Printer Friendly

CARCINOGENIC AND MUTAGENIC AGENTS IN THE WORKPLACE, POLAND, 2011-2012/CZYNNIKI RAKOTWORCZE I MUTAGENNE W SRODOWISKU PRACY W POLSCE W LATACH 2011-2012.

WSTEP

Zachorowalnosc na nowotwory zlosliwe w Polsce systematycznie wzrasta. Zgodnie z danymi z Krajowego Rejestru Nowotworow, prowadzonego w Centrum Onkologii --Instytucie w Warszawie, w latach 1980-2010 liczba zachorowan na nowotwory zlosliwe ogolem wzrosla z 64 820 w 1980 r. do 140 564 w 2010 [1].

W etiologii chorob nowotworowych jednym z najczesciej rozpatrywanych czynnikow jest narazenie na roznego rodzaju kancerogeny obecne w srodowisku zycia i pracy czlowieka, m.in. na substancje chemiczne. W latach 2009-2013 r. w Rejestrze Chorob Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Lodzi (IMP) rejestrowanych bylo w kolejnych latach odpowiednio 87, 100, 96, 61 i 80 przypadkow zachorowan na nowotwory zlosliwe w wyniku narazenia zawodowego, a 10 lat wczesniej srednia zapadalnosc przekraczala 100 nowych zachorowan rocznie w skali kraju [2-6]. Badacze wskazuja jednak na niedoszacowanie liczby przypadkow, ktore wynika m.in. z dlugiego okresu latencji nowotworu oraz trudnosci z jednoznacznym rozdzieleniem zawodowych i srodowiskowych czynnikow przyczynowych. Z tego powodu precyzyjne rozpoznanie rodzaju czynnikow rakotworczych, ktore wystepuja w polskich zakladach pracy, oraz okreslenie skali narazenia zawodowego jest szczegolnie istotne z punktu widzenia zarowno prewencji nowotworow, jak i orzecznictwa chorob zawodowych w tym zakresie.

Zgodnie z polskim prawodawstwem [7,8] pracodawca ma obowiazek prowadzenia rejestru prac, ktorych wykonywanie powoduje koniecznosc pozostawania w kontakcie z czynnikami o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym, oraz rejestru pracownikow narazonych zawodowo na te czynniki. Informacja o rodzaju czynnikow rakotworczych wystepujacych w zakladzie oraz o liczbie pracownikow narazonych jest przekazywana do wlasciwej terenowo stacji sanitarno-epidemiologicznej, a finalnie do Instytutu Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Lodzi, ktory zostal prawnie wyznaczony do prowadzenia "Centralnego rejestru danych o narazeniu na substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym" z terenu calego kraju.

Centralny rejestr zawiera unikalny zakres danych dotyczacych wystepowania kancerogenow i mutagenow oraz zawodowego narazenia pracownikow w polskich zakladach pracy od 1999 r. Stanowi on cenne zrodlo informacji dla osob kierujacych dzialaniami zwiazanymi z zarzadzaniem ryzykiem, zarowno na poziomie zakladu, jak i kraju. Wsrod danych dotyczacych narazenia na konkretnych stanowiskach pracy gromadzone sa informacje o rodzaju czynnika, czasie narazenia (sredni czas narazenia w trakcie zmiany roboczej i liczba dni narazenia w roku na danym stanowisku pracy), stezeniach lub natezeniach czynnikow zmierzonych na stanowisku pracy oraz ilosci substancji chemicznej stosowanej w ciagu roku.

Bezsprzeczna zaleta gromadzenia danych z terenu calej Polski w centralnej bazie jest mozliwosc szybkiego wygenerowania informacji o narazeniu zawodowym na dany czynnik lub grupe czynnikow w interesujacym odbiorce okresie, bez wzgledu na ewentualna likwidacje zakladu pracy. Centralny rejestr prowadzony jest z zachowaniem odpowiedniego poziomu poufnosci gromadzonych w nim danych, ktore nie obejmuja danych osobowych pracownikow narazonych, a dotycza jedynie zakladow i konkretnych stanowisk pracy. Dane z rejestru moga byc udostepniane Glownemu Inspektorowi Sanitarnemu bez ograniczen, natomiast panstwowym wojewodzkim inspektorom sanitarnym i okregowym inspektorom pracy--z wlasciwego dla nich terenu.

Badania zwiazane z prowadzeniem centralnego rejestru czynnikow rakotworczych maja od 1999 r. charakter ciagly, a ich przedmiotem jest charakterystyka wystepowania kancerogenow i/lub mutagenow zawodowych oraz poziomu narazenia na te czynniki w Polsce. W niniejszej pracy opisano wyniki badan dotyczace narazenia na substancje chemiczne (w ich postaci wlasnej i jako skladnikow mieszanin) oraz procesy technologiczne, zwiazane z uwalnianiem substancji lub mieszanin o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym, zgloszone przez polskich pracodawcow w latach 2011-2012.

W pracy uwzgledniono rodzaj i liczbe zglaszanych substancji chemicznych i procesow technologicznych, liczbe zglaszanych zakladow pracy i liczbe osob zawodowo narazonych na wspomniane czynniki. Nalezy zaznaczyc, ze rok 2012 jest szczegolny ze wzgledu na nowelizacje przepisow dotyczacych prowadzenia rejestrow omawianych czynnikow w zakladach pracy [8]. Skutkuje ona bowiem znacznym rozszerzeniem wykazu substancji o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w stosunku do obowiazujacego w latach ubieglych. W niniejszym artykule odniesiono sie rowniez do wplywu wprowadzonych zmian prawnych na jakosc i zakres gromadzonych danych.

MATERIAL I METODY

Zakres gromadzenia danych o narazeniu na czynniki rakotworcze i mutagenne przez pracodawcow oraz zasady przeplywu tych danych i ich przechowywania w centralnym rejestrze danych o narazeniu na substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym sa prawnie okreslone [7,8]. Pracodawca zobowiazany do prowadzenia rejestru prac w kontakcie z czynnikami rakotworczymi i rejestru narazonych pracownikow, corocznie (do 15 stycznia) przekazuje wlasciwe informacje do odpowiedniego terenowo panstwowego wojewodzkiego inspektora sanitarnego i wojewodzkiego inspektora pracy. Wsrod przekazywanych informacji znajduja sie dane identyfikujace zaklad pracy, wykaz wystepujacych w nim czynnikow rakotworczych lub mutagennych wraz z uzasadnieniem koniecznosci ich stosowania, liczba mezczyzn i kobiet narazonych na kazdy wymieniony czynnik oraz szczegolowy opis stanowisk pracy.

Od 2012 r. zapis zawarty w znowelizowanym Rozporzadzeniu Ministra Zdrowia (z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynnikow lub procesow technologicznych o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w srodowisku pracy [8]) obliguje pracodawcow rowniez do podania sumarycznej liczby pracownikow narazonych na kancerogeny chemiczne w calym zakladzie pracy. Umozliwia to okreslenie rzeczywistej lacznej liczby osob zawodowo narazonych na substancje chemiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w skali kraju, a nie jak dotychczas--jedynie liczby osob narazonych na poszczegolne substancje.

Kolejna istotna zmiana prawna [8] dotyczy samego wykazu substancji uznanych za kancerogeny/mutageny zawodowe i jest zwiazana z potrzeba ujednolicenia przepisow dotyczacych ochrony zdrowia pracownikow pracujacych w narazeniu na kancerogeny/mutageny oraz nowych uregulowan prawnych odnoszacych sie do klasyfikacji i oznakowania substancji chemicznych [9,10]. Obecnie za kancerogeny i mutageny zawodowe uznawane sa substancje zaklasyfikowane jako rakotworcze lub mutagenne kategorii 1A lub 1B zgodnie z kryteriami klasyfikacji zawartymi w Rozporzadzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin, zmieniajacym i uchylajacym dyrektywy 67/648/EWG i 1999/45/WE oraz zmieniajacym rozporzadzenie WE nr 1907/2006 (CLP) [9], co sprawia, ze lista chemicznych kancerogenow/mutagenow zawodowych ulegla rozszerzeniu i nie jest juz zamknietym wykazem substancji.

Aplikacja internetowa, opracowana w IMP, pozwala wyznaczonym stacjom sanitarno-epidemiologicznym na przeslanie do "Centralnego rejestru danych o narazeniu na substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym" informacji zgloszonych przez pracodawcow z podleglego terenu w ujednoliconej formie elektronicznej. Dane nadeslane do IMP sa weryfikowane, scalane i analizowane przy uzyciu oprogramowania opracowanego na potrzeby prowadzenia ww. rejestru. Zestawienia danych omowione w niniejszym artykule przygotowano, wykorzystujac funkcje dostepne w arkuszu kalkulacyjnym Excel.

WYNIKI

Rozpowszechnienie substancji chemicznych o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w zakladach pracy

Substancje chemiczne stanowia najliczniejsza i najbardziej zroznicowana grupe czynnikow o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w srodowisku pracy. Moga w nim wystepowac w postaci pojedynczych substancji lub ich mieszanin. W latach 2011-2012 do centralnego rejestru przeslano informacje o odpowiednio 297 i 313 substancjach o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym wystepujacych w zakladach pracy w Polsce (ryc. 1).

Lacznie ponad polowe zglaszanych substancji, uznanych prawnie za kancerogeny/mutageny zawodowe, stanowia zlozone substancje otrzymywane z wegla lub z ropy naftowej o zmiennym skladzie jakosciowym i ilosciowym. Nalezy jednak podkreslic, ze jesli produkty te maja przypisane definiujace je numery identyfikacyjne, sa prawnie uznane za substancje, a nie mieszaniny chemiczne [9,10].

W latach 2011-2012 liczba substancji ropopochodnych zgloszonych do centralnego rejestru wynosila odpowiednio 129 i 127, co stanowilo ok. 43% i 41% wszystkich zgloszonych w danym roku substancji. Z kolei liczba zgloszonych substancji weglopochodnych wynosila odpowiednio 34 i 33 substancje (ok. 11% wszystkich zglaszanych kancerogenow/mutagenow chemicznych w tych latach). Pozostale nadeslane do rejestru zgloszenia dotyczyly grupy substancji niebedacych zlozonymi produktami otrzymywanymi z wegla lub z ropy naftowej. W omawianych latach liczba tych substancji wynosila odpowiednio 134 i 153, co stanowilo ok. 45% i 49% wszystkich substancji zglaszanych w tych latach.

Wystepowanie rakotworczych lub mutagennych substancji chemicznych na stanowiskach pracy, zarowno w postaci pojedynczych zwiazkow, jak i ich mieszanin, w latach 2011-2012 zglaszalo w calym kraju ponad 2600 zakladow pracy rocznie, przy czym roznica w omawianych latach nie przekraczala 1,5% (tab. 1). Nalezy zaznaczyc, ze w latach 2007-2010 liczba zglaszanych zakladow pracy, w ktorych wystepowaly kancerogeny lub mutageny zawodowe, pozostawala na wzglednie stalym poziomie, natomiast w roku 2011 nastapil 9,5-procentowy wzrost w stosunku do roku 2010 (ryc. 2).

Rozpowszechnienie poszczegolnych rakotworczych substancji chemicznych w zakladach pracy w 2011 i 2012 r. bylo zblizone. Ponad 100 zakladow pracy zglosilo narazenie na: benzen, zwiazki chromu(VI) (dichromian(VI) i chromian(VI) potasu, tritlenek chromu), tlenek etylenu, azbest, benzo[a]piren oraz jedna z niespecyfikowanych benzyn, zidentyfikowana numerem CAS 86290-81-5 [9]. Ponadto w 2011 r. inne zwiazki chromu(VI) (poza wyszczegolnionymi osobno) zostaly zgloszone przez 143 zaklady, natomiast w 2012 r. wystepowanie dichlorku kobaltu zglosilo 111 zakladow (ryc. 3).

Liczba pracownikow narazonych na substancje chemiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym i ich mieszaniny

Oprocz liczby kancerogenow i mutagenow zawodowych oraz liczby zakladow pracy zglaszajacych ich wystepowanie zgloszona liczba pracownikow zawodowo narazonych na te czynniki jest wielkoscia obrazujaca przede wszystkim skale zjawiska. Obowiazujace do 2011 r. wlacznie Rozporzadzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 grudnia 2004 r. w sprawie substancji, preparatow, czynnikow lub procesow technologicznych o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w srodowisku pracy [7] obligowalo pracodawcow do zgloszenia liczby pracownikow narazonych na konkretne substancje rakotworcze lub mutagenne. Nie wymagalo natomiast od pracodawcy podania lacznej liczby osob narazonych na wszystkie kancerogeny/mutageny chemiczne w zakladzie.

Biorac pod uwage, ze pojedynczy pracownik moze byc narazony na kilka rakotworczych/mutagennych substancji chemicznych jednoczesnie, do 2012 r. nie mozna bylo okreslic rzeczywistej ogolnej liczby osob zawodowo narazonych na wszystkie zgloszone substancje lacznie. Mozliwe bylo jedynie obliczenie rzeczywistej liczby osob narazonych zawodowo na konkretne, pojedyncze substancje chemiczne w skali kraju. Z tego powodu w celu umozliwienia porownania liczby osob narazonych na cala grupe substancji rakotworczych/ /mutagennych w poszczegolnych latach sprawozdawczych poslugiwano sie pojeciem "osobonarazenia".

Osobonarazenie oznacza sume liczb osob narazonych na np. kilka substancji nalezacych do okreslonej grupy, a w najszerszym przypadku na wszystkie substancje wykazane w danym roku kalendarzowym (jak juz jednak wspomniano nie jest to tozsame z rzeczywista ogolna liczba osob narazonych zawodowo na kancerogeny). Liczba osobonarazen w skali kraju jest zawyzona w stosunku do rzeczywistej liczby osob narazonych.

W tabeli 1. przedstawiono liczbe zakladow pracy i sumaryczna liczbe zgloszonych osobonarazen na wszystkie kancerogeny/mutageny chemiczne ogolem w latach 2011-2012 z uwzglednieniem liczby narazonych mezczyzn i kobiet.

Mimo ze w 2012 r. zgloszono do centralnego rejestru dane o narazeniu na chemiczne kancerogeny/mutageny zawodowe z nieznacznie mniejszej liczby zakladow niz w 2011 r. (odpowiednio 2634 i 2673 zaklady), to liczba osobonarazen ogolem byla wieksza o prawie 10 tys. Podobnie jak w poprzednich latach zdecydowana wiekszosc osob narazonych (ok. 80%) stanowili mezczyzni (ryc. 4).

Jedna ze zmian w znowelizowanym rozporzadzeniu ministra zdrowia dotyczacym czynnikow rakotworczych w srodowisku pracy [8] jest wprowadzenie obowiazku zglaszania przez pracodawce ogolnej liczby osob narazonych w zakladzie lacznie na wszystkie substancje rakotworcze/mutagenne. Dzieki temu, poczawszy od 2012 r., mozliwe jest okreslenie rzeczywistej liczby osob narazonych zawodowo na kancerogeny/ mutageny chemiczne w skali kraju.

W tabeli 2. podano obliczona liczbe osobonarazen i zgloszona liczbe osob zawodowo narazonych na substancje chemiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w Polsce w 2012 r. Rzeczywista liczba osob narazonych w 2012 r. wynosila 55 823, co stanowilo 33% liczby osobonarazen. Oznacza to, ze statystyczny pracownik byl narazony srednio na 3 rozne kancerogeny/ /mutageny zawodowe jednoczesnie. Jesli chodzi o stosunek liczby narazonych mezczyzn (40 012) do liczby osobonarazen, to byl on analogiczny do ogolnej liczby osob narazonych, natomiast w przypadku kobiet sytuacja byla odmienna. Rzeczywista liczba kobiet narazonych zawodowo na substancje o dzialaniu rakotworczym/ /mutagennym w 2012 r. wynosila 25 661 w porownaniu z 35 212 osobonarazeniami. Oznacza to, ze wiekszosc kobiet byla narazona na pojedyncze substancje rakotworcze/ mutagenne w srodowisku pracy, a statystyczna kobieta byla narazona na 1,4 czynnika chemicznego.

Biorac pod uwage liczbe osob narazonych na poszczegolne substancje o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym, najbardziej rozpowszechniona grupa kancerogenow zawodowych w latach 2011-2012 byly wielopierscieniowe weglowodory aromatyczne (WWA). Ponad 10 tys. osob rocznie bylo narazonych na 6 roznych substancji z tej grupy: benzo[a]piren, benzo[a]antracen, chryzen, benzo[b]fluoranten, dibenzo[a,h]antracen i benzo[k]fluoranten (ryc. 5). Sa to czynniki, na ktore zdecydowana wiekszosc narazonych stanowili mezczyzni (powyzej 96%). Analogiczna strukture narazenia na WWA obserwowano rowniez w poprzednich latach prowadzenia rejestru, czyli 2005-2010 [12,13].

Kolejnym czynnikiem, na ktory w latach 2011-2012 narazonych bylo najwiecej pracownikow, byl benzen. W omawianym okresie na zwiazek ten bylo narazonych odpowiednio 8459 i 7921 pracownikow.

Jezeli wezmiemy pod uwage narazenie zawodowe kobiet na kancerogeny/mutageny chemiczne, struktura ich narazenia na poszczegolne substancje jest inna. W obydwu rozpatrywanych latach po ponad 1 tys. kobiet w skali kraju bylo narazonych na dichromian(VI) potasu, chromian(VI) potasu, benzen, benzyne niespecyfikowana o numerze CAS 86290-81-5, tlenek etylenu oraz akrylamid, przy czym liczba kobiet narazonych na chromiany(VI) i benzen przekraczala 2500 (ryc. 6). W 2012 r. wykazano ponad 2-krotnie wiecej kobiet narazonych na benzyne niespecyfikowana o numerze CAS 86290-81-5 niz w 2011 r.

W badanym okresie w populacji osob zawodowo narazonych na dichromian(VI) potasu, chromian(VI) potasu, tlenek etylenu oraz akrylamid kobiety stanowily ponad 70% narazonych pracownikow. Sytuacja byla odwrotna w przypadku benzenu, na ktory narazonych bylo nieco ponad 30% kobiet, a mezczyzni stanowili blisko 70% osob narazonych. Analogiczna proporcja plci wystepowala w 2011 r. w przypadku narazenia na benzyne niespecyfikowana o numerze CAS 86290-81-5, natomiast w 2012 r. zarowno kobiety, jak i mezczyzni, stanowili po ok. 50% grupy narazonych pracownikow.

Procesy technologiczne i prace o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym

Wybrane procesy technologiczne i prace, w ktorych trakcie dochodzi do uwalniania substancji o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym, stanowia odrebna grupe kancerogenow zawodowych wyszczegolniona w zalaczniku 1 do znowelizowanego Rozporzadzenia Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynnikow lub procesow technologicznych o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w srodowisku pracy [8]. Wykaz procesow technologicznych i prac nie ulegl zmianie od 2004 r. i transponuje do prawa polskiego zapisy dyrektywy 2004/37/WE [7,11]. Wykaz obejmuje 5 nastepujacych pozycji:

* produkcja auraminy;

* procesy technologiczne zwiazane z narazeniem na dzialanie wielopierscieniowych weglowodorow aromatycznych, obecnych w sadzy weglowej, smolach weglowych i pakach weglowych;

* procesy technologiczne zwiazane z narazeniem na dzialanie pylow, dymow i aerozoli tworzacych sie podczas rafinacji niklu i jego zwiazkow; n produkcja alkoholu izopropylowego metoda mocnych kwasow;

* prace zwiazane z narazeniem na pyl drewna twardego.

Jedyna istotna zmiana wprowadzona ww. rozporzadzeniem [8] jest rozszerzenie zakresu rodzajow drewna, ktorego pyly nalezy traktowac jako pyly drewna twardego. W rozporzadzeniu z 2004 r. [7] pojecie pylow drewna twardego odnoszono wylacznie do pylow drewna debu i buku.

Do 2011 r. wlacznie do "Centralnego rejestru danych o narazeniu na substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym" zglaszano jedynie 2 sposrod ww. procesow i prac--prace w narazeniu na pyl drewna twardego oraz procesy technologiczne zwiazane z narazeniem na dzialanie wielopierscieniowych weglowodorow aromatycznych, obecnych w sadzy weglowej, smolach weglowych i pakach weglowych. W roku 2012 jeden zaklad pracy zglosil narazenie 3 mezczyzn zatrudnionych przy procesach technologicznych, zwiazanych z narazeniem na dzialanie pylow, dymow i aerozoli tworzacych sie podczas rafinacji niklu i jego zwiazkow.

W latach 2011-2012 najbardziej rozpowszechnione byly prace w narazeniu na pyl drewna twardego, zgloszone odpowiednio przez 696 i 662 zaklady pracy. W omawianych latach narazonych bylo 10 510 pracownikow w 2011 i 11 314 w 2012 r. Wiekszosc pracownikow narazonych na ten czynnik (ok. 75%) stanowili mezczyzni (tab. 3, ryc. 7).

W latach 2011-2012 zgloszono odpowiednio 1820 i 2703 osoby narazone na procesy technologiczne zwiazane z narazeniem na dzialanie wielopierscieniowych weglowodorow aromatycznych, obecnych w sadzy weglowej, smolach weglowych i pakach weglowych, w 108 i 95 zakladach pracy. Jest to czynnik, w ktorego przypadku zdecydowana wiekszosc osob narazonych stanowia mezczyzni--96% w 2011 r. i 99% w 2012 r. (tab. 3, ryc. 8).

OMOWIENIE

Struktura narazenia zawodowego na substancje chemiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w Polsce w latach 2011-2012 byla zblizona do obserwowanej w 2005-2010. Wsrod najbardziej rozpowszechnionych kancerogenow i/lub mutagenow chemicznych w zakladach pracy nalezy wymienic benzen, zwiazki chromu(VI), tlenek etylenu, azbest, jedna z niespecyfikowanych benzyn opisana numerem CAS 86290-81-5 oraz benzo[a]piren. Ponadto w 2012 r. liczba zakladow zglaszajacych wystepowanie dichlorku kobaltu przekroczyla 100.

Podobnie jak w latach wczesniejszych najliczniejsze grupy osob zawodowo narazonych na kancerogeny chemiczne (po ponad 10 tys. osob rocznie) stanowili pracownicy narazeni na wielopierscieniowe weglowodory aromatyczne (benzo[a]piren, benzo[a]antracen, chryzen, benzo[b]fluoranten, dibenzo[a,h]antracen i benzo[k]fluoranten). W stosunku do 2010 r. obserwowano systematyczne zmniejszanie sie liczby pracownikow zawodowo narazonych na benzen. W latach 2005-2009 ich liczba przekraczala 10 tys., jednak juz od 2007 r. obserwowano tendencje malejaca w liczbie zglaszanych pracownikow i w 2010 r. po raz pierwszy liczba pracownikow narazonych na benzen spadla ponizej 10 tys.

W przypadku kobiet najwiecej (powyzej 1 tys.) pracownic bylo narazonych na dichromian i chromian(VI) potasu, benzen, tlenek etylenu, akrylamid i benzyne niespecyfikowana o numerze CAS 86290-81-5. Rodzaj konkretnych substancji dominujacych w grupie kobiet zawodowo narazonych na kancerogeny wynika ze struktury zatrudnienia kobiet. Wiekszosc pracodawcow zglaszajacych narazenie kobiet stanowia zaklady nalezace do sektora sluzby zdrowia oraz laboratoria i stacje benzynowe.

Wsrod procesow technologicznych i prac zwiazanych z narazeniem na kancerogeny/mutageny niezmiennie najwieksza liczba zarowno zakladow pracy, jak i pracownikow narazonych jest wykazywana w przypadku prac zwiazanych z narazeniem na pyly drewna twardego. Od 2007 r. corocznie zglasza ten czynnik 650-700 zakladow pracy, a liczba narazonych pracownikow przekracza 10 tys., z czego srednio 75% stanowia mezczyzni. W 2012 r. odnotowano nieznaczne zmniejszenie (ponizej 5%) liczby zakladow pracy zglaszajacych ten czynnik, przy jednoczesnym wzroscie liczby osob narazonych o prawie 8%. Nie mozna jednak jednoznacznie stwierdzic, czy wzrost liczby osob narazonych bezposrednio wynika z rozszerzenia zakresu rodzajow pylow drewna twardego w wykazie czynnikow o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym [6].

Podobnie jak w latach 2005-2010 w badanym okresie rozpowszechnienie pylow drewna twardego w zakladach pracy bylo wieksze niz rozpowszechnienie wiekszosci poszczegolnych substancji chemicznych. W wiekszej liczbie zakladow wystepowal jedynie benzen. Z kolei liczba osob narazonych na pyly drewna twardego byla w badanym okresie porownywalna, choc nieco mniejsza niz liczba osob narazonych na poszczegolne WWA.

Drugi zglaszany przez pracodawcow proces technologiczny o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym obejmuje prace zwiazane z narazeniem na mieszaniny WWA, ktore powstaja z produktow weglowych, takich jak sadze, smoly i paki weglowe. Jest to czynnik znacznie rzadziej zglaszany przez pracodawcow niz prace w narazeniu na pyly drewna twardego. Wynika to z tego, ze WWA w zakladach pracy powstaja nie tylko z ww. produktow weglowych, ale tez w procesach innego typu (np. z produktow przerobu ropy naftowej). W konsekwencji wiec pracodawcy zglaszaja narazenie pracownikow na poszczegolne WWA ujete w wykazie substancji o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym.

Dzieki nowelizacji rozporzadzenia ministra zdrowia dotyczacego czynnikow o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w srodowisku pracy [8] zniknal problem braku mozliwosci okreslenia rzeczywistej ogolnej liczby osob narazonych zawodowo na kancerogeny w skali kraju. Od 2012 r. pracodawcy maja bowiem obowiazek zglaszania odpowiednim organom lacznej liczby pracownikow narazonych na substancje rakotworcze/mutagenne w podleglym zakladzie. Dzieki temu mozliwe jest okreslenie zarowno lacznej liczby osob narazonych na poszczegolne kancerogeny/mutageny zawodowe, jak i liczby osob zawodowo narazonych na te czynniki ogolem w skali kraju. Dzieki temu mozliwe jest rowniez okreslenie, na ile substancji narazony jest przecietnie jeden pracownik.

WNIOSKI

W 2011 r. do "Centralnego rejestru danych o narazeniu na substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym" zgloszono 297 substancji o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym, a w 2012 r.--313 takich substancji. W grupie weglo--i ropopochodnych liczby zglaszanych substancji w omawianych latach byly zblizone, natomiast liczba pozostalych substancji wzrosla ze 134 do 153 substancji [9,11]. Czternastoprocentowy wzrost liczby substancji zgloszonych w tej grupie w 2012 r. wynika z rozszerzenia wykazu substancji o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym Rozporzadzeniem Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynnikow lub procesow technologicznych o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w srodowisku pracy [8].

Wprowadzenie prawnego obowiazku rejestrowania i zglaszania ogolnej liczby pracownikow narazonych na kancerogeny i mutageny chemiczne w zakladzie pracy pozwolilo na okreslenie w 2012 r. rzeczywistej liczby osob narazonych na ta grupe czynnikow w skali kraju. Rzeczywista liczba osob narazonych wynosi ok. 56 tys. osob i stanowi ok. 33% liczby osobonarazen, co oznacza, ze w 2012 r. statystyczny pracownik w Polsce narazony byl srednio na 3 rozne substancje o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym.

http://dx.doi.org/10.13075/mp.5893.00181

PISMIENNICTWO

[1.] Wojciechowska U., Didkowska J.: Zachorowania i zgony na nowotwory zlosliwe w Polsce. Krajowy Rejestr Nowotworow, Centrum Onkologii--Instytut im. Marii Sklodowskiej-Curie [cytowany 28 listopada 2014]. Adres: http://onkologia.org.pl/raporty

[2.] Szeszenia-Dabrowska N., Wilczynska U., Sobala W. [red.]: Choroby zawodowe w Polsce w 2013 r. Instytut Medycyny Pracy, Lodz 2014

[3.] Wilczynska U., Szeszenia-Dabrowska N.: Nowotwory pochodzenia zawodowego w Polsce w latach 1995-2003. Med. Pr. 2005;56(2):113-120

[4.] Wilczynska U., Szeszenia-Dabrowska N., Sobala W.: Choroby zawodowe stwierdzone w Polsce w 2009 r. Med. Pr. 2010;61(4):369-379

[5.] Wilczynska U., Szeszenia-Dabrowska N., Sobala W., Drozdz D.: Choroby zawodowe stwierdzone w Polsce w 2010 r. Med. Pr. 2011;62(4):347-357

[6.] Wilczynska U., Sobala W., Szeszenia-Dabrowska N.: Choroby zawodowe stwierdzone w Polsce w 2012 r. Med. Pr. 2013;64(3):317-326, http://dx.doi.org/10.13075/ mp.5893.2013.0027

[7.] Rozporzadzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 grudnia 2004 r. w sprawie substancji, preparatow, czynnikow lub procesow technologicznych o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w srodowisku pracy. DzU z 2004 r. nr 280, poz. 2771 ze zm. DzU z 2005 r. nr 160, poz. 1356

[8.] Rozporzadzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynnikow lub procesow technologicznych o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w srodowisku pracy. DzU z 2012 r. poz. 890

[9.] Rozporzadzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin, zmieniajacego i uchylajacego dyrektywy 67/648/EWG i 1999/45/WE oraz zmieniajacego rozporzadzenie WE nr 1907/2006. DzU UE z 2008 r., L 354/1

[10.] Rozporzadzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1907/2006 z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwolen i stosowanych ograniczen w zakresie chemikaliow (REACH), utworzenia Europejskiej Agencji Chemikaliow, zmieniajace dyrektywe 1999/45/WE oraz uchylajace rozporzadzenie Rady (EWG) nr 793/93 i rozporzadzenie Komisji (WE) nr 1488/94, jak rowniez dyrektywe Rady 76/769/ /EWG i dyrektywy Komisji 91/155/EWG, 93/67/EWG, 93/105/WE i 2000/21/WE. DzU UE z 2007 r., L 136/3 z pozn. zm.

[11.] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/37/UE z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie ochrony pracownikow przed zagrozeniem dotyczacym narazenia na dzialanie czynnikow rakotworczych lub mutagenow podczas pracy (szosta dyrektywa szczegolowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy Rady 89/391/EWG), DzU UE z 2004 r., L 158/50, polskie wyd. specjalne: 05/t. 5/35

[12.] Konieczko K., Palaszewska-Tkacz A., Czerczak S.: Narazenie zawodowe na poszczegolne grupy czynnikow rakotworczych lub mutagennych w Polsce w latach 2005-2007. Czesc I. Substancje i preparaty chemiczne. Bezpiecz. Pr. 2009;11(458):8-11

[13.] Konieczko K., Palaszewska-Tkacz A., Czerczak S.: Czynniki chemiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w srodowisku pracy w Polsce w latach 2008-2010. Med. Pr. 2013;64(2):181-192, http://dx.doi.org/10.13075/ mp.5893/2013/0014

Anna Palaszewska-Tkacz

Slawomir Czerczak

Katarzyna Konieczko

Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera / Nofer Institute of Occupational Medicine, Lodz, Poland

Zaklad Bezpieczenstwa Chemicznego / Department of Chemical Safety

Autorka do korespondencji / Corresponding author: Anna Palaszewska-Tkacz, Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera, Zaklad Bezpieczenstwa Chemicznego, ul. sw. Teresy 8, 91-348 Lodz, e-mail: apalasz@imp.lodz.pl Nadeslano: 18 grudnia 2014, zatwierdzono: 4 lutego 2015

Finansowanie / Funding: w ramach dotacji na dzialalnosc statutowa, zadanie nr IMP 24.3 pt. "Tworzenie bazy danych Centralnego Rejestru Danych o narazeniu na substancje, preparaty, czynniki lub procesy technologiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym". Kierownik zadania: mgr inz. Katarzyna Konieczko.

Caption: Ryc. 2. Wystepowanie substancji chemicznych o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w zakladach pracy w Polsce w latach 2007-2012

Fig. 2. Occurrence of carcinogenic or mutagenic chemical substances in enterprises, Poland, 2007-2012

Caption: Ryc. 3. Kancerogeny i mutageny chemiczne wystepujace w ponad 100 zakladach pracy w Polsce w latach 2011-2012

Fig. 3. Chemical carcinogens and mutagens found in more than 100 enterprises in Poland, 2011-2012

Caption: Ryc. 5. Narazenie pracownikow na najbardziej rozpowszechnione zawodowe kancerogeny i mutageny chemiczne w Polsce w latach 2011-2012

Fig. 5. Employees' exposure to the most common chemical carcinogens and mutagens in Poland, 2011-2012

Caption: Ryc. 6. Zawodowe kancerogeny i mutageny chemiczne, na ktore w Polsce w latach 2011-2012 bylo narazonych zawodowo ponad 1 tys. kobiet

Fig. 6. Chemical carcinogens/mutagens, to which more than 1 thousand women were occupationally exposed in Poland, 2011-2012
Table 1. Per-person-exposures to carcinogenic or mutagenic
chemical substances reported by Polish enterprises, 2011-2012

                            Osobonarazenia
                           Per-person-exposures
Rok      Zaklady                  [n]
Year      pracy
       Enterprises   ogolem    mezczyzni   kobiety
           [n]        total       men       women

2011      2 673      160 125    128 236    31 889
2012      2 634      169 941    134 729    35 212

Tabela 2. Osobonarazenia i pracownicy narazeni na
substancje chemiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym
w Polsce w 2012 r.

Table 2. Per-person-exposures and employees exposed
to carcinogenic or mutagenic chemical substances reported
by employers in Poland, 2012

                                     Zgloszenia
                                    Reported cases
                                        [n]
Parametr
Parameter                  ogolem    mezczyzni   kobiety
                            total       men       women

Osobonarazenia /           169 941    134 729    35 212
  / Per-person-exposures
Osoby narazone /           55 823     40 012     15 881
  / Exposed employees

Table 3. Enterprises and employees exposed to carcinogenic or
mutagenic processes in Poland, 2011-2012

Tabela 3. Zaklady pracy i pracownicy narazeni na procesy
technologiczne o dzialaniu rakotworczym lub mutagennym w Polsce w
latach 2011-2012

                                             Narazeni pracownicy
Produkt procesu                               Exposed employees
technologicznego              Zaklady                [n]
[rok]                          pracy
Product of technological    Enterprises
process                         [n]       ogolem   mezczyzni   kobiety
[year]                                    total       men       women

Pyly drewna twardego /
  Hardwood dusts

  2011                          696       10 510     7 959      2 551
  2012                          662       11 314     8 374      2 940

WWA obecne w sadzy
  weglowej, smole
  weglowej i pakach
  weglowych /
  / PAHs present in coal
  soot, coal tar or coal
  pitch

  2011                          108       1 820      1 744         76
  2012                           95       2 703      2 666         37

Pyly, dymy i aerozole
  tworzace sie podczas
  rafinacji niklu i jego
  zwiazkow /
  / Dusts, fumes and
  sprays produced during
  nickel and its
  compounds refining

  2011                          --          --         --         --
  2012                           1           3          3          0

WWA--wielopierscieniowe weglowodory aromatyczne / PAHs--polycyclic
aromatic hydrocarbons.

Fig. 1. Carcinogenic or mutagenic chemical substances
in Poland, reported to the "Central register of data on exposure
to carcinogenic or mutagenic chemical substances, mixtures,
agents or technological processes" in Poland, 2011-2012

Ryc. 1. Substancje chemiczne o dzialaniu rakotworczym
lub mutagennym w Polsce zgloszone do "Centralnego rejestru
danych o narazeniu na substancje chemiczne, ich mieszaniny,
czynniki lub procesy technologiczne o dzialaniu rakotworczym
lub mutagennym" w Polsce w latach 2011-2012

                                           Rok / Year

                                          2011   2012

pozostale substancje / other substances    134    153
ropopochodne / petroleum derivatives       129    127
weglopochodne / coal derivatives            34     33

Note: Table made from bar graph.

Fig. 4. Per-person-exposures to carcinogenic or mutagenic
chemical substances in Poland, 2011-2012, by gender

Ryc. 4. Osobonarazenia na substancje chemiczne o dzialaniu
rakotworczym lub mutagennym w Polsce w latach 2011-2012
wedlug plci

Mezczyzni / Men   (N = 262 965, 80%)
Kobiety / Women   (N = 67 101, 20%)

Note: Table made from pie chart.

Fig. 7. Occupational exposure to hardwood dusts in Poland,
2011-2012, by gender

Ryc. 7. Narazenie zawodowe na pyly drewna twardego w Polsce
w latach 2011-2012 wedlug plci

Mezczyzni / Men   (N = 16 333, 75%)
Kobiety / Women   (N = 5 491, 25%)

Note: Table made from pie chart.

Fig. 8. Occupational exposure to polycyclic aromatic
hydrocarbons present in coal soot, coal tar or coal pitch
in Poland, 2011-2012, by gender

Ryc. 8. Narazenie zawodowe na procesy technologiczne zwiazane
z narazeniem na dzialanie wielopierscieniowych weglowodorow
aromatycznych, obecnych w sadzy weglowej, smolach weglowych
i pakach weglowych w Polsce w latach 2011-2012 wedlug plci

Mezczyzni / Men   (N = 4410, 98%)
Kobiety / Women   (N = 113, 2%)

Note: Table made from pie chart.
COPYRIGHT 2015 Nofer Institute of Occupational Medicine
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2015 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Title Annotation:PRACA ORYGINALNA
Author:Palaszewska-Tkacz, Anna; Czerczak, Slawomir; Konieczko, Katarzyna
Publication:Medycyna Pracy
Geographic Code:4EXPO
Date:Jan 1, 2015
Words:4574
Previous Article:DETERMINANTS OF SELF-RATED HEALTH OF A WORKING POPULATION/CZYNNIKI WPLYWAJACE NA SAMOOCENE STANU ZDROWIA OSOB PRACUJACYCH.
Next Article:OCCUPATIONAL EXPOSURE TO BIOLOGICAL AGENTS INTENTIONALLY USED IN POLISH ENTERPRISES/ZAWODOWA EKSPOZYCJA NA CZYNNIKI BIOLOGICZNE STOSOWANE W SPOSOB...
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2020 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters