalttigi ve sut uretimini arttirdigi, refleksolojinin laktasyonu baslatma ve surdurmede etkili oldugu, aromaterapinin meme sorunlarini onledigi, akupunktur/akupressurun sut uretim miktarini artirdigi gorulmektedir. Tamamlayici tibbin laktasyon surecindeki sorunlara yonelik etkisinin anlasilmasi adina daha kapsamli bilimsel arastirmaya ihtiyac bulunmaktadir. Anne-bebek ile yakindan iliskide bulunan hemsireler, tamamlayici terapiye yonelik bilgilerini gelistirmeli ve bu bilgisini uygulamaya aktarabilmelidir. Ayni zaman da 27 Ekim 2014 Geleneksel ve Tamamlayici Tip Uygulamalari Yonetmeligi hemsirelerin tamamlayici terapilerle ilgili bagimsiz rollerini sinirlamakta olup bu rollerin genisletilmesi kapsaminda hemsireler desteklenmelidir. Tamamlayici tip uygulamalarinin gerceklestirilmesinde yararlari ve olumsuz etkileri hakkinda birey aile ve toplumu bilgilendirmede yeni bir rol ustlenmelidir.

doi: 10.5222/HEAD.2018.262

KAYNAKLAR

(1.) Aslan E. Normal lohusalik sureci ve bakim. In: Beji NK. editor. Kadin sagligi ve hastaliklari. 2nd ed. Istanbul: Nobel Tip Kitapevi; 2017. p. 413-76.

(2.) Sahin H, Yilmaz M, Aykut M, Balci E, Sagiroglu M, Ozturk A. Kayseri'de iki toplum sagligi merkezine basvuran annelerde emzirme sorunlari ve risk etmenleri. Turk Pediatri Arsivi. 2013;48(2):145-51. doi: 10.4274/tpa.1034.

(3.) Buyukkayhan D, Kurtoglu S. Gebelikte ve laktasyon doneminde ilac kullanimi. Turkiye Klinikleri J Pediatr Sci. 2006;2(5):23-5. Available from: http://www.turkiyeklinikleri.com/article/gebelikte-ve-laktasyon-donemindeilac-kullanimi-46174.html.

(4.) Boz I, Selvi N. Dogum sonu donemde iyi bakim uygulamalari: Kanitlarla tamamlayici tip. Anadolu Hemsirelik ve Saglik Bilimleri Dergisi. 2016;19:25-32. Available from: http://dergipark.gov.tr/download/article-file/275541

(5.) Annagur BB, Annagur A. Dogum sonrasi ruhsal durumun emzirme ile iliskisi. Psikiyatride Guncel Yaklasimlar. 2012;4(3):279-92. doi: 10.5455/cap.20120417.

(6.) Ozkara H, Fidanci BE, Yildiz D, Kaymakamgil C. Emzirme danismanligi. TAF Preventive Medicine Bulletin. 2016;15(6):551-5. doi: 10.5455/pmb.1-1436701913.

(7.) Anne sutuyle ilgili gercekler [internet]. UNICEF. [cited 2017 March 25] https://www.unicef.org/turkey/ir/_mc29.html

(8.) Turkiye nufus ve saglik arastirmasi [internet]. Hacettepe Universitesi Nufus Etutleri Enstitusu. 2014 [cited 2017 May 06]. http://www.hips. hacettepe. edu.tr/tnsa2013/rapor/ TNSA_2013_ana_rapor.pdf

(9.) Ince T, Kondolot M, Yalcin SS, Yurdakok K. Annelerin emzirme danismanligi alma durumlari. Cocuk Sagligi ve Hastaliklari Dergisi. 2010;53(3):189-97. Available from: http://www.cshd.org.tr/uploads/pdf_CSH_385.pdf

(10.) Giugliani ER. Common problems during lactation and their management. Jornal de Pediatria. 2004;80(5):147-54. doi: 10.1590/S0021-75572004000700006.

(11.) Sen-Oran E, Gurdal SO, Soybir GR. Mastitler. Meme Sagligi Dergisi. 2013;9(1):1-4. Available from: http://www.thejournalofbreasthealth. com/sayilar/30/buyuk/3221.pdf

(12.) Erozgen F, Kizilkaya MC, Citlak G. Mastitler. Haseki Tip Bulteni. 2014;52(3):150-2. doi: 10.4274/haseki.1558.

(13.) Ozkan H, Ust ZD, Gundogdu G, Capik A, Sahin SA. Erken postpartum donemde emzirme ve depresyon arasindaki iliski. Sisli Etfal Hastanesi Tip Bulteni. 2014;48(2):125-32. doi: 10.5350/SEMB.20140206061410.

(14.) Koksoy S. Yatakli Saglik Kuruluslarinda calisan doktor, hemsire ve ebelerin tamamlayici ve alternatif tedavi yontemlerini bilme ve kullanma durumlari [master's thesis]. Mersin: Mersin Universitesi, Saglik Bilimleri Enstitusu; 2008.

(15.) Birkan I. Muzikle tedavi, tarihi gelisimi ve uygulamalari. Ankara Akupunktur ve Tamamlayici Tip Dergisi. 2014. Available from: http://. www.aktuelpsikoloji.com/d/ file/d10.pdf

(16.) Vianna MN, Barbosa AP, Carvalhaes, AS, Cunha, AJ. Music therapy may increase breastfeeding rates among mothers of premature newborns: A randomized controlled trial. Jornal de Pediatria. 2011;87(3):206-12. doi: 10.1590/S0021-75572011000300005.

(17.) Jayamala AK, Lakshmanagowda PB, Pradeep GCM, Goturu, J. Impact of music therapy on breast milk secretion in mothers of premature newborns. JCDR. 2015;9(4):CC04. doi: 10.7860/JCDR/2015/11642.5776.

(18.) Keith DR, Weaver BS, Vogel RL. The Effect of music-based listening interventions on the volume, fat content, and caloric content of breast milk-Produced by mothers of premature and critically ill infants. Advances in Neonatal Care. 2012;12(2):112-9. doi: 10.1097/ANC.0b013e31824d9842.

(19.) Rakhshaee Z. Effects of three yoga poses (cobra, cat and fish poses) in women with primary dysmenorrhea: A randomied clinical trial. J Pediatr Adolesc Gynecol. 2011;24:192-6. doi: 10.1016/j.jpag.2011.01.059.

(20.) Duran ET. Kanser tedavisinin yan etkilerine yonelik alternatif uygulamalar. S.D.U. Tip Fak. Derg. 2011;18(2):72-7. Available from: http://dergipark.gov.tr/download/article-file/196820

(21.) Witt AM, Bolman M, Kredit S, Vanic A. Therapeutic breast massage in lactation for the management of engorgement, plugged ducts, and mastitis. J Hum Lact. 2016;32(1):123-31. doi: 10.1177/0890334415619439.

(22.) Cho J, Ahn HY, Ahn S, Lee MS, Hur, M. H. Effects of oketani breast massage on breast pain, the breast milk pH of mothers, and the sucking speed of neonates. Korean Journal of Women Health Nursing. 2012;18(2):149-58. doi: 10.4069/kjwhn.2012.18.2.149.

(23.) Ozturk R, Sevil U. Refleksolojinin kadin sagligi uzerine etkisi. Uluslararasi Hakemli Akademik Spor Saglik ve Tip Bilimleri Dergisi. 2013;3(8):87-100. Available from: http://www.sstbdergisi.com/dergi/ refleksolojinin-kadin-sagligi-uzerine-etkisi20170803102907.pdf

(24.) Kosova F, Zeybek O, Goker A, Calim SI, Demirtas Z. Postpartum erken donemde uygulanan refleksolojinin laktasyon hormonlari uzerine etkisi. CBU-SBED. 2016;3(4):453-9. Available from: http://dergipark.gov.tr/download/article-file/261511

(25.) Danasu R. Effectiveness of reflex zone stimulation on initiation and maintenance of lactation among lactation failure mothers at SMVMCH, Kalitheerthalkuppam, Puducherry. Asian Journal of Nursing Education and Research. 2015;5(4):505. doi: 10.5958/2349-2996.2015.00104.4.

(26.) Loganayagi K, Sumathi G, Nalini SJ. Effectiveness of reflex zone therapy among primi parae at selected hospital. Journal of Science. 2014;4(12):732-5.

(27.) Ghasemi V, Kheirkhah M, Vahedi M. The effect of herbal tea containing fenugreek seed on the signs of breast milk sufficiency in Iranian girl infants. Iranian Red Crescent Medical Journal. 2015;17(8). doi: 10.5812/ircmj.21848.

(28.) El Sakka A, Salama M, Salama K. The effect of fenugreek herbal tea and palm dates on breast milk production and Infant weight. J Pediatr Sci. 2014;6:E202. Available from: http://dergipark.gov.tr/download/articlefile/178955

(29.) Damanik R, Wahlqvist ML, Wattanapenpaiboon N. Lactagogue effects of Torbangun, a Bataknese traditional cuisine. Asia Pac J Clin Nutr. 2006;15(2):267. Available from: http://apjcn.nhri.org.tw/server/APJCN/15/2/267.pdf

(30.) Ozdemir H, Oztunc G. Hemsirelik Uygulamalarinda Aromaterapi. Turkiye Klinikleri J Nurs Sci. 2013;5(2):98-104. Available from: http:// www.turkiyeklinikleri.com/article/tr-hemsirelik-uygulamalarindaaromaterapi66100.html

(31.) Akbari SA, Alamolhoda SH, Baghban AA, Mirabi P. Effects of menthol essence and breast milk on the improvement of nipple fissures in breastfeeding women. Journal of Research in Medical Sciences: The Official Journal of Isfahan University of Medical Sciences. 2014;19(7):629. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4214021

(32.) Melli MS, Rashidi MR, Nokhoodchi A, Tagavi S, Farzadi L, Sadaghat K, et al. A randomized trial of peppermint gel, lanolin ointment, and placebo gel to prevent nipple crack in primiparous breastfeeding women. Medical Science Monitor. 2007;13(9):CR406-11. Available from: https://www.medscimonit.com/download/index/idArt/498400

(33.) Kirlek F, Balkaya N. Erken postpartum donemde meme basi agrisi ve catlaklarinin onlenmesinde anne sutu ve zeytinyaginin etkisi. HEMARGE. 2013;15(2):17-34. Available from: http://hemarge.org.tr/ckfinder/userfiles/files/2013/SAYI2/2013_15_2_2.pdf

(34.) Oguz S, Isik S, Cakir Gungor AN, Seker M, Ogretmen Z. Protective efficacy of olive oil for sore nipples during nursing. Journal of Family Medicine & Community Health. 2014;1(4):1021. Available from: https://pdfs.semanticscholar.org/affc/ 1f05223e4744d0eaa8138d129cd1e36f723c.pdf

(35.) Skilnand E, Fossen D, Heiberg E. Acupuncture in the management of pain in labor. Acta Obstet Gynecol Scand. 2002;81(10):943-8. Available from: https://obgyn.Onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1034/j.1600-0412.2002.811008.x

(36.) Erkek ZY, Pasinlioglu T. Dogum agrisinda kullanilan tamamlayici tedavi yontemleri. Journal of Anatolia Nursing and Health Sciences. 2016;19(1):71-7. Available from: http://dergipark.gov.tr/download/article-file/230104

(37.) Esfahani MS, Berenji-Sooghe S, Ehsanpour S. Effect of acupressure on milk volume of breastfeeding mothers referring to selected health care centers in Tehran. Iranian J of Nurs Midwifery Res. 2015;20(1):7-11. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4325417

(38.) Lixin W, Hongcai W, Ying H, Caifen, L. Clinical observation on the effects of electroacupuncture at Shaoze (SI 1) in 46 cases of postpartum insufficient lactation. J Tradit Chin Med. 2008;28(3):168-72. doi: 10.1016/S0254-6272(08)60038-2.

(39.) Yu J, Zhou J. Effect of auricular point sticking on lactation of puerperant. Zhongguo Zhen Jiu = Chinese Acupuncture & Moxibustion. 2012;32(12):1087-9. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23301475

(40.) Zhou HY, Li L, Li D, Li X, Meng HJ, Gao XM, Zhu YL. Clinical observation on the treatment of post-cesarean hypogalactia by auricular points sticking-pressing. Chinese Journal of Integrative Medicine. 2009;15(2):117-20. doi: 10.1007/s11655-009-0117-9.

(41.) Zheng JJ, Zhao Y, Lu P, Wang XY. Effect of Tuina at breast on postpartum lactation. Zhongguo zhen jiu = Chinese Acupuncture & Moxibustion. 2012;32(2):159-61. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22493925

(42.) Lu P, Qiu J, Zheng JJ. Effect of acupoint Tuina on lactation amount for partnutrient. Zhonqquo Zhen Jiu. 2010;30(9):731-3. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20886792

(43.) Lafci D, Kasikci MK. Yatakli saglik kurulusunda gorev yapan saglik personellerinin tamamlayici ve alternatif tedavi yontemlerini bilme ve kullanma durumlari. Gumushane University Journal of Health Sciences. 2014;3(4):1-18. Available from: http://dergipark.gov.tr/download/article-file/220120

(44.) Geleneksel ve tamamlayici tip uygulamalari yonetmeligi. T.C. Resmi Gazete; 2014 October 27. No. 29158. Available from: http://www. resmigazete.gov.tr/ eskiler/2014/10/20141027-3.html

(45.) Herdman EA. Tamamlayici ve alternatif tip ile hemsirelik. Hemsirelikte Egitim ve Arastirma Dergisi. 2007;4(2):2-3. Available from: https:// www.journalagent.com/kuhead/pdfs/KUHEAD_4_2_2_3.pdf

ZEHRA KAYA *

BURCU DISLI **

GULAY RATHFISCH ***

Gelis Tarihi: 18.06.2017, Kabul Tarihi: 02.10.2017

* Z Kaya, Ars. Gor. (iD) Istanbul Universitesi Cerrahpasa, Florence Nightingale Hemsirelik Fakultesi, Istanbul Yazisma Adresi / Address for Correspondence: Istanbul Universitesi Cerrahpasa, Florence Nightingale Hemsirelik Fakultesi Abide-i Hurriyet Cad. 34381 Sisli / Istanbul Tel: 0 212 224 26 18-27076 Faks: 0 212 224 49 90 e-posta: zkaya1@istanbul.edu.tr

** B Disli, Ogr. Gor. (iD) Beykoz Universitesi Meslek Yuksekokulu Ameliyathane Hizmetleri Bolumu, Istanbul e-posta: burcudisli@gmail.com

*** G Rathfisch, Doc. Dr. (iD) Istanbul Universitesi Cerrahpasa, Florence Nightingale Hemsirelik Fakultesi, Istanbul e-posta: gulay.rathfisch@yahoo.com
Tablo 1: Laktasyon Surecini Desteklemede Tamamlayici Tip
Uygulamalarina Iliskin Calismalar

Arastirmaci     Orneklem        Tamamlayici    Uygulama
                                Tip Yontemi

Vianna ve       94 anne         Muzik Terapi   Haftada uc kez bir saat
ark. (15)                                      olmak uzere 60 gun muzik
(2011)                                         terapi uygulanmistir

Ak ve ark.      Premature       Muzik Terapi   30 dakikadan olusan dort
(16) (2015)     bebege sahip                   muzik terapi seansi
                30 anne                        uygulanmistir.

Keith, ve ark.  Premature                      l4 gun boyunca gunluk
(17) (2012)     bebege sahip    Muzik Terapi   yaklasik l2 dakika muzik
                162 anne                       terapi uygulanmistir

                Sut retan-
Witt ve ark.    siyonu ve       Masaj          Uygulama icerigi net bir
(21) (2016)     mastit sika-                   sekilde belirtil-
                yetiyle anne                   memistir

Cho ve ark.     Meme agrisi                    30 dk boyunca oketani
(22) (2012)     sikayetiyle     Masaj          masaji uygulanmistir
                basvuran 47
                anne
Kosova ve                                      Hipofiz, ureme organlari
ark. (24)       90 anne         Refleksoloji   ve sakral bolgeye
(2016)                                         refleksoloji
                                               uygulanmistir

                Postnatal                      Uygulama icerigi net bir
Danasu (25)     basarisizligi   Refleksoloji   sekilde belirtil-
(2015)          olan 60 anne                   memistir

Loganayagi      60 anne         Refleksoloji   Gunde uc defa 20
ve ark. (26)                                   dakikalik ayak parmagi-
(2014)                                         na refleksoloji
                                               uygulanmistir

Ghasemi ve      0-4 aylik kiz                  Deney grubuna gunde uc
ark. (27)       bebege sahip    Fitoterapi     defa dort hafta boyunca
(2015)          8/anne                         cemen tohumu cayi
                                               icirilmis kontrol
                                               grubuna siyah cay
                                               icirilmistir

El Sakka ve                                    Iki deney grubu
ark. (28)       75 anne         Fitoterapi     olusturulmustur Bir
(2014)                                         gruba l4 gun boyunca
                                               rezene cayi icirilmis
                                               diger gruba hurma
                                               yedirilmistir

Damanik ve                                     Dogumun ikinci gununden
ark. (29)       75 anne         Fitoterapi     itibaren uc deney
(2006)                                         grubuna kolyoz yapragi,
                                               cemen tohumu kapsulu,
                                               Bl2 vitamini 60 gun
                                               boyunca verilmistir:

Akbari ve                                      Dogumdan itibaren 10.-
ark. (31)       55 anne         Aromaterapi    l4. gune dek her gun
(2014)                                         emzirme sonrasi deney
                                               grubu aerolaya dort
                                               damla nane yagi kontrol
                                               grubu anne sutu
                                               surmustur.

Melli ve ark.   216 anne        Aromaterapi    Uygulama icerigi net bir
(32) (2007)                                    sekilde belirtil-
                                               memistir

Kirlek ve                                      Iki deney grubu
Balkaya (33)                                   olusturulmustur Gruplar
(2013)          39 anne         Aromaterapi    sirasiyla on gun boyunca
                                               emzirme sonrasi anne
                                               sutu ve zeytinyagi
                                               kullanmistir

Oguz ve ark.    56 anne         Aromaterapi    15 gun boyunca
(34) (2014)                                    zeytinyagi
                                               kullanmistir

Esfahani ve                                    Deney grubuna S1l, L14
ark. (37)       60 anne         Akupressur     ve GB21 noktalarina
(2015)                                         haftada uc seans halinde
                                               her seansta 2-5 kez
                                               bilateral akupressur
                                               dort hafta uygulanmistir

Wei ve ark.                                    Deney grubuna bir ay
(38) (2007)     92 anne         Akupunktur     suresince bes tekrardan
                                               olusan iki seans S11
                                               elektroakupunktur
                                               uygulanmistir.

Yu ve Zhou                                     Dogumdan bir saat sonra
(39) (2012)     107 anne        Akupressur     CO18 noktasina, Gunluk
                                               uc defa bes gun boyunca
                                               akupressur uygulanmistir

Zhou ve ark.    116 sectio      Akupressur     Sectio sonrasi bes gun
(40) (2009)     geciren anne                   boyunca kulak bolgesine
                                               akupressur uygulanmistir

Zheng ve ark.   84 anne         Akupunktur     Uc gun boyunca Tuina
(41) (2012)                                    Akupunkturu
                                               uygulanmistir

Lu ve ark.      56 anne         Akupunktur     Uygulama icerigi net bir
(42)(2010)                                     sekilde belirtil-
                                               memistir

Arastirmaci     Sonuc

Vianna ve       Muzik terapinin sut uretim miktarini artirdi-
ark. (15)       gi saptanmistir
(2011)

Ak ve ark.      Muzik terapinin sut uretim miktarini artirdi-
(16) (2015)     gi saptanmistir

Keith, ve ark.  Deney grubunda sut uretim miktannin an-
(17) (2012)     lamli derecede fazla oldugu bulunmustur.

Witt ve ark.    Masajin meme agrisini azalttigi belirlen-
(21) (2016)     mistir

Cho ve ark.     Meme agrisinin daha az oldugu ve sut
(22) (2012)     uretiminin daha fazla oldugu saptanmistir

Kosova ve       Deney grubunda oksitosin ve prolaktin
ark. (24)       seviyesinde istatistiksel olarak belirgin bir
(2016)          artis oldugu saptanmistir

                Refleks bolgesi uyariminin laktasyonun bas-
Danasu(25)      latilmasi ve surdurulmesinde etkili oldugu
(2015)          bulunmustur

Loganayagi      Deney grubunda sut uretim miktannin
ve ark. (26)    daha fazla oldugu belirlenmistir.
(2014)

Ghasemi ve      Cemen tohumu bitki cayi kullanan grupta
ark. (27)       anne sutu yeterlilik belirtileri gozlemlen-
(2015)          mistir

El Sakka ve     Iki deney grubunda da sut uretim miktari-
ark. (28)       nin fazla oldugu bulunmustur
(2014)

Damanik ve      Kolyoz yapragi tuketen annelerin sut mik-
ark. (29)       tari diger grublara gore anlamli derecede
(2006)          fazla bulunmustur

Akbari ve       Deney grubunda meme basi catlaginin
ark. (31)       daha hizli iyilestigi ve agrinin azaldigi
(2014)          saptanmistir

Melli ve ark.   Nane jeli kullanan annelerde daha az
(32) (2007)     meme basi catlagina rastlanmistir

Kirlek ve       Anne sutu uygulamasi meme basi agrisini,
Balkaya (33)    zeytinyagi uygulamasi ise meme basi
(2013)          catlaginin gorulme olasiligni azalttigi
                gorulmustur

Oguz ve ark.    Zeytinyagin meme basi agrisini azalttigi
(34) (2014)     belirtilmistir

Esfahani ve     Deney grubunda ikinci ve dorduncu
ark. (37)       haftalardaki sut miktari daha fazla oldugu
(2015)          saptanmistir

Wei ve ark.     Deney grubunda sut uretim miktari ve
(38) (2007)     prolaktin duzeyi daha yuksek bulunmustur

Yu ve Zhou      Deney grubunda laktasyon surecinin erken
(39) (2012)     basladigi ve sut uretim miktannin fazla
                oldugu belirlenmistir.

Zhou ve ark.    Deney grubunda sut uretim miktannin
(40) (2009)     daha yuksek oldugu ve serum prolaktin
                duzeyinin daha yuksek oldugu saptanmistir

Zheng ve ark.   Deney grubunda sut miktannin daha fazla
(41) (2012)     oldugu bulunmustur

Lu ve ark.      Deney grubunda serum prolaktin duzeyi
(42)(2010)      daha yuksek ve laktasyon baslama suresi-
                nin daha erken oldugu belirtilmistir
COPYRIGHT 2018 KARE Publishing
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2018 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Title Annotation:derleme yazi
Author:Kaya, Zehra; Disli, Burcu; Rathfisch, Gulay
Publication:Journal of Education and Research in Nursing
Date:Dec 1, 2018
Words:5344
Previous Article:Mentoring Competency and Advantages of Mentoring in Higher Education/Yuksekogretimde Mentorluk Yetkinligi ve Faydalari. (derleme yazi).
Next Article:Sexual Health Problems of Women in the Postpartum Period and the Role of the Midwife and Nurse/Postpartum Donemde Yasanan Cinsel Saglik Sorunlari,...

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2020 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters