Printer Friendly

Cofio Trysor Cudd yn Llanfrothen.

BARN Angharad Tomos UN da ydi Sel Wilias am dywys pobl i gerdded, ac ar ben blwydd Karl Marx, aethom i gerdded ardal Llanfrothen. Nid yn unig roeddem yn cael gwerthfawrogi yr harddwch eithriadol sy'n nodweddu'r ardal honno, ond roeddem yn cael dipyn o addysg yn ei sgil.

Daethom ar draws ty efo gardd ddel iawn, ac efo'r enw annisgwyl Maes Gwyr Llyn.

Ymddengys fod brwydr wedi ei hymladd yn yr oes o'r blaen. Ond fy hoff ganfyddiad ar y daith oedd Eglwys Sant Brothen. Dod ar ei thraws yn annisgwyl a wnaethom, a chael fod y ddor ar agor. O'i mewn mae Cist yr Hendre i'w gweld. Fe'i rhoddwyd yn rhodd i'r eglwys gan Richard Humphreys yr Hendre ym 1690 er cof am ei briod, Margaret, merch Cesailgyfarch. Eu mab oedd yr Esgob Humphrey Humphreys, esgob Bangor, gwr disglair iawn. Y tu allan i'r eglwys oedd y peth difyrraf i mi, sef carreg fedd Mary Lewis, Fawnogwen. Hi oedd y ferch anffodus a lofruddiwyd gan yr Hwntw Mawr ym 1812, a hithau ond yn 19oed. Yr Hwntw Mawr oedd y gwr olaf i'w grogi yn gyhoeddus yn Sir Feirionnydd.

Mae gan Eglwys Llanfrothen ei phwysigrwydd yn hanes diweddar Cymru efo Achos Claddu Llanfrothen 1888. Pan fu farw Robert Roberts, dymunai'r teulu gael gwasanaeth claddu Anghydffurfiol ym mynwent yr eglwys a gwrthododd y Rheithor. 'Gan wybod y deuai'r weithred a sylw mawr iddo ar adeg dyngedfennol', yn ol Emyr Price, gorchmynnodd Lloyd George i'r teulu i dorri clo giat y fynwent a mynd ymlaen a'r gwasanaeth. Aeth y Rheithor a'r teulu i gyfraith a chafwyd achos llys efo Barnwr o Dori a Lloyd George yn amddiffyn y teulu. Enillodd Lloyd George yr achos gyda chyhoeddusrwydd mawr, ac aeth yn ei flaen i gael ei enwebu fel Ymgeisydd Seneddol a gychwynnodd ei yrfa ddisglair.

Ar fur yr eglwys, mae carreg i gofio William Williams o Frondanw fu farw ym 1778 efo'r nodyn 'He was the first who introduced sea banks into this part of Wales.' Un o hynafiaid Robin Llywelyn yw hwn, ac roedd hyn o ddiddordeb i mi gan mod i newydd ddarllen hunangofiant ei nain, 'All Stracheys are Cousins' gan Amabel Williams-Ellis, llyfr hynod o ddifyr.

Gwyddwn am wr Amabel, Clough Williams-Ellis; clywais am ei brawd - yr aelod seneddol Llafur, John Strachey; clywais am ei chefnder enwog oedd yn awdur, Lytton Strachey; ac roedd ei thad yn olygydd y Spectator. Clywais am ei phlant a'i hwyrion, ond chlywais i erioed amdani hi.

A hithau'n awdures dros 50 o lyfrau yn ystod ei hoes, mae arddull y llyfr yn hynod ddarllenadwy a'r darnau cynnar yn f'atgoffa o Kate Roberts. Eto, chaech chi ddim cefndir mwy gwahanol i un yr awdures o Gae'r Gors er mai dim ond tair blynedd oedd rhyngddynt. Magwraeth freintiedig gafodd Amabel Strachey yn Llundain ac fe'i ganed ym 1894. Gall roi darluniau byw o'i phlentyndod yn yr oes Edwardaidd, mae'n cofio cwrdd a'r anturydd Mary Kingsley, a chafodd straeon 'Just So' wrth eistedd ar lin yr awdur, Rudyard Kipling. Ymwelwyr cyson a'i chartref oedd y miliwnydd Carnegie a'r Prif Weinidog Balfour. Mae'n cofio y tro cyntaf y gwelodd gar modur, ac mae'n ymddangos yn oes mor bell yn ol.

Profedigaeth gynnar oedd colli ei brawd pan oedd hi'n ddeuddeg oed, ac yntau yn fyfyriwr addawol yn Rhydychen. Gan athrawes breifat y cafodd ei haddysg, ac yna, mae'r Rhyfel Mawr yn newid popeth. Ym 1913, mae ei thad, St Loe Strachey yn cynnal cystadleuaeth pwy allai godi bwthyn am PS150 a'r ennillydd yw pensaer addawol o'r enw Clough. Syrthiodd mewn cariad efo Amabel pan welodd hi gyntaf, ac maent yn priodi yn ystod y rhyfel, hi yn nyrs ac yntau yn filwr. Yn ugain oed, ac yn wraig briod, daw i Blas Brondanw am y tro cyntaf ac i gefn gwlad Meirionnydd. Genir Susan, eu plentyn cyntaf, a ddaeth yn artist enwog a wnaeth y crochenwaith sydd wedi dod a Phortmeirion i enwogrwydd byd-eang.

Daeth Bertrand Russell a Richard Hughes a llu o bobl eraill yn gyfeillion iddynt, ac mae hi a Clough yn ymuno a'r Blaid Lafur gynnar. Gan fod John Strachey ei brawd yn olygydd papur Undeb y Glowyr, 'The Miner', caiff ei wadd i Rwsia, ac mae Amabel yn mynd efo fo ym 1927. Difyr yw ei hargraffiadau o bentrefi'r Undeb Sofietaidd ifanc, ond yna, cafodd bronchitis, a chafodd ei nyrsio gan wraig Maxim Litinov.

Drwy'r gyfrol, cawn ddod i adnabod Amabel fel merch ddifyr a sgwennwraig ddawnus sy'n canfod ei hun mewn bob math o sefyllfaoedd annisgwyl.

Mae hyn i raddau yn ganlyniad yr oes y bu'n byw ynddi. I mi, y bennod orau yw ei hymdrech i gyfleu sut brofiad oedd byw drwy 30au'r Ugeinfed Ganrif, bellach yn tynnu at ei hanner cant a'i thri plentyn yn bobl ifanc. Aiff i Moscow efo PEN a chlywed Maxim Horky yn annerch. Mae'n glanio yn Berlin ym 1934 ac yn cael cyfweliad efo Goebbels, tra'n edrych ar weddillion y Reichstag drwy'r ffenest. Cawn hanes ei hadnabyddiaeth o Mosley a sut y cychwynnodd Undeb Prydeinig y Ffasgwyr ym 1932. Daw plant o Loegr i aros ym Mhlas Brondanw fel efaciwis. Talodd Amabel a Clough y pris eithaf yn ystod y rhyfel, pan fu farw eu mab, Christopher, yn filwr yn y rhyfel ac yntau ond yn 21 oed, yr un oed ag y bu farw brawd Amabel Dim ond stori gefndir yw sefydlu Portmeirion yn hanes Amabel, a bu ei phriodas a Clough yn un ddedwydd iawn, nes i Clough farw ym 1978. Yn tynnu at ei 80, mae Amabel yn gadael Cymru ac yn teithio i Kathmandu i weld y Dalai Lama. Coblyn o fywyd difyr am wraig na chafodd hanner y sylw dyladwy.
COPYRIGHT 2019 MGN Ltd.
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2019 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Publication:Daily Post (Conwy, Wales)
Date:Jun 5, 2019
Words:950
Previous Article:Mother jailed after abducting her six-year-old daughter.
Next Article:First Minister must sort health board; LETTERS.

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2021 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters |