Printer Friendly

Color vision and health committee procedures/Renk gorme ve saglik kurulu islemleri.

Giris

Renk gorme muayenesi bazi goz hastaliklarinin tani, takip ve tedavi sureclerinde yararli bilgiler vermektedir. Ayrica hastanelerin saglik kurulu islemleri de, renk gorme muayenesinin onemli oldugu bir baska alandir. Silah tasiyacak mesleklerin adaylari, pilot ve bazi denizcilerin muayenesi, silah tasima ruhsati alinmasi gibi durumlar icin renk gorme "sartlari" bulunmaktadir. Bu sartlar mevzuatta "Ishihara testi ile renk korlugu olmamasi, diskromatopsi bulunmamasi" seklinde ifade edilmektedir. Bunun yaninda surucu belgesi mevzuatinda da "renk korlugu olanlar, herhangi bir kosul aranmadan surucu olabilir" duzenlemesi bulunmaktadir. Mevzuat cercevesinde renk gorme kusuru olan bazi kisilerin meslek sahibi olmasi engellenirken; renk ayirma yetenegi olmayan kisilerin kamyon, otobus vb dahil arac kullanmasi mumkun olmaktadir.

Ilgili mevzuatta "renk korlugu" veya "diskromatop-si" olarak tarif edilen durum icin, Turkce goz hekimligi kaynaklarinda "renk/renkli gorme bozuklugu, defekti, anomalisi, zafiyeti, total/tam renk korlugu, diskroma-topsi" gibi farkli terimler kullanilmaktadir. "Renk korlu-gu/diskromatopsi" tanisi icin var olan yontemlerin yorumlanmasi asamasinda durum daha karisiktir. ishihara testi sonucunun hangi durumda "diskromatopsi/renk korlugu" olarak tanimlanacagi, renk kartlari ikinci kez okutuldugunda farkli okunursa degerlendirmenin nasil yapilacagi konusunda belirsizlikler bulunmaktadir. Testi gecemeyen kisilerin gunluk yasamda nasil "yetersizlik" yasadigi konusunda ise yeterli bilgi yoktur. Mevzuat ile goz hekimligi kaynaklarinin uyumlu olmamasi ve tani yontemlerindeki belirsizlik, renk gorme kusuru olan bazi kisilerde magduriyet veya haksiz kazanimlar; "renk korlugu" konusunda karar veren goz hekimleri icin gucluk ve hukuki sorumluluk olusturabilmektedir.

Renk gorme tarama testleri ile diger muayene yontemlerinin coklugu ve degerlendirme icin acik onerilerin olmamasi, bu alandaki belirsizligin gostergesidir. Renk gorme ve meslek/istihdam iliskisi kaynaklari incelendiginde, kisileri "renk koru", "diskromatop" gibi kesin sinirlar ile ayirabilen kolay uygulanir ve guvenilir bir yontem olmadigi gorulmektedir. (1) Ozellikle gunumuzde yaygin kullanilan ishihara testinin, ayrintili olmayan bilgiler verdigi ve kisilerin meslegi ile gercek yasamda karsilasabilecekleri yetersizlikleri tam olarak gostermedigi bilinmektedir. (1,2) Bu gibi belirsizlikler, renk gorme konusunun tam olarak anlasilmasi ve saglik kurulu uygulamalarinda gercekci olarak kullanilmasini guclestirmektedir. Bu derleme, saglik kurulu islemlerinin renk gorme acisindan daha belirli ve daha az sorunlu bir alan olmasina katki saglamak ve ulkemizdeki uygulamalarin gelistirilebilmesi icin onerilerde bulunmak amaciyla yazilmistir.

Tanimlar

"Renk korlugu" ifadesi gunumuzde yaygin kullanilan ve algilanan sekli ile dogrulugu tartisilir bir tanimdir. (3) "Korluk" kelimesi dilimizde "hic gorememek" durumunu tarif eder. Renk ile korluk kelimesinin birlikte kullanilmasi, "hicbir rengi gorememek" seklinde algilanabilmektedir. "Hafif renk gorme kusuru" oldugu icin renkleri kismen ayirt edemeyen kisileri, "renk koru" olarak tanimlamak; "az goren" kisilerin "kor" olarak tanimlanmasina benzer bir durumdur. Renk gorme ile ilgili verilerin yeterince degerlendirilmemesi ile olusan bu algi, saglik kurulu islemleri yuruten goz hekimlerine gucluk olusturmaktadir. Isveren kurum yetkilileri tarafindan yanlis algilanan "renk korlugu" kavrami, renk ayirt etme sorunu yasamadan bircok mesleki faaliyeti yurutebilecek kisilerin istihdamini engelleyebilmektedir.

Asagida renk gorme terminolojisi icin Turkce karsiliklar onerilmektedir. Bu oneriler en iyi karsiliklar olmasa da; daha uygun ifadeler bulunana kadar, bu tanimlarin ortak bir dil olusturulmasinda yarari olacagi kanaatindeyiz:

Renk korlugu: Kisinin hemen hicbir rengi ayirt edemedigi, cevresindeki her seyi grinin tonlarinda algiladigi, akromatopsi gibi "hastaliklar" sonucu olusan durum.

Renk gorme bozuklugu (Diskromatopsi); d ogumsal renk gorme yetersizliklerinden cok, edinsel renk gorme yetersizliklerini tanimlamak icin tercih edilmelidir. (3)

Renk gorme kusuru (color vision defect): Dogumsal olan ve renkleri tam olarak ayirt edememe, renklerin bir kismini, toplumun cogundan farkli gorme durumu.

Kirmizi-yesil gorme kusuru: Cogunlukla dogumsal, kirmizi-yesil spektrumdaki renkleri ayirt etmekte gucluk cekme durumu.

Renk gorme muayenesi: Renkleri ayirt etme yeteneginin varligi ve derecesinin belirlenmesi ile meslek ve gunluk yasamda yasanabilecek guclukleri belirlemek icin yapilan muayeneler.

Kromatik (Chromatic): Renk iceren, renkli (beyaz, siyah ve saf griler disindaki tum renkler kromatiktir).

Tek renk gorme (Monochromacy): Renk ile ilgili bilginin tek koni hucresi grubu ile aktarilmasi.

Iki renk gorme; (Dichromacy): Renk ile ilgili bilginin iki koni hucresi grubu tarafindan aktarilmasi.

Uc renk gorme (Trichromacy): Renk ile ilgili bilginin uc koni hucresi grubu ile aktarilmasi.

Uc rengi kusurlu gorme (Anomalous trichro-macy): Islev goren uc grup koni hucresi varligina ragmen, hucre gruplarindan biri veya daha fazlasinda renk gorme duyarliliginin azalmasiyla, bazi renk algilarinda farklilik olmasi. Bu tanimlamalarin yaninda:

Protanomali; Kirmizi gorme kusuru / Protanopi; kirmizi gorememe,

Deuteranomali; Yesil gorme kusuru / Deuteranopi; yesil gorememe,

Tritanomali; Sari-mavi gorme kusuru / Tritanopi; sa-ri-mavi gorememe, olarak dilimize cevrilebilir.

Renk Gorme Fizyolojisi

Beyin islevlerinin cogu gibi renk gorme yetenegi de tam olarak anlasilmis degildir. Farkli aciklamalar olsa da, var olan bilgi ile renk gorme su sekilde ozetlenebilir:

Gorulen isik 380 ile 760 nm dalga boylari arasindaki elektromanyetik enerjidir ve bu enerji insan retinasinda isik reaksiyonlarini baslatacak ozellik tasir. Bu dalga boylari arasindaki enerji goz tarafindan "beyaz/notral" isik olarak algilanir. Bu "beyaz" isik bir prizmadan gecirildiginde, menekse (violet) renginden baslayip duzensiz bir gecis ile mavi, mavi-yesil, yesil, sari-yesil, sari, turuncu ve kirmizi renklerin bulundugu bir "tayf" tan olustugu gorulur. (4) Bu isik tayfini olusturan farkli dalga boyundaki isinlar, cisimlerden yansiyip goze girdiginde "reseptor oncesi faktorler/prereceptoral factors" olan goz bebegi, lens ve makula pigmenti tarafindan "suzuldukten" sonra retinaya ulasir. (3) Reseptor oncesi filtreler yasa ve edinsel patolojilere bagli renk gorme bozuklugunda etkili olurlar. Reseptor oncesi faktorleri gecip retinadaki koni hucrelerine ulasan isinlar, renk algilama surecini baslatir. Koni hucreleri, farkli dalga boyundaki isinlara duyarli isik pigmentleri bulundurma acisindan uc farkli gruba ayrilabilir. (S-) koni hucreleri kisa dalga boyundaki (mavi) isinlara duyarli pigmentleri tasir. Diger iki koni hucresi grubu, orta dalga boyuna en fazla olmak uzere, genis bir spektrumda bulunan dalga boyundaki isinlara duyarli pigmentleri tasirlar. Bunlar orta dalga boyu isina (yesil) duyarli (M-) koniler ile uzun dalga boyu isina (kirmizi) duyarli (L-) koni hucreleri olarak adlandirilir.

Renk hissinin olusumu, belirli dalga boyundaki isinlara duyarli molekulleri (isik pigmentleri) tasiyan koni hucreleri ile isigin etkilesimi ile baslar. Koni hucrelerinin farkli renkleri degil, farkli dalga boyundaki isik enerjisini algiladigi ve bu alginin cesitli zihinsel surecler sonucunda kiside renk hissi olusturdugu dusunulmektedir. (3,4,5,6,7) Kirmizi, yesil ve mavi renk baska renklerin karisimi ile olusturulamadigi icin temel renkler (primary colors) olarak adlandirilir. Bu renkler disindaki tum renklerin, farkli dalga boyundaki isinlarin cesitli oranlarda karisimi ile olustugu kabul edilir. (3,5)

Renk Gorme Kusurlari ve Renk Korlugu

Molekuler arastirmalara gore renk gorme ile ilgili dogumsal kusurlarin, isik pigmentlerinin yoklugu, yanlis veya farkli islev gormesi gibi mekanizmalarla olustugu kabul edilir.7 Eger koni hucrelerindeki isik pigmentlerinden birisi islev gormuyor ve iki pigment ile renk gorme olusuyor ise bu durum iki renk gorme (dichro-macy) olarak adlandirilir. Iki renk gorme (dichromacy) ornegi olan dogumsal renk gorme kusurlarinin siniflandirilmasinda protanopi (birinci), deuteranopi (ikinci) ve tritanopi (ucuncu) tip renk gorememe terimleri literaturde kullanilmaktadir. Protanopi kirmizi goremeyen, de-uteranopi yesil goremeyen ve tritanopi ise mavi goremeyen olarak dilimize cevrilebilir (Tablo 1).

Uc rengi kusurlu gorme (anomalous trichromacy) ise, kiside temel renklere duyarli uc hucre grubu oldugu; fakat bir koni grubu ile renk ayirt edilmesinde sorun yasanan durumu ifade eder. Koni hucrelerindeki herhangi bir pigmentin molekuler yapisindaki anormallik, diger renklerin de gorulmesinde farklilik olusturmaktadir. Bu durumlar kirmizi gorme kusuru (protanomaly), yesil gorme kusuru (deuteranomaly) ve mavi gorme kusuru (tritano-maly) olarak dilimize cevrilebilir (Tablo 1). Toplumda en sik gorulen bu tip renk gorme kusurlaridir ve uc rengi kusurlu goren kisilerin bir kisminin hassas renk ayirma islemleri disinda, fazla sorun yasamadiklari bildirilmekte-dir. (1) Ayrica bu kisilerin renkleri ayirt etme yeteneginde onemli derecede farkliliklar gorulebilmekte (3) ve sadece bir kismi, renk kartlari ile siralama testlerini gecebilmektedirler. Bu kisilerin renk gorme kusurlarinin hafif veya agir olarak siniflanmasi anomaloskop muayenesi ile mumkun olmaktadir. Ishihara gibi renk gorme testleri ile bu grup kisilerin kusurlarinin agir veya hafif oldugu ayirt edilemedigi icin, hafif renk gorme kusurlarinin da, agir renk gorme kusuru gibi degerlendirilmesi mumkun ola-bilmektedir.

Achromatopsi (renk gorememe), renk gormenin olmadigi ve tam anlamiyla "renk korlugu" olarak adlandirilabilecek durumdur. Renk goremeyen kisiler, renkleri doygunluk ve parlakliklari ile grinin tonlari olarak kabaca ayirt edebilirler. Bu duruma klinikte rod (cubuk) ve cone (koni) monochromatizmi (tek renk gorme) olarak rastlanmaktadir. Rod monokromatizmi (tipik tek renk gorme / cubuk hucreler ile tek renk gorme) durumunda, koni hucreleri yok veya islevsizdir. Bu kisilerde nistagmus, fotofo-bi ile dusuk gorme keskinligi bulunur. Mavi koni monok-romatizminde (mavi koni hucreleri ile tek renk gorme) ise hucrelerde mavi renk pigmenti olan koni hucreleri bulunsa da, cubuk hucreleri tarafindan baskilanmislardir. Bu durumda gorme keskinligi yine belirgin derecede dusuktur ve fotofobi ile nistagmus bulunabilir (Tablo 1). (8)

Tablo 1'den de gorulebilecegi gibi, onemli derecede renk gorme sorunu yasanan tek renk gorme (monochromacy) ve iki renk gorme (dichromacy) durumlarinin toplumdaki sikligi %2 civarindadir. Bu gruptaki kisilerin renk gorme ile ilgili mesleki sorun yasama ve trafik isiklarini ayirt etmekte gucluk cekme olasiligi yuksektir. Renk gorme konusunda daha az sorun yasayacak olan uc rengi kusurlu goren kisiler ise bu arastirmalarin yapildigi ulkelerin erkek nufusunun yaklasik %6'sini olusturmaktadir. Renkleri hemen hic ayirt edemeyen kucuk orandaki grup (%2) ile renk ayirt etme yetenekleri bircok durum icin yeterli olabilen daha buyuk grubun (%6) ayni kapsamda degerlendirilmesi gozden gecirilmesi gereken bir durumdur. Ulkemizdeki renk gorme muayenelerinin uc rengi kusurlu goren ile iki renk goren kisileri ayirt edip, uc rengi kusurlu gorenlerin kusur derecesini belirleyecek sekilde gelistirilmesi; hafif renk gorme kusuru olan kisilerin istihdami acisindan firsat esitligini arttirabilecektir.

Renk Gorme Muayenesi

"Renk gorme muayenesinin en uygun yapilmasi icin hangi testler kullanilmali?" sorusuna kesin bir cevap vermek mumkun degildir. Testlerin temini kolay olmali, yuksek maliyetli olmamali, kolay uygulanabilmeli, kolay degerlendirilmeli ve sonuclari kisinin gunluk yasami ile mesleginde karsilasabilecegi sorunlar hakkinda bilgi vermelidir. Var olan renk gorme testlerinin hemen hic biri tek basina bu olcutleri saglamamaktadir. Renk gorme muayenesini gerektiren ozel duruma (guvenlik gorevlisi, tasima sektoru vb) uygun olarak, birkac testin sonucu ile degerlendirme yapilmasi, daha dogru bir yaklasimdir.

Testler, kullanim kilavuzunda belirtilen aydinlatma kosullarinda yapilmalidir. Genel olarak gun isigi tercih ediliyor olsa da, yapay aydinlatmalar daha sabit bir aydinlatma saglamaktadir. Aydinlatma kosullari hakkinda bir oneri yoksa, gun isigi aydinlatmasi saglayan fluoresan lambalar kullanilabilir. Aydinlatma sekli, renk gorme testlerini etkileyen lens ve gozluk kullanilmasi, muayene uzakligi gibi hususlar renk gorme muayenesini etkileyebilmektedir. Muayeneyi yapan kisi bu konuda egitimli olmali ve renk gorme kusuru olmamalidir. Muayene kartlari orijinal kaplarinda saklanmali ve isikta birakilmamali; muayene eden kisi veya hastalarin dokunmasi, uzerinden kalemle gecmesi, isaretlemesi vb. onlenmelidir.

Renk gorme muayenesinde kullanilan testler tarama, siralama/derecelendirme, tani ve mesleki faaliyetlere yonelik testler olarak siniflandirilabilir. (6) Tarama testleri basta Ishihara olmak uzere benzer renkleri taklit etme (pseudoisochromatic) ozelligi ile olusturulmus, genellikle renkli noktalardan olusan rakam, sekil vb'nin bulundugu testlerdir. Derecelendirme testleri, Farnsworth-Munsell (FM) 100-hue (ton) testi gibi renk gorme kusurunun agirligi hakkinda yorum yapilmasini saglayan testlerdir. Tanisal teste ornek anomaloskoptur ve renk gorme kusurlarinin siniflandirilmasini saglar. Mesleki faaliyetlere yonelik testler ise, kisinin meslegini yuruttugu ortam benzeri renkli isiklar ureten fener (lantern) testleri ile yapilan testlerdir.

Ishihara Testi: Bir tarama testi olan Ishihara, kirmizi--yesil gorme kusuru belirlenmesinde oldukca yararlidir. Tarama testlerinin muayene ve degerlendirmesinin kolay olmasi avantaji yaninda; renk gorme kusuru tipi, agirligi konusunda niceliksel degerlendirme yapilmasinin guc olmasi dezavantaji vardir. Tarama testleri tam anlamiyla etkin bir renk gorme muayenesi saglamaz. Ishihara testinde birkac yanilgi hafif bir renk gorme kusuruna isaret edebilirken; yapilan yanlis miktarinin renk gorme kusurunun siddeti/agirligi ile baglantisi olmadigi bildirilmektedir. (8) Ishihara testinin 38, 24 ve 14 kart bulunan baskilari olsa da, hemen tumunde 3 veya 4 yanilgi olmasi muhtemel renk gorme kusuru; 5 ve uzerinde yanilgi ise belirgin renk gorme kusuru olarak yorumlanabilir. (8) Normal renk gormesi olan kisilerin de 1-2 yanilgisi olabildigi; tekrar uygulamada duzeltip, baska hatalar yaptigi gorulebilmektedir. Ishihara testi yaklasik bir kol boyu mesafeden, kartlar yaklasik 4 sn. gosterilecek sekilde uygulanmalidir. Muayene sonuclari ayrintili olarak kayit edilmeli, kayit sonuclarina gore renk gorme kusuru tipi degerlendirilmelidir (Tablo 2). Ishihara testi kolay temin edilebilen ve rakamlarinin ezberlenmesi mumkun olan bir testtir. Ishi-hara kartlari uzerinde calisarak muayeneye gelen kisilerin belirlenmesi guc olsa da, kisiden suphelenilmesi durumunda levha siralamasinin degistirilmesi, takip cizgileri ile teyit saglanmasi gibi yontemler yararli olabilmektedir. Bu durumlarda baska bir renk gorme testinin uygulanmasi da dusunulmelidir.

Ishihara testindeki pseudoizokromatik (benzer rengi taklit eden) kartlarin arkasinda numaralari bulunmaktadir. Bu numaralara gore kartlar siralanmali ve verilen cevaplar kaydedilerek Tablo 2'ye gore kisinin renk gorme ozellikleri bulunmalidir. (9) Ishihara testi icin dikkat edilmesi gereken bir husus da piyasada bulunan renkli fotokopi ile cogaltilmis testlerin kullanilmamasi geregidir. Orijinal ve kopya testler arasindaki en onemli fark, orijinalde renkli noktalarin oldukca keskin sinirli ve arka sayfalarinda siralama numaralarinin olmasidir.

Richmond HRR 2002 testi (4. Baski): Ishihara testine benzer ozellikleri olsa da, en onemli avantaji mavi gorme kusurunu da (tritan defektleri) belirleyebilmesi- dir. Ayrica kirmizi gorme kusurunu (protanomaly), yesil gorme kusurundan (deuteranomaly) ayirt etmekte ve renk gorme kusurunun agirliginin belirlenmesinde oldukca basarilidir. (8) Kirmizi gorme kusuru olanlarin trafikteki kirmizi isiklari gorme konusunda gucluk yasamalari nedeniyle bu test ile ayirt edilmeleri yararli olabilir. Ishi-hara'da basarisiz olan kisilere bu testin uygulanmasi "renk gorme kusurunun" tipi ve agirligi hakkinda niceliksel degerlendirme olanagi saglayabilir. Bu iki test disinda City University test, Medmont C 100 testi, Tokyo Medical College testleri ve benzerleri (3,8) de dilimize de cevrilmis olan benzer renkleri taklit eden renk gorme testleri (10) de bulunmaktadir.

Renk gorme muayenesinde derecelendirme saglayan ve "siralama" (arrangement) testleri olarak adlandirilabilecek bir test grubu da vardir. Bu testler renk ayirt etme yetenegini niceliksel olarak degerlendirmek ve hastalari kirmizi, yesil ve mavi renk gorme kusurlarina gore siniflamakta yararlidir. Bu testlerde kapak (cap) olarak adlandirilabilecek plastik yapilara, renk halkasin-daki belirli renk ve degerdeki kagitlar yapistirilmistir. Hastalarin bu renkleri sirasina gore yerlestirmesi istenir. En yaygin kullanilanlardan birisi olan Farnsworth D-15 testi ile kisilerin renk gorme kusurunun hafif, orta-agir derecede olup olmadigi ayirt edilebilir. Siralama testle-rindeki yanilgilar renk ayirt etme yetenegi icin bir olcu olusturur ve yanilgilarin incelenmesi ile kirmizi-yesil, mavi veya siniflandirilamayan renk gorme kusur ve bozukluklari saptanabilir. Bu grup arasinda Farnsworth-Munsell 100-Hue test (FM 100-Hue Test), Farnsworth Dichotomous Test for Color Blindness (Farnsworth Panel D-15), Lanthony Desature D-15 testi, Lanthony New Color Test gibi testler bulunmaktadir. (6,8)

Anomaloskoplar, renk karsilastirma temelinde kullanilan renk gorme tani ve siniflamasinda klinik standardi olusturan testlerdir. Kullaniminin ogrenilmesi zaman gerektirdigi icin yayginlasmamistir. Nagel anomalosko-pu kirmizi ve yesil gorme sorunlarini belirlemede basarili iken; mavi gorme sorununda Pickford- Nicolson veya Besancon anomalometreleri kullanilabilir. (3,6)

Lantern (fener) testleri: Renkli isaret ve uyarilarin dogru olarak algilanmasinin onemli oldugu meslek gruplari icin kullanilirlar. Bu test, calisma ortamindaki isaret sistemlerine benzeyen aydinlatma, renk ve boyutlardaki renkli isiklarin, kisi tarafindan ayirt edilmesi temeline dayanir. Fener testlerinde isigin boyutu, siddeti ve suresi, standartlara uygun ve duzenli olarak ayarlanan lamba, filtre ve acikliklar ile kontrol edilir. Fener testleri, Ishihara gibi testlere gore meslek acisindan daha gercekci degerlendirme yapilmasini saglamakta-dir. (9) Bu testler "hafif derecede" renk gorme kusuru olanlarin meslege uygunlugunun belirlenmesinde yararli olmaktadir.

Anomaloskop, renk gorme muayenesinde referans test olarak kabul edilse dahi, gunluk yasamda fener testleri ve diger testlerle tam uyumlu sonuclar vermeyebilmektedir. Uc rengi normal goren (normal trichro-mats) bazi kisilerin anomaloskop veya fener testlerini gecemeyip, uc rengi kusurlu goren bazi kisilerin ise gecebildikleri bildirilmektedir. (11) Ayni renk gorme testinin farkli asamalarinin farkli sonuclar vermesi, farkli test sonuclarina gore kisilerin renk gormesinin farkli degerlendirilmesi de nadir gorulen durumlar degildir. (12) Renk gorme test sonuclarindaki bu tur tutarsizliklari aciklayan faktorlerin belirlenmesi guctur ve yakin gelecekte bu tutarsizliklarin tam olarak ortadan kaldirilmasi mumkun gozukmemektedir. Bu belirsizlik ve tutarsizliklar, renk gorme muayene ve degerlendirme sonuclarinin "simu-lasyon" veya "doktor hatasi" olarak algilanmasina neden olabilmesi acisindan onem tasimaktadir.

Renk Gorme ve Meslekler

Renk gorme sorunu olanlara boya, tekstil ve plastik sektorunde renk ayrimi/karsilastirilmasi ile ilgili gorevler, duvar, araba boyaciligi ve dekoratorluk gibi renklerle direkt ilgili meslekler onerilmemelidir. Bunlarin disinda kimyager, jeolog, meteorolog, haritaci, gra-fikci, ressam ve fotografcilar ile modacilar, tasarimcilar, giysi saticilari, cicek, sebze, meyve uretici ve saticilari da renk gorme kusurundan onemli derecede etkilenebilmektedir.

Tasima sektorundeki meslekler acisindan, guvertede calismasi gereken gemiciler, pilotlar, tren makinist ve isaretcileri, otobus ve tramvay suruculeri icin renk gorme acisindan yuksek standartlar bulunmalidir. Silah tasiyan guvenlik gucleri, itfaiyeciler, telefon ve elektrik tesisatlari ile ilgili mesleklerde calisanlar icin de renk gorme sinirlamalari bulunmalidir. Renk gorme kusurunun buyuk boyutlu sorunlar olusturabilecegi meslek alanlarinin belirlenmesi ve bu gorevlerde calisanlarin belirli araliklarla renk gormesinin kontrol edilmesi gereklidir. Bazi ulkelerde hafif renk gorme kusuru olanlarin fener testlerini gecmeleri kosuluyla, yuksek performansli askeri ve buyuk ticari ucaklar disindaki ucaklari kullanmasina izin verilebildigi bildirilmektedir. (13) Ulkemizde de fener testlerinin yayginlastirilmasi ve meslek ile ilgili renk gorme muayenelerinde kullanilmasi gundeme gelmelidir.

Renk gorme kusuru olan suruculerin, trafik isiklarini ayirt etmekte gucluk cektigine1 veya bunun aksine kazalara karisma sikliginda bir artis olmadigina dair yayinlar bulunmaktadir. (14) Renkleri yeterince ayirt edemeyen kisilerin trafik isiklarinin yerlesimine bakarak (ustte kirmizi, altinda sari ve en altta yesil) ayrim yapabilecegi iddia edilebilir. Fakat hizli bir trafikte ve ozellikle gece karanliginda renkli isiklarin yerlesiminin belirlenmesi mumkun olmayabilmektedir. Avrupa ulkelerinde gecerli trafik uygulamalarinin, kendine ozgu trafik kurallari olan ulkemizde de gecerli olmasi konusu tartisilmalidir. Surucu belgesi icin renk gorme kisitlamasinin olmamasi surucu acisindan insani bir yaklasimdir. Fakat bu yaklasim ozellikle otobus, kamyon ve TIR gibi buyuk sayida can kayipli kazalara neden olabilen araclari kullanacak kisiler icin bazi kisitlamalar getirilmesine engel ol-mamalidir.

Renk gorme kusuru olan kisilerin gucluk cekebilecegi bir alan da hasta tani, takip ve tedavisi ile ilgili mesleklerde yasanan gucluklerdir. Agir renk gorme kusuru olan bir saglik calisani hastadaki solukluk, sarilik ve siya-nozu fark edemeyebilir. Dis hekimliginde protez yapiminda renklerin ayirt edilmesi, daha uyumlu protez yapilmasi acisindan onemlidir. (15) Kirmizi gorme kusuru olan bir hekimin bazi retinal lezyonlari veya koyu zeminler uzerindeki kani fark etmemesi mumkundur. Yine kan sekeri olcmek icin kullanilan cubuklarda da renk gorme kusuru olanlarin yetersiz degerlendirme yapabilecegi bildirilmektedir. Bu zorluklarin yasanmasi renk gorme kusuru olanlarin saglik calisani olmasina engel olmamalidir. Fakat kisinin renk gorme kusurunun ozellikleri ile hastalari acisindan sorun olusturacak alanlari bilmesi; bu alanlarda daha dikkatli olmasi veya meslektaslarindan yardim almasi onerilmektedir. (16,17)

Sonuc ve Oneriler

Ulkemizde renk gorme muayenesi cogunlukla Ishi-hara gibi "tarama testleri" ile yapilmaktadir. Tarama testleri "renk gorme kusuru (color vision defect)" varligi hakkinda bilgi veriyor olsa da; kisinin gunluk yasamda ve ozellikle meslegini yuruturken yasadigi kisitliliklari belirlemekte yetersizdir. Tarama testleri ile "renk koru" olarak tani konan/adlandirilan kisilerin onemli bir kismi, yapamayacaklari dusunulen renk ayirma islemlerini gerceklestirebilir. Renk ozellikleriyle ayirt edemedikleri renkleri, ton farkliliklari veya kendilerine has yontemlerle secebilir ve meslekleri ile gunluk yasamlarinda onemli bir engel yasamayabilir. (1,2) Saglik kurulu islemleri acisindan renk gorme kusuru/bozuklugunun onemi, mesleginde renk gorme ile ilgili sorun yasayacak kisilerin belirlenmesi olmalidir. Bu kisiler saglikli olarak belir-lenemez ise hakli olmayan gerekcelerle bir meslege girmeleri engellenebilir.

Bu konularda ulkemizdeki mevzuat renk gorme acisindan genel olarak "diskromatopsi bulunmamasi" veya "renk korlugu olmamasi" gibi yeterince acik olmayan ifadeler icermektedir. Bu tur belirli olmayan ifadeler, ulkemiz insanlarinin yaklasik %%2,9-3,7 (18,19) gibi onemli oranini bazi istihdam olanaklarindan mahrum edebilmektedir. Net sinirlar ile belirlenmemis olan "renk korlugu" ve "diskromatopsi" durumlarinin, Ishihara gibi "yeterli olmayan" bir test ile belirlenmeye calisilmasi goz hekimleri icin gucluk ve bazen hukuki sorumluluk; bazi "renk korleri" icin magduriyet, bazilari icin ise haksiz kazanimlar olusturabilmektedir. Bu tur sorunlarin azaltilabilmesi icin kisa ve uzun vadede gerceklestirilmesinin yararli olacagi dusunulen uygulamalar sunlardir:

1. Oncelikle mevzuattaki "renk korlugu olmamasi", "diskromatopsi bulunmamasi" gibi ifadeler yerine "Ishi-hara testi ile yapilan ilk muayenede 3 (veya 4) ve daha fazla yanilgi olmamasi; ilk muayeneden sonraki muayenelerde 2 (veya 3) hata yapmamasi" gibi esik deger tasiyan, acik ifadelerin bulunmasi saglanmalidir.

2. Yaygin olarak kullanilan "renk koru" tanimlamasinin sinirlarini gercekten hic renk ayirt edemeyenlere sinirlamak; renklerin kismen de olsa ayirt edilebildigi durumlari "renk gorme kusuru/bozuklugu" olarak tanimlamak veya fikir birligiyle baska bir tanimlama sekli olusturmak uygun olacaktir.

Uzun vadede ise:

1. Goz hekimlerinden bir calisma grubunun ulkemizdeki renk gorme muayene standartlarini saptamasi; mesleki ihtiyaclara yonelik renkleri ayirt etme yetenegi ve belirleme yontemleri hakkinda kanitlarla desteklenmis, genel kabul goren oneriler olusturmasi,

2. Renk gorme kusuru olan kisilerde var oldugu dusunulen "yetersizligin" daha iyi anlasilmasini saglayacak tani olanaklarinin ulkemizde yayginlasmasinin saglanmasi,

3. Renk gorme standardi gerektiren kisileri calistiracak kurumlarin, renk gorme yeteneginin iyi durumda olmasi gereken durumlari belirleyip; renk gorme kusuru olanlarin sadece bu ozel durumlarda calismasini engelleyecek duzenlemeler yapilmasi,

4. Kirmizi isik ihlali veya arkadan araca carpma gibi renk gorme kusuru sonucu olusabilecek kazalara neden olmus suruculerin, renk gorme acisindan incelenmesi ve kazaya karisma orani acisindan renk gormesi normal kisiler ile fark olup olmadiginin belirlenmesi; bu bulgular isiginda surucu belgesi mevzuatinin gozden gecirilmesi.

Belirli mesleklere aday olanlar icin "renk korleri bu meslegi icra edemez" tarzi kisitlayici bir yaklasim her zaman bilimsel olmadigi gibi, meslek sahibi olma acisindan "firsat esitligi" kavramina aykiri olabilmektedir. Bunun yaninda "renk korleri kosulsuz surucu belgesi alir" gibi hicbir kisitlama getirmeyen yaklasimlar da, ulkemiz kosullarinda yasam kaybi olusturan kazalara yol acabilir. Tanimi, belirlenmesi ve etkileri hakkinda gorus birligi olusmamis renk gorme konusunda, kisilerin istihdaminin engellenmesi ile kisinin cevresine zarar verme olasiligini dengeleyecek uygulamalar gelistirilmelidir. Konu ile ilgili bilimsel kanitlar guclendirilerek, ulkemiz kosullarina uygun duzenlemeler getirilmelidir. Bu tur duzenlemeler ile goz hekimlerinin saglik kurulu islemlerinde daha yararli calismalari saglanip; renk gorme uygulamalarinda kisi ile kamu yarari dengesini daha fazla gozetecek uygulamalar yayginlasabilir.

Aciklama: Yazarlarin, yazida adi gecen herhangi bir test, uretici ve dagiticilari vb. ile herhangi bir baglantisi bulunmamaktadir.

DOI: 10.4274/tjo.41.07

Kaynaklar

(1.) Cole BL. The handicap of abnormal color vision. Clin Exp Optom. 2004; 87:258-75.

(2.) Cumberland P, Rahi JS, Peckham CS. Impact of congenital colour vision defects on occupation. Arch.Dis. Child. 2005;90:906-8.

(3.) Swanson WH, Cohen JM. Color Vision. Ophthalmol. Clin N Am. 2003:16;179-203.

(4.) Sakmar TP. Color Vision. In: Kaufman PL, Alm A, eds. Adler's Physiology of the Eye. Clinical Application (10th edition). 2003:23;578-85.

(5.) Birch, J. Diagnosis of Defective Colour Vision. Oxford University Press: 1993:13-20.

(6.) Melamud A, Hagstrom S, Traboulsi EI. Color Vision Testing. Ophthalmic Genetics. 2004;25:159-87.

(7.) Neitz M, Neitz J. Molecular Genetics of Color Vision and Color Vision Defects. Arch. Ophthalmol. May 2001;118:691-700.

(8.) Cole BL. Assessment of Inherited Color Vision Defects in Clinical Practice. Clin.Exp. Optom. 2007;90:157-75.

(9.) Color Vision Examination. A Guide for occupational health providers.3.th Edition Health and Safety Executive.

(10.) Wang K, Wang X. Renk Gorme Testi Levhalari. Cev. Pinar Aydin; Adana Nobel Kitabevi; 2010:1-14.

(11.) Squire TJ, Rodriguez-Carmona M, Evans AD, Barbur JL. Color vision tests for aviation: comparison of the anomaloscope and three lantern types. Aviat Space Environ Med. 2005;76:421-9.

(12.) Birch J. Ophthalmic Physiol Opt. Performance of colour-deficient people on the Holmes-Wright lantern (type A): consistency of occupational colour vision standards in aviation. 2008;28:253-8.

(13.) Cole BL, Lian K , Lakkis C. Color Vision Assessment by Farnsworth Lantern: Results Using Alternative Pass-Fail Criteria. Aviation, Space, and Environmental Medicine. 2008;79:509-13.

(14.) Cumberland P, Rahi JS, Peckham CS. Impact of congenital colour vision deficiency on education and unintentional injuries: findings from the 1958 British birth cohort. BMJ. 2004;329:1074-5.

(15.) Gokce HS, Piskin B, Ceyhan D, Gokce SM, Arisan V. Shade matching performance of normal and color vision-deficient dental professionals with standart daylight and tungsten illuminants. J Prosthet Dent 2010;103:139-47.

(16.) Spalding GAB. Confessions of a Color Blind Physician. Clin Exp Optom 2004;87:344-9.

(17.) Cockburn DM. Confessions of a Color Blind Optometrist. Clin Exp Optom 2004;87:350-2.

(18.) Aydin S, Ozcura F. Kutahya yoresinde konjenital renk korlugu sikligi. Haydarpasa Numune Egitim ve Arastirma Hastanesi Tip Dergisi. 2007;47:292-4.

(19.) Sahin HA, Sucakli MH, Ozdemir M, Gulumser S. Hastane calisanlarinda renk korlugu taramasi. MN-Oftalmoloji Dergisi. 2003;10: 371-4.

Dogan Ceyhan, Tekin Yasar

Yuzuncu Yil Universitesi Tip Fakultesi, Goz Hastaliklari Anabilim Dali, Van, Turkiye

Yazisma Adresi/Address for Correspondence: Dr. Dogan Ceyhan, Yuzuncu Yil Universitesi Tip Fakultesi Arastirma Uygulama Hastanesi, Kazim Karabekir Cad. Van, Turkiye Tel.: +90 432 215 04 72-74/6731 Gsm: +90 506 596 13 79 E-posta d oganceyhan@yahoo. com Gelis Tarihi/Received: 12.07.2010 Kabul Tarihi/Accepted: 08.11.2010
Tablo 1. Dogumsal renk gormekusurlari

Siniflandirma                       Prevalans

Iki Renk gorme (dichromacy)

Kirmizi goremeyen (protanopi)       Erkekler % 1
                                    Kadinlar % 0,03

Yesil goremeyen (deuteranopi)       Erkekler % 1
                                    Kadinlar % 0,01

Mavi goremeyen (tritanopi)          Her iki cinste 1/13000

Uc Rengi Kusurlu Gorme
(anomalous trichromacy)
Kirmizi gorme Kusuru                Erkek % 1
(protanomali)                       Kadin % 0,3

Mavi Gorme Kusuru (tritanomaly)     Nadir gorulur

Yesil Gorme Kusuru                  Erkek % 5
(deuteranomaly)                     Kadin % 0,35

Tek Renk Gorme (monochromacy)
Tipik tek renk gorme (typical       Nadir gorulur
monochromacy)
Sadece mavi renk gorme              Nadir gorulur
(blue cone monochromacy)

Siniflandirma                       Ozellikler

Iki Renk gorme (dichromacy)

Kirmizi goremeyen (protanopi)       Renk ayirt etme yeteneginin cok
                                    az olmasi; kirmizi, sari ve
                                    yesiller karistirilir
Yesil goremeyen (deuteranopi)       Renk ayirt etme yeteneginin cok
                                    az olmasi; kirmizi, sari ve
                                    yesiller karistirilir
Mavi goremeyen (tritanopi)          Renk ayirt etme yeteneginin cok
                                    az olmasi; mavi ile yesil, beyaz
                                    ile sari karistirilir

Uc Rengi Kusurlu Gorme
(anomalous trichromacy)
Kirmizi gorme Kusuru                Kirmizi duyarligi azalmistir;
(protanomali)                       Kirmizi, yesil ve sarilar
                                    karistinlabilir

Mavi Gorme Kusuru (tritanomaly)     Mavi, mavi yesil ve yesiller
                                    karisabilir
Yesil Gorme Kusuru                  Yesil, kirmizi, ve sarilar
(deuteranomaly)                     karisabilir

Tek Renk Gorme (monochromacy)
Tipik tek renk gorme (typical       Renk koru; renk algilanamaz
monochromacy)
Sadece mavi renk gorme              Renk koru; renk algilanamaz
(blue cone monochromacy)

* Tablo, Cole BL'un (8) makalesinden kisaltilarak alinmistir; tablo
International Recommendations for Colour Vision Requirements for
Transport. CIE Technical Report 143 Viyana; CIE: 2001 'in uyarlanmis
halidir

Tablo 2. Ishihara testinde 24 kartli baskinin degerlendirilmesi (9)

Kart
Numarasi    Tasarim Sekli           Islevi

1           Tanitim                 Renk gorme kusuru olanlar dahil
                                    okunabilir
2-9         Donusum Kartlari        Renk gorme yetenegi normal olan
                                    ve kirmizi--yesil kusuru olan
                                    kisiler farkli rakamlar gorur
10-17       Kaybolma (vanishing)    Renk gormesi normal olan kisiler
            Kartlari                rakam gorur; kirmizi-yesil renk
                                    gorme bozuklugu olan kisiler
                                    goremez
18-21       Gizli/Saklanmis         Renk gormesi normal olan kisiler
            Rakamlar                rakam goremez iken, kirmizi-
                                    yesil renk gorme bozuklugu
                                    olanlar gorebilir
22-25       Kirmizi/Yesil kusuru    Her kartta iki rakam vardir.
            Siniflamasi             Kirmizi gorme kusurunda sagdaki
                                    rakam gorulurken, yesil gorme
                                    kusurunda soldaki rakam
                                    gorulebilir. Eger her iki rakam
                                    gorulurse, hangi rakamin daha
                                    net/belirgin oldugu sorulmali;
                                    daha az belirgin olana gore
                                    siniflandirilmalidir. Her iki
                                    rakam gorulmezse baska bir test
                                    uygulanmalidir.
COPYRIGHT 2011 Galenos Yayinevi Tic. Ltd.
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2011 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Author:Ceyhan, Dogan; Yasar, Tekin
Publication:Turkish Journal of Ophthalmology
Article Type:Report
Geographic Code:7TURK
Date:Jan 1, 2011
Words:4200
Previous Article:Spectacle lenses, lens materials and personalized spectacle lenses/Gozluk camlari, cam materyalleri ve kisiye ozel gozluk camlari.
Next Article:Ocular findings in hereditary metaboic disorders/Kalitsal metabolik hastaliklarda goz bulgulari.
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2020 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters