Printer Friendly

A powerful female patron in ottoman era : Koprulu Ayse Hanim/Osmanlilar doneminde guclu bir Kadin bani: Koprulu Ayse Hanim.

Abstract

Throughout this paper, the architectural activities supervised by Ayse Hanim, Koprulu Mehmet Pasha's wife, in her hometown Vezirkopru, Samsun, will be discussed elaborately. The buildings, whether they were built with her initiative or inherited will be assessed in terms of their position within the Ottoman architecture along with their architectural identification. Besides, the position of the wives of the administrators in the state bureaucracy and how they expressed themselves before the people will be revealed.

Keywords: Ottoman, Vezirkopru, Ayse Hanim, Koprululer, female patron

Oz

Bu calismada, Koprulu Mehmet Pasa'mn esi Ayse Hanim'm memleketi Samsun-Vezirkopru'deki imar faaliyetleri irdelenerek, devlet burokrasisinde gorev almis yonetici kadinlarinin halk nazarinda kendilerini nasil ifade ettikleri uzerinde durulmustur. Calismada ayrica Ayse Hanim'm bolgede insa ettirmis oldugu veya kendisine miras yoluyla intikal eden yapilarin tanimlari yapilarak Osmanli mimarisi icerisindeki konumlari belirlenmeye calisilmistir.

Anahtar Kelimeler: Osmanli, Vezirkopru, Ayse Hanim, Koprululer, Kadin Bani

Giris

XVII. yuzyil ikinci yarisinda Osmanli sarayi icindeki guc ve konum savasini, IV. Mehmet'in annesi Hatice Turhal Sultan'in hamiligini elde ederek kazanan Koprulu Mehmet Pasa ile baslayan, Osmanli burokrasisindeki Koprulu Ailesi'nin egemenligi, arada kisa kesintiler olmasina ragmen yaklasik yarim asir kadar surmustur. Bu zaman zarfi icerisinde edinmis olduklari siyasi, sosyal ve ekonomik gucu etkin bir sekilde kullanmayi basaran aile uyeleri, Imparatorlugun cesitli bolgelerinde vakif eserleri tesis ederek bu gucu halk nazarinda da mesrulastirmayi basarmislardir(1).

Bu calismada, Koprulu ailesinin kadin uyelerinden Koprulu Mehmet Pasa'nin(2) esi Ayse Hanim'in memleketi Samsun-Vezirkopru'de girismis oldugu insa faaliyetleri irdelenecektir. Boylelikle devlet burokrasisinde gorev almis yonetici kadinlarinin nasil bir gorev ustlendikleri ve kendilerini nasil ifade ettikleri ortaya konulmaya calisilacaktir. Calismada aynca, Ayse Hanim'in bolgede insa ettirmis oldugu veya kendisine miras yoluyla intikal eden yapilarin tanimlari yapilarak Osmanli mimarisi icerisindeki konumlari uzerinde durulacaktir.

' Yard.Doc.Dr. Sultan Murat Topcu, Sanat Tarihi Bolumu, Edebiyat Fakultesi, Erciyes Universitesi. Kayseri-Turkiye. E-posta: stopcu@erciyes.edu.tr

Osmanli tarihi boyunca XVII. yuzyil oldukca ilginc gelismelerin yasandigi bir donem olarak dikkat cekmektedir. Bircok tarihcinin degisim ve donusum yillari olarak degerlendirdigi bu yuzyil boyunca belki de en cok dikkati ceken husus saltanattaki mutlak otoritenin, saltanatin kadin uyeleri lehine degismesidir(3). Bu donemle birlikte artik padisah anneleri devlet yonetiminde etkin olmaya baslamislardir. Bu durum XVII. yuzyil boyunca saltanat uyeleri tarafindan insa edilen yapilara da yansimis gozukmektedir. Yuzyil basinda I. Ahmet tarafindan yaptirilan Sultan Ahmet Kulliyesi'nden sonra Osmanli saltanat ailesinin erkek uyeleri tarafindan baskent Istanbul'da, bu kadar buyuk capli bir yapi faaliyetine girisilememistir. Bu donemden sonra Istanbul'da girisilen buyuk capli imar hareketlerinde saltanatin kadin uyelerinin on plana ciktiklari anlasilmaktadir(4). Ayrica kadin baniler sadece dini ve sosyal icerikli yapilar insa etmekle kalmamis, askeri mimari alaninda da yapilar insa ederek adeta devletin koruyuculugunu ustlenmislerdir(5). Bu durum saray kadinlarinin tasrada yapiyaptirmak yerine baskentte yapi yaptirmayi tercih etmelerine sebep olmustur. Tasrada ise saltanat kadinlarinin yerini, sadrazam esleri gibi devlet burokrasisinde onde gelen yoneticilerin esleri almistir(6). Ancak donemin devlet yoneticilerinin eslerinin kamusal alandaki konumunu dogrudan irdeleyen her hangi bir calisma bulunmamaktadir. Bunda doneme ait kaynaklarda ust duzey burokrat eslerinin kamusal alandaki konumlariyla ilgili fazla bilgi bulunmamasinin etkili oldugu dusunulmektedir. Bu nedenle burokrat kadinlarin kamusal alandaki konumlarini belirlemek donem icerisinde tesis ettirmis olduklari vakif kurumlan araciligiyla mumkundur. Calisma; bir kadin bani olan Koprulu Mehmet Pasa'nin esi Ayse Hanim'in memleketi Samsun-Vezirkopru'de insa ettirmis oldugu veya kendisine miras yoluyla intikal eden, koruyuculugunu yaptigi yapilarin tanimlarini yaparak Osmanli mimarisi icerisindeki konumlarini belirlemeyi ve Ayse Hanim'in dogdugu ilceye sosyal ve ekonomik katkisinin irdelemesini amaclamaktadir. Calisma bu yapisiyla bir ilk calisma ve calismanin kapsadigi donemde kadinlarin kamusal alandaki konumlari uzerine yapilacak calismalara kaynak olusturacak niteliktedir.

Ayse Hanim, memleketi Vezirkopru'de bircok vakif eseri insa ettirmistir. Bu yonuyle bolgedeki imar faaliyetlerine katkida bulunan onemli baniler arasinda yer almaktadir. Hem babasinin yaptirmis oldugu vakif eserlerinin koruyuculugunu ustlenmis, hem de esi Mehmet Pasa'nin olumuyle yarim kalan bolgedeki hayir eserlerinin tamamlanmasini saglamistir.

Ayse Hanim'in Koprulu Kutuphanesi'nde bulunan 15/2458 nolu ve "devletlu efendimiz merhumenin sureti vakfiyesidir" ifadesi ile baslayan defter icerisinde uc ayri vakfiye kaydi bulunmaktadir. Bunlardan birinci vakfiye tarihsiz olup, Ayse Hanim'in vakiflari hakkinda en detayli bilgilerin bulundugu vakfiyedir(7). Bu vakfiyenin bir nushasi Vakiflar Genel Mudurlugu Arsivi'nde yer almaktadir(8). Bu nusha uzerinde H. 1107-M.1695 tarihi kayitlidir. Bu ayni zamanda Koprulu Kutuphanesi'nde bulunan tarihsiz vakfiyenin de H. 1107-M.1695 tarihli oldugunu gostermesi acisindan son derece onemlidir. Diger iki vakfiyeden biri H. 1102/M.1690 tarihli olup bu vakfiye Vezirkopru'deki bedestenin etrafinda yeni yapilan dukkanlari (arasta dukkanlari) konu almaktadir(9). Ikinci vakfiye H. 1107-M. 1695 tarihli olup arastaya yeni eklenen dukkanlar hakkinda detayli bilgiler icermektedir(10). Bu vakfiyeler Ayse Hanim'in (M. 1674) olumunden sonra tanzim edilmislerdir.

Koprulu Mehmet Pasa ile evlendikten sonra, tarihi kaynaklarda hakkinda bilgiler verilmeye baslanan Ayse Hanim(11), Kopru Kasabasi ayanindan Yusuf Aga'nin kizidir(12). Ayse Hanim'in ne zaman dogdugu ve Koprulu Mehmet Pasa'yla ne zaman evlendikleri kesin olarak belirlenememistir. Silahtar Tarihi'nde Koprulu Mehmet Pasa'nin Hazine-i Amire hizmetcisiyken g ecimsizligi ve serkesligi nedeniyle sipahilik ile tasraya cikarildiginda Amasya'ya bagli Kopru Kasabasi'na giderek oraya yerlestigi ve bu donemde Ayse Hanim'la evlendigi belirtilmektedir (Silahtar, 1928: 225). Bu evlilikten sonra Ayse Hanim'in Ahmet, Mustafa ve Ali adinda uc oglu ile Saliha, Hatice, Fatma(13) ve Emine(14) adinda dort kizi olmustur. Ogullarindan Ali Bey(15), Fazil Ahmet Pasa ile birlikte katildigi Ra'ab Seferi'nden donerken yolda hastalanarak olmustur (Aycibin, 2001: 10). Fazil Ahmet Pasa ve Fazil (Sehit) Mustafa Pasa sadrazamlik gorevinde bulunmuslardir. Kizlarindan Saliha Hanim Merzifonlu Kara Mustafa Pasa ile evlenmistir(16). Diger bir kizi da Siyavus Pasa ile evlenmistir. Ayse Hanim, oglu sadrazam Fazil Ahmet Pasa'nin Kandiye Seferi'nde pasaya eslik etmis ve sefer boyunca Inadiye Kalesi'nde konaklamistir. H. 1080-M. 1669 tarihinde Kandiye'nin fethedilmesi ile Sadrazam Fazil Ahmet Pasa'nin izniyle Ayse Hanim ve oglu Mustafa Bey hacca gitmislerdir (Yucel, 1996: 462). Galland, Ayse Hanim'in Sieur Marcellin adinda ozel bir doktoru bulundugunu bildirmektedir (Galland, 1973: 188). Ayse Hanim ile ilgili kaynaklardan su ana kadar edinilen bilgiler bununla sinirlidir. Istanbul Cemberlitas'ta yer alan esi Koprulu Mehmet Pasa tarafindan insa ettirilmis kulliye icerisindeki hazirede bulunan turbede, Ayse Hanim'in H.1085-M. 1674 tarihli mezar kitabesi bulunmaktadir(17) (Fot. 1).

[ILLUSTRATION OMITTED]

Fot. 1. Istambul Koprulu Kulliyesindeki Turbe Uzerinde Yer Alan Ayse Hanim in Mezar Kitabesi

Transkripsiyon:

Kopruluzade sadr-i sehid Mustafa Pasa validesi Merhume Aise hanim ruh-u icun Fatiha 108518

Kaynaklarda Ayse Hanim oldukca mutevazi ve dindar bir kisi olarak tanitilmaktadir(19).

Ayse Hanima Miras Yoluyla Intikal Eden ve Tamir Ettirdigi Vakif Eserleri

Vezirkopru Kale Hamami (Yusuf Aga Hamami)

Vezirkopru Ilcesinin Taskale Mahallesi'nde bulunan hamam uzerinde insa ve onarim kitabeleri bulunmamaktadir (Fot.1-Plan. 1-2). Koprulu Kutuphanesi'nde bulunan Ayse Hanima ait vakfiyede " ... ve yine mevzu-i mezkurede garib ta'mir buyurduklari musahhas el-hudud bir kit'a mulk hamami ... (20)" ifadesinden hamamin Ayse Hanim tarafindan tamir ettirildigi anlasilmaktadir. Hamam, Ayse Hanim tarafindan tamir ettirildigine gore daha once insa edilmis olmalidir. Koprulu Mehmet Pasa'nin vakfiyesinde gecen bilgilerden Pasanin Vezirkopru'de hamam yaptirmadigi anlasilmaktadir. Evliya Celebi'de gecen "Cumleden Haci Yusuf Aga Hamaminin ab (u) nevasi ve binasi hub hamamdir (Evliya Celebi, 1999:210)" seklindeki bilgiden Ayse Hanimin babasi Haci Yusuf Aga'nin burada bir hamam insa ettirmis oldugu anlasilmaktadir. Ayni sekilde Huseyin Husameddin de Kedegre (Kopru) Kazasi hakkinda bilgiler verirken, Yusuf Aga'nin H. 1011-M.1602 tarihinde burada bir hamam insa ettirdiginden bahsetmektedir(21) . Yine Huseyin Husamaddin de Ayse Hanimin Vezirkopru'de iki adet hamam insa ettirdigi belirtilmektedir(22) . Ayse Hanimin Vezirkopru'de iki adet hamam insa ettirdigi net bir sekilde gerek vakfiyelerden gerekse tarihi bilgilerden anlasilmakta fakat bu hamamlardan sadece cifte hamamin kesin bir sekilde Ayse Hanim tarafindan insa edildigi soylenebilirken, diger hamamin hangisi oldugu net bir sekilde belgelerde belirtilmemektedir. Yukarida vakfiyede gecen bilgiden, bu hamami Ayse Hanimin kendisinin insa ettirmedigi anlasilmaktadir. Yine Evliya Celebi'de gecen Haci Yusuf Aga hamaminin meshur bir hamam oldugu bilgisinden hareketle bahsedilen hamamin Kale Hamami oldugu tarafimizca dusunulmektedir(23). Fakat hamam Ayse Hanim tarafindan tamir edilmis ve onun tasarrufunda kalmistir.

Tek hamam olarak kuzey-guney yonunde insa edilen eser, bati cephede, Kale Camisi'nin dogu duvan ile birlesmektedir. Hamami olusturan bolumler kuzeyden guneye dogru, soyunmalik, sogukluk, sicaklik, uc adet halvet, su deposu ve kulhandir. Soyunmalik, soguklugun dogu bolumu, sicaklik ve halvet hucrelerinin uzerleri kubbe; Soguklugun orta bolumu, eyvanlar, su deposu ve kulhan bolumlerinin uzerleri de sivri besik tonozlarla ortulmustur. Hamamda malzeme olarak kaba yonu ve moloz tas kullanilmistir. Cephelerde sacaklarda kirpi sacak uygulamasina yer verilmistir.

Soyunmalik bolumune kuzey cephenin ortasina acilan kesme tas orgulu basik kemerli kapidan girilmektedir (Fot.2). Bu bolum kubbe kasnagi uzerine acilan dort adet sivri kemerli pencere ve kubbe merkezinde yer alan aydinlik feneri ile aydinlatilmaktadir. Soyunmalik bolumunun etrafi sekilerle cevrelenmis olup merkezinde sekizgen bir havuz bulunmaktadir. Sekilerin altinda sivri kemerli ayakkabilik nisleri yer almaktadir. Soyunmalik bolumunun guneyinde bulunan ve hafif batiya dogru kaydirilmis kapidan sogukluk bolumune gecilmektedir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

[ILLUSTRATION OMITTED]

Soguktuk bolumu dogu-bati dogrultuda uzanmakta olup, alanin batisinda hela kismi yer almaktadir. Sogukluk bolumunun dogu bolumu kubbe ile kapatilmis orta kisimda ise sivri besik tonoz kullanilmistir. Hela kisminin uzeri capraz tonozla ortuludur. Bolumun aydinlatilmasi, tonoz ve kubbe uzerine acilan isik gozleri ile saglanmaktadir. Sogukluk bolumunun guneyinde yer alan kapidan hamamin sicaklik bolumune gecilmektedir.

Sicaklik bolumu uc eyvanli ve uc kose halvetli bir plana sahiptir. Merkezi mekan ve halvetlerin uzeri kubbe, eyvanlarin uzeri ise sivri besik tonozlarla ortulmustur. Sicaklik bolumu tonoz ve kubbeler uzerinde yer alan isik gozleri ile aydinlatilmaktadir. Bolumun merkezinde olmasi gereken gobek tasi gunumuze ulasmamistir. Dogu ve batidaki eyvanda iki, guneydeki eyvanda ise bir adet kurna vardir. Halvet hucrelerinden guneydoguda ve kuzeybatida yer alanlarda birer adet kurna bulunurken, guneybatida yer alan halvet hucresine iki adet kurna konulmustur.

Sicakligin guneyinde yer alan su deposunun uzeri dogu-bati yonunde sivri besik tonozla ortuludur. Su deposunun guneyinde kulhan ve ambar depolan bulunmaktadir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

[ILLUSTRATION OMITTED]

Vezirkopru Bedesteni (Yusuf Aga Bedesteni)

Vezirkopru ilcesinin merkezinde Orta Cami Mahallesi'nde bulunan bedestenin etrafi arasta dukkanlari ile cevrelenmistir (Fot.3-Plan. 3). Bedesten uzerinde insa ya da onarim kitabeleri bulunmamaktadir. Evliya Celebi, bedestenin banisinin Haci Yusuf Aga (Ayse Hanim'in babasi) oldugunu belirtmektedir (Evliya Celebi, 1999:210). Huseyin Husamettin, bedestenin Koprulu Mehmet Pasa'nin esi Ayse Hanim tarafindan insa ettirildigini ve H.1078/M.1667 tarihinde de evkafinin tanzim edildigini ileri surmektedir(24). Mustafa Cezar, Evliya Celebi'nin Vezirkopru hakkinda vermis oldugu bilgilerden hareketle, bedestenin banisinin Haci Yusuf Aga oldugunu belirtirken (Cezar 1985: 282),Metin Sozen (Sozen 1975: 271) ve Semavi Eyice (Eyice, 1992:310) bedestenin Fazil Ahmet Pasa tarafindan yaptirildigini ifade etmektedirler. Mehmet Tuncel, bedestenin banisinin Ayse Hanim oldugu uzerinde durmaktadir (Tuncel 1980: 124). M. Sami Bayraktar, yapiyla ilgili oncul literaturu verdikten sonra bedestenin banisi hakkinda kesin bir sey soylemekten kacinmakta, sadece yapinin 17.yy ikinci yarisinda insa edildigini belirtmektedir (Bayraktar 2005:212).

[ILLUSTRATION OMITTED]

Ayse Hanim'in Vakiflar Genel Mudurlugu Arsivi'nde bulunan H. 1107-M.1695 tarihli vakfiyesinde vakiflar sayilirken, bedestenin de ismi zikredilmektedir(25) . Bedesten hakkinda baska bir bilginin bulunmadigi vakfiyeden hareketle, Bedestenin de Ayse Hanim'a miras yoluyla intikal ettigi anlasilmaktadir.

Kare planli bedestenin cephe duvarlarinda kasetlenmis moloz tas, kubbe kasnaklarinda bir sira tas uc sira tugla almasikligina yer verilmistir. Beden duvarlarindan ust ortuye ve kasnaklardan kubbeye kirpi sacakla gecilmistir: Bedestenin etrafini cevreleyen dukkanlarda tonozu tasiyan ayaklarin kemer seviyelerine kadar kesme tas ve tugla rastgele kullanilmisken kemer ve tonozlarda tamamen tugla malzeme kullanilmistir. Bedesteni disarida 32 adet dukkan cevrelemektedir. Yapiyi dort yonden kusatan dukkanlarin uzeri gunumuzde cinko ile kapatilmistir (Fot. 4). Yapinin ana beden duvarlari dukkan seviyelerinden yuksek tutulmustur. Her cephede bedesteninin icine girisi saglayan birer adet eyvan seklinde olusturulmus sivri tonozlu kapi bulunmaktadir. Bu kapilardan kuzey ve doguda yer alan kapilarin yan duvarlari uzerinde devsirme Latince yazilmis kitabeler bulunmaktadir. Bu giris kisimlarinin ortasinda yer alan duzgun kesme tasla orulmus basik kemerli kapidan bedestenin ic kismina girilir. Ic mekanin ust ortusu merkezde yer alan fil ayagina atilmis dogu-bati ve kuzey-guney yonde uzanan dort adet yaklasik 5m. genisligindeki kemerlerin tasidigi, dort kubbedir (Fot.5). Kubbeler disaridan sekizgen kasnak uzerine oturtulmustur. daha once insa edilmis olmalidir. Koprulu Mehmet Pasa'nin vakfiyesinde gecen bilgilerden Pasanin Vezirkopru'de hamam yaptirmadigi anlasilmaktadir. Evliya Celebi'de gecen "Cumleden Haci Yusuf Aga Hamaminin ab (u) nevasi ve binasi hub hamamdir (Evliya Celebi, 1999:210)" seklindeki bilgiden Ayse Hanimin babasi Haci Yusuf Aga'nin burada bir hamam insa ettirmis oldugu anlasilmaktadir. Ayni sekilde Huseyin Husameddin de Kedegre (Kopru) Kazasi hakkinda bilgiler verirken, Yusuf Aga'nin H. 1011-M.1602 tarihinde burada bir hamam insa ettirdiginden bahsetmektedir(21) . Yine Huseyin Husamaddin de Ayse Hanimin Vezirkopru'de iki adet hamam insa ettirdigi belirtilmektedir(22) . Ayse Hanimin Vezirkopru'de iki adet hamam insa ettirdigi net bir sekilde gerek vakfiyelerden gerekse tarihi bilgilerden anlasilmakta fakat bu hamamlardan sadece cifte hamamin kesin bir sekilde Ayse Hanim tarafindan insa edildigi soylenebilirken, diger hamamin hangisi oldugu net bir sekilde belgelerde belirtilmemektedir. Yukarida vakfiyede gecen bilgiden, bu hamami Ayse Hanimin kendisinin insa ettirmedigi anlasilmaktadir. Yine Evliya Celebi'de gecen Haci Yusuf Aga hamaminin meshur bir hamam oldugu bilgisinden hareketle bahsedilen hamamin Kale Hamami oldugu tarafimizca dusunulmektedir(23). Fakat hamam Ayse Hanim tarafindan tamir edilmis ve onun tasarrufunda kalmistir.

Tek hamam olarak kuzey-guney yonunde insa edilen eser, bati cephede, Kale Camisi'nin dogu duvan ile birlesmektedir. Hamami olusturan bolumler kuzeyden guneye dogru, soyunmalik, sogukluk, sicaklik, uc adet halvet, su deposu ve kulhandir. Soyunmalik, soguklugun dogu bolumu, sicaklik ve halvet hucrelerinin uzerleri kubbe; Soguklugun orta bolumu, eyvanlar, su deposu ve kulhan bolumlerinin uzerleri de sivri besik tonozlarla ortulmustur. Hamamda malzeme olarak kaba yonu ve moloz tas kullanilmistir. Cephelerde sacaklarda kirpi sacak uygulamasina yer verilmistir.

Soyunmalik bolumune kuzey cephenin ortasina acilan kesme tas orgulu basik kemerli kapidan girilmektedir (Fot.2). Bu bolum kubbe kasnagi uzerine acilan dort adet sivri kemerli pencere ve kubbe merkezinde yer alan aydinlik feneri ile aydinlatilmaktadir. Soyunmalik bolumunun etrafi sekilerle cevrelenmis olup merkezinde sekizgen bir havuz bulunmaktadir. Sekilerin altinda sivri kemerli ayakkabilik nisleri yer almaktadir. Soyunmalik bolumunun guneyinde bulunan ve hafif batiya dogru kaydirilmis kapidan sogukluk bolumune gecilmektedir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

[ILLUSTRATION OMITTED]

Soguktuk bolumu dogu-bati dogrultuda uzanmakta olup, alanin batisinda hela kismi yer almaktadir. Sogukluk bolumunun dogu bolumu kubbe ile kapatilmis orta kisimda ise sivri besik tonoz kullanilmistir. Hela kisminin uzeri capraz tonozla ortuludur. Bolumun aydinlatilmasi, tonoz ve kubbe uzerine acilan isik gozleri ile saglanmaktadir. Sogukluk bolumunun guneyinde yer alan kapidan hamamin sicaklik bolumune gecilmektedir.

Sicaklik bolumu uc eyvanli ve uc kose halvetli bir plana sahiptir. Merkezi mekan ve halvetlerin uzeri kubbe, eyvanlarin uzeri ise sivri besik tonozlarla ortulmustur. Sicaklik bolumu tonoz ve kubbeler uzerinde yer alan isik gozleri ile aydinlatilmaktadir. Bolumun merkezinde olmasi gereken gobek tasi gunumuze ulasmamistir. Dogu ve batidaki eyvanda iki, guneydeki eyvanda ise bir adet kurna vardir. Halvet hucrelerinden guneydoguda ve kuzeybatida yer alanlarda birer adet kurna bulunurken, guneybatida yer alan halvet hucresine iki adet kurna konulmustur.

Sicakligin guneyinde yer alan su deposunun uzeri dogu-bati yonunde sivri besik tonozla ortuludur. Su deposunun guneyinde kulhan ve ambar depolan bulunmaktadir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

[ILLUSTRATION OMITTED]

Vezirkopru Bedesteni (Yusuf Aga Bedesteni)

Vezirkopru ilcesinin merkezinde Orta Cami Mahallesi'nde bulunan bedestenin etrafi arasta dukkanlari ile cevrelenmistir (Fot.3-Plan. 3). Bedesten uzerinde insa ya da onarim kitabeleri bulunmamaktadir. Evliya Celebi, bedestenin banisinin Haci Yusuf Aga (Ayse Hanim'in babasi) oldugunu belirtmektedir (Evliya Celebi, 1999:210). Huseyin Husamettin, bedestenin Koprulu Mehmet Pasa'nin esi Ayse Hanim tarafindan insa ettirildigini ve H.1078/M.1667 tarihinde de evkafinin tanzim edildigini ileri surmektedir(24). Mustafa Cezar, Evliya Celebi'nin Vezirkopru hakkinda vermis oldugu bilgilerden hareketle, bedestenin banisinin Haci Yusuf Aga oldugunu belirtirken (Cezar 1985: 282),Metin Sozen (Sozen 1975: 271) ve Semavi Eyice (Eyice, 1992:310) bedestenin Fazil Ahmet Pasa tarafindan yaptirildigini ifade etmektedirler. Mehmet Tuncel, bedestenin banisinin Ayse Hanim oldugu uzerinde durmaktadir (Tuncel 1980: 124). M. Sami Bayraktar, yapiyla ilgili oncul literaturu verdikten sonra bedestenin banisi hakkinda kesin bir sey soylemekten kacinmakta, sadece yapinin 17.yy ikinci yarisinda insa edildigini belirtmektedir (Bayraktar 2005:212).

[ILLUSTRATION OMITTED]

Ayse Hanim'in Vakiflar Genel Mudurlugu Arsivi'nde bulunan H. 1107-M.1695 tarihli vakfiyesinde vakiflar sayilirken, bedestenin de ismi zikredilmektedir(25) . Bedesten hakkinda baska bir bilginin bulunmadigi vakfiyeden hareketle, Bedestenin de Ayse Hanim'a miras yoluyla intikal ettigi anlasilmaktadir.

Kare planli bedestenin cephe duvarlarinda kasetlenmis moloz tas, kubbe kasnaklarinda bir sira tas uc sira tugla almasikligina yer verilmistir. Beden duvarlarindan ust ortuye ve kasnaklardan kubbeye kirpi sacakla gecilmistir: Bedestenin etrafini cevreleyen dukkanlarda tonozu tasiyan ayaklarin kemer seviyelerine kadar kesme tas ve tugla rastgele kullanilmisken kemer ve tonozlarda tamamen tugla malzeme kullanilmistir. Bedesteni disarida 32 adet dukkan cevrelemektedir. Yapiyi dort yonden kusatan dukkanlarin uzeri gunumuzde cinko ile kapatilmistir (Fot. 4). Yapinin ana beden duvarlari dukkan seviyelerinden yuksek tutulmustur. Her cephede bedesteninin icine girisi saglayan birer adet eyvan seklinde olusturulmus sivri tonozlu kapi bulunmaktadir. Bu kapilardan kuzey ve doguda yer alan kapilarin yan duvarlari uzerinde devsirme Latince yazilmis kitabeler bulunmaktadir. Bu giris kisimlarinin ortasinda yer alan duzgun kesme tasla orulmus basik kemerli kapidan bedestenin ic kismina girilir. Ic mekanin ust ortusu merkezde yer alan fil ayagina atilmis dogu-bati ve kuzey-guney yonde uzanan dort adet yaklasik 5m. genisligindeki kemerlerin tasidigi, dort kubbedir (Fot.5). Kubbeler disaridan sekizgen kasnak uzerine oturtulmustur.

[ILLUSTRATION OMITTED]

Fot. 3. Vezirkopru Bedesten ve Arastasi (Nejdet Igci Arsivi'nden)

Yapinin ic tarafinda beden duvarlari, moloz taslarin horasan harci ile kasetlendirilmesiyle olusturulan bir orgu sistemine hakimken, ust ortu kubbe ve tasiyici kemerler tamamen tugla malzeme ile orulmustur. Bedestenin ic mekaninin aydinlatilmasi duvarlarin ust kisimlarina acilan alti adet sevli pencere ile saglanmaktadir. Bedestenin tam merkezinde yer alan fil ayagi zeminden yuksek tutulmus bir kaide uzerinde yukselmektedir. Ayagin kuzeye bakan cephesi uzerinde yer alan sivri kemerli kapi vasitasiyla icine girilmektedir. Iceride dort yana sivri kemerlerle genisletilmis ve uzeri pandantiflerle gecilen tugla orgulu bir kubbe ile kapatilmis bir acikliga ulasilir. Mekan kucuk mazgal pencerelerle aydinlatilmaktadir. Kubbenin guneydogusunda yer alan acikliktan, ayagin ust tarafinda yer alan uzeri kucuk bir kubbe ile ortulmus mekana gecilmektedir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

Fot. 4 Vezikopru Bedesteninin Etrafini Cevreleyen Dukkanlar

[ILLUSTRATION OMITTED]

Fot. 5. Vezikopru Bedesteni Ic Mekan

Ayse Hanim Tarafindan Insa Ettirilen Vakif Eserleri

Vezirkopru Kale Camisi

Yapi ilce merkezinde Tas Kale Mahallesi'nde bulunmaktadir (Fot.6- Plan.4). Cami uzerinde her hangi bir kitabe bulunmamaktadir. Ayse Hanim'in Vakiflar Genel Mudurlugu Arsivi'nde bulunan H. 1107-M.1695 tarihli Vakfiyesi'nde "...Taskale'de bina olunan cami-i serif de Furkan-i kerimus- sandan bir cuz-i serif tilavet eden bir Salih mutedeyyin ve ehli Kur'an kimesneye Yaga nam karyede olan hassa-i muqine-i mukufelerinden hasil olan hububattan bir meta mahsul verile... seklinde gecen ibareden hareketle, yapinin Ayse Hanim tarafindan yaptirildigi anlasilmaktadir. M. Sami Bayraktar da Vakiflar Genel Mudurlugu Arsivi'nde yer alan H.1107/M.1695 tarihli vakfiye'de gecen bilgiden hareketle yapinin Ayse Hanim tarafindan yaptirildigini belirtmektedir (Bayraktar 2005: 80).

[ILLUSTRATION OMITTED]

Fot. 6. Vezikopru Kale Camisi (Nejdet Igci Arsivinden)

[ILLUSTRATION OMITTED]

Plan 4.Vezirkopru Kale Hamami ve Kale Camisi (V.G.M.A)

Yapi kuzey-guney dogruttuda uzanan bir alan uzerine insa edilmistir. Cami, kuzeyinde yer alan uc bolumlu son cemaat mahalli ile harim kismindan olusmaktadir. Camide insa malzemesi olarak; son cemaat mahalli ve minarede tamamen kesme tas, cephelerde ise bir sira kesme tas uc sira tugladan olusan orgu malzemesi kullanilmistir. Caminin harim kisminin uzeri sekizgen kasnaga oturan kubbe ile ortulmustur (Fot.7). Kubbe kasnagi uzerinde dort adet sivri kemerli pencere acilmistir. Kubbe kasnaginda kirpi sacak uygulamasina yer verilmistir. Caminin bati ve guney cephelerinin alt kismi uzerinde ikiser dogu cephede ise bir adet sivri sagir kemerli pencere ve bati, dogu ve guney cephelerin ust kisimlari uzerinde de birer adet sivri kemerli pencere acilmistir.

Caminin kuzeybati kosesine bitisik olan minaresi tamamen kesme tas malzemeyle insa edilmistir. Minarenin govde baslangicindan yukarisi yakin tarihlerde yenilenmistir (Bayraktar 2005: 82).

Caminin kuzeyinde uc bolumlu son cemaat mahalli bulunmaktadir. Mahallin uzeri uc adet kucuk kubbe ile kapatilmistir. Ust ortu koselerde duvarlar tarafindan tasinirken ortada iki adet mermer sutun tarafindan tasinmaktadir. Kemerler baklava dilimli sutun basliklari uzerine oturmaktadir. Son cemaat mahallinin giris bolumu ahsap dogramali camekanla kapatilmistir. Son cemaat mahalinin dogu ve batisindaki kisimlari zeminden yuksek tutulmustur. Mahallin guney cephesi uzerinde harime giris kapisinin dogu ve batisinda birer adet duz lentolu pencere bulunmaktadir. Pencerelerin alinliklari yagli boya ile yapilmis gul ve bitkisel bezemelerle suslenmistir. Son cemaat mahallinin guney duvarinin dogu uaunda yer alan dar bir merdivenle harimdeki kadinlar mahfiline gecilmektedir. Son cemaat mahallinin guney cephesinin tam ortasinda yer alan basik kemerli kapi ile caminin harim bolumune girilmektedir. Ahsap cifte kapi kanatlan orijinal olup cakma teknigi ile yapilmislardir. Kanatlarin govdeleri uzerinde bulunan ahsap gobekler, prizmatik ucgenlerle olusturulan bezeme kusaklan ile cevrelenmistir.

Harim kismi kareye yakin dikdortgen bir plana sahiptir (Fot.8). Harimin uzeri tromplarla gecilen bir kubbe ile ortulmustur. Koselerden tromplara geciste mukarnas dolgu kullanilmistir. Harim dogu, bati ve guney cepheler uzerine acilan pencerelerle aydinlatilmaktadir. Harimin cepheleri uzerinde kalemisi bezemeler bulunmaktadir.

Caminin mihrabi guney cephenin tam ortasinda bulunmaktadir (Fot.9). Mihrabin uzeri yagli boyalarla boyanmistir. Mihrap kavsarasi sekiz sira mukarnasla dolgulanmistir. Mihrap nisinin etrafi iki genis bordur ile cevrelenmistir. En distaki bordur kaval silme ile sinirlandirilmis olup, bordur uzerinde merkezde yer alan sekizgen motifinin uclarindan cikan saplarla olusturulan cesitli geometrik sekiller ve bunlann ortalarinda yer alan stilize bitkisel bezemeler bulunmaktadir. Bu borduru ic taraftan kaval silme ve profilli silmeler cevrelemektedir. Distan ice dogru ikinci genis bordur uzeri sade birakilmistir. Mihrap alinligi uzerinde iki adet kabara bulunmaktadir. Ayrica alinligin her iki tarafinda yagli boya ile yapilmis cicek buketi tasvirine yer verilmistir. Mihrabin tac kismi bes bolume ayrilmis olup, uzerleri 12 dilimli cicek ve cicek saplari ile bezenmistir.

Yapinin minberi ahsap malzemeden cakma teknigi ile yapilmis olup, kaliteli bir iscilik yansitmaktadir (Fot. 10). Minberin supurgelik kisimlarinin uzerinde yan yana yerlestirilmis dort adet ahsap kemerli bosluk bulunmaktadir. Bunlardan cepheye bitisik olan daha yuksek tutulmustur (Fot.11). Yan aynaliklar iki bordur ile cevrelenmistir. Distaki genis bordur uzerinde cicek ve palmetlerden olusan ve birbirinin devami niteligindeki bezemelere yer verilmisken icteki dar bordur uzerinde rumi ve kivnk dallardan olusan ve saplarla birbirlerine baglanan bezeme kusagina yer verilmistir. Minberin aynalik kisimlarinda merkezde yer alan daire icerisindeki alti kollu ciceklerin etrafini saran kivnk dallardan olusan ve birbirini tekrarlayan bir kompozisyon bulunmaktadir. Korkuluk kisminin uzeri rumi ve kivnk dallardan olusan bezemelerle tezyin edilmistir. Minberin kapi kanatlarinin baglandigi dikmeler uzerinde birbirinin tersi seklinde yerlestirilmis uc dilimli palmetlerden cikan saplarla birbirlerine baglanan bir kompozisyon bulunmaktadir. Minber kapi kanatlari birbirini tamamlar sekilde bezenmistir. Kanatlar kapatildiginda iki dairevi madalyon icerisine yerlestirilmis uclari uc dilimli palmetlerle son bulan kivrik dallarla olusturulmus bitkisel kompozisyon ortaya cikmaktadir. Kapinin tac kismi kafes oyma teknigi ile islenmis geometrik sekillerle olusturulmustur. Minberin-kulah kismi orijinal degildir.

Cami hariminin dogu duvari uzerinde harime dogru cikma yapan iki uzengi tasi uzerine yerlestirilmis ahsaptan kafes oyma teknigi ile islenmis vaaz kursusu bulunmaktadir. Harimin kuzey cephesi uzerinde ahsap kadinlar mahfili bulunmaktadir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

[ILLUSTRATION OMITTED]

[ILLUSTRATION OMITTED]

[ILLUSTRATION OMITTED]

[ILLUSTRATION OMITTED]

Cami, ilce merkezinde Kale Mahallesi'nde bulunmaktadir (Fot.12-Plan. 5). Caminin uzerinde insa yada onarim kitabesi yer almamaktadir. Ancak Vakiflar Genel Mudurlugu Arsivi'nde bulunan H. 1107-M.1695 tarihli Ayse Hanim'a ait vakfiye'de gecen "...ve yine kasaba-i mezkure dahilinde Toprak Kalesi icinde muceddeden bina buyurduklari cami-i serifte.." seklinde gecen bilgiden hareketle yapinin banisinin Ayse Hanim oldugu anlasilmaktadir(27) . Bu vakfiyeden hareketle yapinin vakfiyenin tanzim edildigi tarihten kisa bir zaman once insa ettirilmis oldugunu soylemek mumkundur.

Kuzey-guney dogrultuda dikdortgen bir alan uzerinde yer alan cami, guneyinde bulunan eve bitisiktir. Bati cephesi ise bitisigindeki evin bahcesi ile cevrelenmektedir. Caminin beden duvarlari gunumuzde sivanmis olup, duvarlarin uzeri beyaz boya ile boyanmistir. Caminin girisi kuzeyinde olup giristen gecildikten sonra son cemaat mahalline ulasilmaktadir. Bati-dogu dogrultuda uzanan mahallin uzeri ahsap tavanla kapatilmistir. Mahal kuzey cephesi uzerine acilan ustte iki buyuk ve altta iki kucuk yuvarlak kemerli pencere ile dogu cephesi uzerinde yer alan bir adet yuvarlak kemerli pencere tarafindan aydinlatilmaktadir. Mahallin batisinda yer alan ahsap merdiven ile kadinlar mahfiline gecilmektedir. Mahallin batisinda ahsap minaresi yer almaktadir. Minarenin uzeri gunumuzde cinko ile kaplanmistir.

Son cemaat mahallinin guney cephesinin tam ortasinda yer alan duz lentolu kapidan gecilerek harim kismina girilmektedir . Harim kuzey-guney dogrultuda uzanmakta olup, uzeri ahsap tavanla kapatilmistir. Harim bati ve dogu cepheleri uzerine acilan ikiser adet yuvarlak kemerli pencere ile aydinlatilmaktadir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

Harimin guney cephesinin tam ortasinda mihrap yer almaktadir (Fot.13). Mihrap beyaz kirec tasindan yapilmistir (Bayraktar 2005: 79). Bes koseli olarak tasarlanan mukarnas dolgulu mihrap nisi, uzeri bitkisel bezemelerle olusturulmus genis bir bordur ile cevrelenmistir.

Caminin minberi de beyaz kirec tasindan yapilmistir. Mihrap ve minber orijinal olmayip yakin zamanlarda yapilmislardir (Bayraktar 2005: 79). Harimin kuzeyinde kadinlar mahfili bulunmaktadir. Mahfil ahsaptan yapilmis olup, son cemaat mahallinin batisinda bulunan ahsap merdivenle mahfile gecilmektedir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

[ILLUSTRATION OMITTED]

Samsun'un Vezirkopru ilcesinde Ganioglu Mahallesi Hacikoy Caddesi uzerinde bulunmaktadir (Fot. 14-Plan. 6-7). Yapi uzerinde herhangi bir insa yada onarim kitabesi bulunmamaktadir. Evliya Celebi, hamamin Fazil Ahmet Pasa tarafindan yaptirildigini belirtmektedir (Evliya Celebi, 1999:210). Fakat Vakiflar Genel Mudurlugu Arsivi'nde bulunan H. 1107-M.1695 tarihli Ayse Hanim'a ait vakfiye'de gecen bilgiden hareketle yapinin Ayse Hanim tarafindan insa ettirildigi anlasilmaktadir (28). Huseyin Husamaddin de yapinin Ayse Hanim tarafindan insa ettirildigini ifade etmektedir (Huseyin Husameddin, 1928: 378). Hamam 1964-65, 1976 ve 2006 yillarinda Vakiflar Genel Mudurlugu tarafindan restore edilmistir (Bayraktar 2005: 248).

[ILLUSTRATION OMITTED]

Hamam, erkekler ve kadinlar kismi olmak uzere, cifte hamam olarak insa edilmistir. Dogu-bati dogrultuda insa edilen cifte hamamin erkekler ve kadinlar kismi dort eyvanli ve kose halvet hucreli plan tipinde ve birbirinin simetrisi olacak sekilde insa edilmislerdir. Erkekler ve kadinlar kismi batidan doguya dogru soyunmalik, sogukluk ile tuvaletler ve sicaklik bolumlerinden olusmaktadir. Su deposu ve kulhan kisimlari ortak olarak kullanilmaktadir. Her iki bolumunde; soyunmalik bolumleri kubbe, sogukluk bolumleri ikiser kucuk kubbe, traslik ve tuvalet kisimlarinin uzeri aynali tonoz, sicaklik mekaninin uzeri kubbe, eyvanlarin uzerleri aynali tonoz, halvet hucrelerinin uzeri tromplarla gecilen kubbe ile ortuludur. Hamamda insa malzemesi olarak, cephelerde iki sira tugla bir sira moloz tas ile kubbe kasnaklarinda uc sira tugla bir sira moloz tas malzeme kullanilmistir. Cephelerde yer alan moloz taslar tugla cerceve icerisine alinarak kasetlenmistir. Cephelerde ve kubbe kasnaklarinda kirpi sacak uygulamasina yer verilmistir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

Erkekler bolumu soyunmaligina kuzey cephenin ortasina acilan yuvarlak kemerli kapidan girilmektedir (Fot. 15). Kare bir mekan olan soyunmaligin uzeri sekizgen kasnakli bir kubbe ile ortuludur. Soyunmalik bolumunun aydinlatilmasi, kubbe kasnagi uzerine acilan dort adet tugladan orulmus sivri kemerli pencere ile kubbenin merkezinde yer alan isik gozleri tarafindan saglanmaktadir. Soyunmalik bolumunun ortasinda sekizgen bir havuz yer almakta ve bolumun etrafi yerden yukseltilmis sekilerle cevrelenmistir. Soyunmalik bolumunun dogu cephesinin merkezinden kuzeye kaydirilmis yuvarlak kemerli bir kapi ile sogukluk mekanina gecilmektedir.

Kuzey guney dogrultuda dikdortgen bir plan arz eden sogukluk bolumunun kuzeyinde traslik mekani, guneyinde ise hela bolumu bulunmaktadir. Sogukluk bolumunun uzeri iki adet kucuk kubbe ile ortulmusken hela ve traslik kisimlarinin uzeri aynali tonozla kapatilmistir. Bu bolumun aydinlatilmasi, ust ortuyu olusturan kubbe ve tonozlar uzerine acilan isik gozleri ile saglanmaktadir. Sogukluk bolumunun dogu cephesi uzerine acilan kapi ile hamamin sicaklik mekanina gecilmektedir.

Sicaklik bolumu dort eyvanli kose halvet hucreli bir plana sahiptir. Bolumun merkezi kubbe ile kapatilmis, eyvanlann uzerlerinde ise aynali tonoz kullanilmistir. Mekanin aydinlatilmasi kubbe ve aynali tonozlar uzerine acilan isik gozleri ile saglanmaktadir. Sicaklik mekaninin merkezinde gobek tasi yer almaktadir. Sogukluk bolumunde sicaklik bolumune girisi saglayan eyvan haric diger eyvanlarda ucer adet kurna bulunmaktadir. Sicaklik mekaninin uclarina acilan yuvarlak kemerli kapilar vasitasiyla halvet hucrelerine gecilmektedir. Halvet hucrelerinin uzerleri kubbe ile kapatilmistir. Hucrelerin aydinlatilmasi kubbe uzerine acilan isik gozleri ile saglanmaktadir. Halvet hucrelerinde ikiser adet kurna bulunmaktadir. Kadinlar kismina soyunmalik bolumunun guney cephenin ortasina acilan tugla orgulu basik kemerli kapidan girilmektedir. Kadinlar bolumu erkekler bolumunun bir simetrisi seklinde tasarlanmistir. Hamamin su deposu bolumunun uzeri besik tonozla ortuludur. Kulhan ve depo bolumlerinin uzerleri gunumuzde kullanilmadigindan dolayi ahsap cati ile kapatilmistir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

[ILLUSTRATION OMITTED]

Vezirkopru Arastasi

Vezirkopru ilcesinin merkezinde Orta Cami Mahallesi'nde bulunan arasta uzerinde insa ya da onarim kitabeleri bulunmamaktadir (Fot.16-Plan. 8). Evliya Celebi, bedestenin banisinin Haci Yusuf Aga (Ayse Hanim'in babasi) oldugunu belirtirken arasta hakkinda herhangi bir bilgi vermemektedir (Evliya Celebi, 1999:210). Bu bilgi Evliya Celebi'nin sehri ziyaret ettigi donemde Arasta dukkAnlarinin henuz insa edilmemis olduklarini gostermektedir. Mustafa Cezar, arastanin banisinin Koprulu Fazil Mustafa Pasa yada Koprulu Numan Pasa olabilecegini ifade etmektedir (Cezar 1985: 282). Metin Sozen vd. arastanin Fazil Ahmet Pasa tarafindan yaptirildigini ileri surmektedir (Sozen 1975: 271). Mehmet Tuncel, arastanin Ayse Hanim tarafindan yaptirildigini belirtmektedir (Tuncel 1980: 124).

Ayse Hanim'in Koprulu Kutuphanesi'nde bulunan 15/2458 nolu ve "devletlu efendimiz merhumenin sureti vakfiyesidir" ifadesi ile baslayan vakfiye icerisinde yer alan H. 1102/M.1690 (29) ve H. 1107-M. 1695 (30) tarihli vakfiyeler arasta dukkanlari hakkinda detayli bilgiler vermektedirler. Bu vakfiyeler birbirlerini tamamlayici niteliktedirler. Asagida verilen metin bedesten etrafinda insa edilen arasta dukkanlarini konu alan vakfiyelerde gecen bilgilen ihtiva etmektedir.
   ... vilayeti Anadolu'da nifs-i kasaba-i Kedegre'de vaki bir taraftan
   bezezistan ba'zan Koca Ali oglu Hasan Celebi Mulku ve Ba'zan Huseyin
   Efendi kerimesi Hatice Hatun mulki ve iki taraftan Tarik-i amm ile
   mahdud ahsabdan mebni 11 bab fevkani odalari ve tahtinda alti bab
   dukkani mustemil olan hani kebiri ve muderris Ahmet Efendinin
   kezalik-i ahsaptan bina eyledigi bir taraftan maru'z-zikr (31)
   bezezistan ve bir taraftan yine bezezistan kapisi ve bir taraftan
   musaru'n-ileyh Mustafa Pasa hazretlerinin mulku ve bir taraftan
   tarik ile mahdud her biri ahire muttasil yedi bab dukkani ve yine
   mezbur Ahmed Efendiden istira etmekle mulku musteralari olup zikr
   olunan bezezistanda vakfi kadimeleri olan dekakini malumiye muttasil
   olmagla tecdiden mustagni olan dort bab dukkan ... i ve bezezistanda
   olan fil-cumle (32) 66 dolabi ve yine asil bedestenin tasrasinda
   (33) dort tarafa acilan 29 bab dukkanlari ve yine bezezistanin
   karsisinda muceddeden bina olunan 22 bab orta dukkanlari ve yine
   bezezisitanda muceddeden bina o lunan iceri tarafa acilan dukkanlar
   ki Kurt Yusuf Hani'na acilan kapidan hamama varinca 26 bab dukkani
   ve yine bezezistanin tasra tarafa muceddeden bina olunan dukkanlar
   ki iceri tarafa acilir hamamdan Kurt Yusuf Hani'na acilan kapiya
   varinca 23 bab dukkani ve yine bezezistanin tasrasinda muezzinden
   alinan dukkanlarin ust tarafindan dere basina varinca 10 bab
   dukkani, ve yine muezzinden dukkanlar ki fevkanisinden mada idi
   (34) dukkani yine carsida cifte hamam kurbinde kuyumcu siralari
   muezzinden alinan dukkanlara gelince 18 bab dukkani ve yine asil
   bezezistanin tasrasinda olan dolaplar ve muceddeden bina olunan
   dukkanlarin baslarinda olan 11 dolabi ve yine kaza-i mezburede kain
   ishak Alaki demekle led-el ahali malumu'l-hudud olup tecdiden ve
   tavsifden mustagniye olan mezra-i memluke-i ma'lume-i vakf ve habs
   edup ... (35)


Yukarida gecen bilgilerden hareketle Arastanin Ayse Hanim tarafindan insa ettirilmis oldugunu soylemek mumkundur. Arasta dukkanlari merkezde bulunan bedesteni dogu, bati, guney ve kuzey yonlerden cevrelemektedir. Dort yonde birer adet girisi bulunan arasta, toplam ice bakan 78 adet dukkan ile disa bakan 23 adet dukkandan olusmaktadir. Arastanin bati kapisinin guneyine dogru ice bakan sekiz, disa bakan yedi dukkan olmak uzere toplam 15 dukkan yer almaktadir. Yine bati girisinin kuzeyinde gittikce doguya dogru kirilma yapan ice bakan 11 ve disa bakan dokuz olmak uzere toplam 20 dukkan sirasi bulunmaktadir. Dukkanlarin uzeri besik tonozlarla ortulmustur. Dukkanlarda kemer uzengi taslarina kadar agirlikli olarak kesme tas kullanilmisken kemer ve ust ortulerde tugla malzeme kullanilmistir. Disaridan dukkanlarin uzeri kursunla kaplanmistir. Batida yukarida zikredilen dukkanlarin arasinda yer alan ve arastanin icerisine girisi saglayan kapi hafif sivri bir tonozla ortulmus eyvan bicimindedir. Kapinin kemeri uzengi tasi seviyesine kadar kesme tas kullanilmisken tonoz ve ust kisimda tugla malzeme kullanilmistir. Kapinin sacak kismi testere disi seklinde tasarlanmistir. Girisin ortasinda yer alan basik kemerli aciklikla bedestenin de bulundugu arastanin ic kismina girilmektedir.

Arastanin kuzey girisi sivri kemerli sade bir kapiyla olusturulmustur. Kapinin ice bakan tarafi eyvan seklinde tasarlanmis olup, kemer seviyesine kadar kaba yonu moloz tasla orulen beden duvarlarinin olusturdugu aciklik tugla orgulu besik tonozla kapatilmistir. Giris kisminin batisinda bir, dogusunda uc adet dukkan bulunmaktadir. Dukkanlarin uzerleri tugla orgulu besik tonozlarla kapatilmistir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

Arastanin dogusunda yer alan ucuncu giris kapisi, kapi kemerinin ust seviyesine kadar kesme tas malzeme ile orulmusken, ust kisimda tugla, iki sira tugla bir sira tas malzeme kullanilmistir. Kapinin sacak kismi testere disi seklinde yerlestirilen tuglalarla hareketlendirilmistir. Bu kisimda kapinin kuzeyinde batiya dogru kirilan yedi adet disa bakan ve yedi adette ice bakan olmak uzere toplam 14 dukkan bulunmaktadir. Bu dukkan sirasinin ustune muhdes ahsap bir yapi yapilmistir. Yapinin bati taraftan cikma yapan bolumu bu tarafta yer alan alti adet ahsap direk uzerine oturtulmustur. Yine dogu giris kapisinin guneyinde arastanin icine bakan 13 adet dukkan sirasi yer almaktadir. Bu bolumun guneyinde uzeri kubbe ortulu mescit bulunmaktadir.

Arastanin guneybatisinda dorduncu giris kapisi bulunmaktadir. Kapi oldukca basit bir kurguya sahiptir. Kapinin kesme tas orgulu basik kemerli girisinden gecilerek besik tonoz ortulu mekana girilir. Guney giris kapisinin batisinda arastanin icine bakar sekilde yerlestirilmis uc adet dukkan sirasi yer almaktadir. Kapinin dogusunda ice bakar sekilde yerlestirilmis 10 adet dukkan siralanmaktadir. Bu dukkanlarinda kemer ve ust ortulerinde tugla malzeme kullanilmis ve disaridan kursunla kaplanmislardir.

Arastanin kuzey giris kapisi ile bedesten arasinda iki ayri hacim seklinde yerlestirilmis ve toplam 22 adet dukkandan olusan bolumler bulunmaktadir. Bu dukkanlarin da diger dukkanlar gibi alt seviyelerinde kesme tas, ust kisimlarda ve besik tonozlarda tugla kullanilmistir. Dukkanlarin ust ortusu disaridan kursunla kaplanmistir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

Degerlendirme

Ayse Hanim tipki babasi Yusuf Aga gibi memleketi Vezirkopru'de bircok vakif eseri insa ettirmistir. Bu yonuyle bolgede imar faaliyetlerinde bulunan onemli baniler arasinda yer almaktadir. Hem babasinin yaptirmis oldugu vakif eserlerinin koruyuculugunu ustlenmis hem de esi Mehmet Pasa'nin olumuyle yarim kalan bolgedeki hayir eserlerinin tamamlanmasini saglamistir.

Ayse Hamm'in gunumuze ulasmis yapilan uzerinde herhangi bir kitabe ile karsilasilmamaktadir. Fakat, Kale Camisi'nin bati bahce duvan uzerinde beyaz mermer uzerine iki satir seklinde yazilmis, Ayse Hanim'a ait bir cesme kitabesi yer almaktadir (Fot. 17).

Transkripsiyon:

Kad-afaza ve essa sahibetu'l hayrat ve'l-hasenat Ayse Hanim te'mmadallah'u bi-gufran-i

Haza'l-Azb'ul-furat fi sene elf ve seb'a ve seb'in ca'alethu farzen-li-yevmiddin.

Anlami:

Bu tatli suyu H.1077- (M.1666) tarihinde, hayir sahibi, Allah gunahlarini bagislasin ve rahmet etsin, Ayse Hanim akitmistir.

Kitabe Ayse Hanim'a ait ve gunumuze ulasabilmeyi basarmis tek kitabe olmasi acisindan son derece onemlidir.

[ILLUSTRATION OMITTED]

Ayse Hanim'in yukarida zikredilen hayir eserlerinden baska bolgede gunumuze ulasamayan bir takim vakif eserleri de bulunmaktadir. Bunlar arasinda kasaba etrafinda bircok cesme, mektep (36), suyollarinin tamiri ve Tas kale icerisinde bir camasirhane yer almaktadir. Aslinda kasabanin suyollarinin insasina Koprulu Mehmet Pasa (38) tarafindan baslanilmis olup omru vefa etmemesi uzerine Ayse Hanim tarafindan suyollari tamamlattinlmistir (39). Suyollanndan sehre gelen sudan kimlerin kullanacagina dair Ayse Hanim'in vakfiyesinde detayli bilgiler verilmektedir (40). Ayrica Ayse Hanim Kopru Kasabasi'na bagli bes koyde de cesmeler insa ettirmistir (41).

Ayse Hanim sadece yapi yaptirmakla kalmamis bolgedeki fakir-fukaranin hamiligini de ustlenmistir. Vakfin gelirlerinden fakirlere dagitilacak yemeklerin yapilmasi icin pirinc, bal, et, yag, nohut, sogan, safran, ekmek alinmasi, yemeklerin pisirilmesi icin gerekli olan odunun temin edilmesi ve debbaghaneye bu ise karsilik senede 100 akce kira verilmesi vakfin sartlari arasindadir (42). Ayrica her Cuma gunu Taskale Camisi'nin kapisi onunde fakir fukara'ya 30 akce dagitilmasi ve vakfin harcamalarindan artan paranin da yine fakir fukaranin kullanimina ayrilmasi vakfiyede sart kosulmaktadir (Bkz. Tablo 1).

Tablo 1. Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 2458'de yer alan kitapcik icindeki uc adet vakfiyeye gore vakfin giderleri

Ayse Hanim'in bolgedeki vakiflarinda 25 kisi gorevlendirilmistir. Vakfin giderleri vakfin akarlari arasinda olan bes koy, uc kit'a hamam, bezezazistan ve etrafini cevreleyen arasta dukkanlarinin gelirleri ile karsilanmaktadir. Bu vakif eserlerinden gelen gelirlerin disinda Fazil Ahmet Pasa tarafindan Ayse Hanim vakfina yillik 3320 akce bagislanmistir (44). Fakat vakfiyeden anlasildigi uzere bu 3320 akcelik bagis, vakfin akarlarinin onariminda kullanilmak sartiyla vakfa birakilmistir. Bu gelirlerden baska Ayse Hanim'a Koprulu Mehmet Pasa kendi vakiflarinin gelirlerinden gunluk 200 akce maas baglamistir (45). Bu tarihi bilgiler, Ayse Hanim'in memleketinde ustlenmis oldugu imar faaliyetlerinin esi ve oglu tarafindan desteklendigini gostermektedir.

Gerek Ayse Hanim tarafindan bolgede insa edilmis eserler gerekse kendisine miras yoluyla intikal etmis olan eserler Turk mimarisi icerisinde de onemli bir yere sahiptirler. Tek hamam olarak insa edilen Kale Hamami ve Cifte Hamam'in sicaklik bolumleri sekizgen planli ve dort eyvanli olarak tasarlanmislardir. XVII.yuzyil hamamlarinda genellikle bu plan semasinin uygulandigi gorulmektedir (Sozen, 1975: 272). Bolgede bu plan semasinin en yakin ornegi ile Amasya-Merzifon Kara Mustafa Pasa Hamami'nda (pasa Hamami) (Cerkez, 2005: 60-97) karsilasimaktadir. Burada yine sekizgen bir plana sahip olan sicaklik makaninin koselerine halvet hucreleri yerlestirilmistir.

Kale camisi tek mekanli, girisinde uc yada bes bolumlu son cemaat mahalli bulunan yapilar sinifina girmektedir. Bu plan semasi ile genellikle menzil kulliyeleri icerisinde yer alan camilerde karsilasilmaktadir (Muderrisoglu, 1993: 254). Bu plan semasinin XVII.yy'da menzil kulliyelerindeki ornekleri arasinda, Malatya-Hekimhan Koprulu Mehmet Pasa Camisi (M. 1661) (Aytac, 1998: 111-112), Suriye-idlip- Cisr-i Sugur Koprulu Mehmet Pasa Camisi (Topcu, 2010: 120), Bilecik-Vezir Han Koprulu Mehmet Pasa Camisi (Erken, 1977:73), Kayseri-incesu Kara Mustafa Pasa uygumalamari arasinda da Safranbolu-Koprulu Mehmet Pasa Camisi (Eryuksel, 2005: 15-32), Amasya-Merzifon Kara Mustafa Pasa Camisi (Cerkez, 2005: 60-97) ornek olarak gosterilebilir.

Vezirkopru bedesteni kare bir mekana sahip olup, mekan ortada yer alan ici bosaltilmis bir ayaga atilan kemerlerle dort esit parcaya bolunerek uzeri kubbelerle kapatilmistir. Disaridan dukkan siralari ile cevrelenerek dort yonden iceriye giris verilmistir. Bu yonuyle bedesten klasik bedesten semasinin son orneklerinden birini teskil etmektedir (Bayraktar 2005: 333). Mustafa Cezar, Bedestenin etrafinin arasta dukkanlari ile cevrelenmis olmasindan dolayi, yapiyi arastali bedestenler sinifinda degerlendirmektedir (Cezar, 1985: 281). Bu tipin benzer ornekleri ile Tokat (Cezar, 1985: 281) ve Ankara Mahmud Pasa Bedesteni'nde (Erdogan vd., 2007: 127-128) karsilasilmaktadir.

Sonuc

Bu calismada Koprulu Mehmet Pasa'nin esi Ayse Hanim'in dogum yeri Samsun-Vezirkopru'de (Kopru Kasabasi) girismis oldugu imar faaliyetleri irdelenmistir. calisma bulgulari Ayse Hanim'in bolgede imar faaliyetinde bulunan onemli banilerden biri oldugunu ve bolgenin sosyal ve ekonomik yasamina onemli katkida bulundugu yonundedir. Ayse Hanim, babasindan kendisine miras yoluyla kalan yapilari yasatip, yeni yapilar insa ederek vakfi daha da zenginlestirmeyi basarmistir. Bedesten, arasta ve hamam gibi ticari getirisi bulunan yapilar insa ederek vakfin yasatilmasini saglamis ve bolgenin ekonomik yasamina katkida bulunmasinin yani sira insa ettirmis oldugu, cami, mektep, cesme ve camasirhane gibi sosyal islevli yapilarla da toplumsal gelismeyi desteklemistir. Ayrica bulgular Ayse Hanim'in bolgedeki dusuk gelirli ailelerin de hamiligini ustlendigine ve bu faaliyetlerinin aile uyeleri tarafindan da destekledigine isaret etmektedir.

Ayse Hanim tarafindan insa ettirilen yapilarin fonksiyonu degerlendirildiginde, bolgenin ticari alt yapisinin dikkate alindigi ve sehirdeki ticari faaliyetlerin gelistirilmesine iliskin yapilar insa edildigi anlasilmaktadir. Calismanin Osmanli burokrat kadinlarinin kamusal alandaki konumlari uzerine yapilacak arastirmalara kaynak olusturacagi dusunulmektedir.

Notlar

(1) Koprulu ailesinin imar faaliyetlerini konu alan bir calisma icin bakiniz: Sultan Murat Topcu (2010), XVII. Yuzyil ikinci Yarisinda Etkin Bir Bani Ailesi: Koprululer, (Erciyes universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu islam Tarihi ve Sanatlari Anabilim Dali Turk islam Sanatlari Bilim Dali Yayinlanmamis Doktora Tezi), Kayseri.

(2) Aslen Arnavutlugun Berat Kazasi'na bagli Rudnik (Ruznik) Koyu'nden olan pasanin ailesi, o daha dogmadan Vezirkopru'ye gelip yerlesmistir. Cocuklugu ve gencligi hakkinda elimizde bilgi bulunmayan Mehmet Pasa, IV. Murad zamaninda Matbah-i Amire (saray Mutfagi)'nda ve daha sonrada hassa odali Husrev Aga'nin himmetiyle Enderun'da buyuk odali ve ardindan da Hazine-i Amire hizmercisi olarak saraya girmistir. Gecimsizligi ve serkesligi nedeniyle sipahilik ile tasraya cikarilmis ve Amasya'ya bagli Kopru Kasabasi'na geri donmek zorunda kalmistir. Burada Ayse Hanim ile evlenen Mehmet Pasa, daha sonraki donemlerde, kapicilar kathudaligi, Amasya Sancak Beyligi, Trabzon valiligi, Sam Eyaleti Mutesellimligi, Anadolu Eyaleti, Yoneticiligi Kostendil Sancagi, ve Trablussam Eyaleti yoneticiliklerinde bulunmustur. 26 Zilkade Cuma 1066 (15 Eylul 1656) tarihinde Boynuyarali Mehmed Pasa'nin yerine, Hatice Turhal Sultan'in destegi ile sadrazam olmustur. Koprulu Mehmet Psa zekasi ve ilerlemis yasinin vermis, oldugu tecrubeler sayesinde kisa zamanda Osmanli burokrasisini eline gecirmeyi basararak, kendisinden sonra aile uyelerinin devlet kademelerinde gorev almasini saglamistir. Pasa H. 1072-M. 1661 tarihinde Edirne'de yakalanmis oldugu turbesine sonucunda vefat etmistir. Vasiyeti uzerine onceden istanbul'da yaptirmis oldugu turbesine defnedilmistir. Koprulu Mehmet Pasa hakkinda daha detayli bilgi icin bakiniz: Behcet-i ibrahim, Silsiletu'l Asafiyyeti Fi Devleti'l-Hakaniyyeti'l-Osmaniyye (Tarih-i Sulale-i Koprulu), Koprulu Kutuphanesi, Ahmet Pasa No: 212, V.2b-76b; Silahtar Findiklili Mehmet Aga, Silahtar Tarihi, Istanbul, 1928, C.I, s. 225; Ahmet Coban (2005), Hadikatu'l Vuzera Adli Anabilim Dali), Erzurum, s.87; Amasyali Abdizade Huseyin Husameddin (1928), Amasya Tarihi, C.IV, Istanbul, s.69; Tayyip Gokbilgin (1967), "Koprululer", I.A.., C.VI, M.E.B.Y., Istanbul, s. 893; Metin Kunt (1971), The Koprulu Years: 1656-1661, (Princeton Universitesi Yayimlanmamis Doktora Tezi); I. Hakki Uzuncarsili (1995), Osmanli Tarihi, Cilt II, 2. Kisim Ankara, s. 414.

(3) Hatice Turhal Sultan 1663 tarihli vakfiyesinde kendisinden "en buyuk halifenin hanesini aydinlatan isik, "cagin Haticesi" olarak soz etmektedir. Padisah cagin imami olurken, sultan ailesi kadinlari "cagin Ayse'si" yada "cagin Fatma'si" olarak nitelendirilmektedir (Pierce, 1998: 215, 218, 221).

(4) XVII. Yuzyilla birlikte sehzadelerin sancaklara gonderilmek yerine Istanbul'da toplanmasi, hukumdarlik ailesinden kadinlarin imar faaliyetlerinin tasradan cok Istanbul'da odaklanmasina yol acmistir. 17.yuzyilin ilk yarisinda yapilan Sultan Ahmet camisi disinda, 16.yuzyilin ortalarindan 17. Yuzyilin sonlarina kadar Istanbul'da yapilan buyuk kulliyelerin cogunu Osmanli sarayinin kadin mensuplari yaptirmislardir (Thys-senocak 2009: 23).

(5) Bunun en guzel ornegi IV. Mehmet'in annesi Hatice Turhan Sultan tarafindan Canakkale Bogazi'na insa edilmis olan Seddulbahir ve Kumkale'dir (Thys-senocak, 2009: 24).

(6) Butun imparatorluk tarihi boyunca olusturulan 2309 hatun vakfinin, 499'u 17. yuzyilda tesis ettirilmistir (Yuksel, 1998: 48).

(7) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, 15/2458, V.1-18.

(8) V.G.M.A.,Defter No: 604, Sira No: 303, Sayfa:208

(9) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, 15/2458, V.19-27.

(10) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, V.28-31.

(11) Behceti ibrahim Efendi tarafindan Kopruluzade Ahmet Pasa'nin istegi uzerine yazilmis olan "Tarih-i Sulale-i Koprulu" adli eserde ailenin erkek uyeleri hakkinda, Koprulu Mehmet Pasa'dan baslayarak detayli sekilde bilgiler verilmis olmasina ragmen, aileni kadin uyeleri hakkinda hicbir bilgiye yer verilmemistir. Behcet-i ibrahim, Silsiletu'l Asafiyyeti Fi Devleti'l-Hakaniyyeti'l-Osmaniyye (Tarih-i Sulale-i Koprulu), Koprulu Kutuphanesi, Ahmet Pasa, No: 212

(12) Maalesef Yusuf Aga hakkinda da elimizde fazla bilgi bulunmamaktadir. Yusuf Aga ile ilgili ilk olarak Evliya Celebi'nin seyahatnamesinden bir takim bilgiler edinmekteyiz. Evliya Celebi H.1057-M.1647 tarihinde ziyaret ettigi Kopru Kasabasi hakkinda bilgi verirken Yusuf Aga'nin kasabada 70 adet hayir binasi insa ettirmis oldugundan bahsetmektedir. Bunlar arasinda Tas kale'de Haci Yusuf Aga Camisi, Haci Yusuf Aga Hani, Haci Yusuf Aga Mektebi, Haci Yusuf Aga Hamami ve bedesteninin isimlerini zikretmektedir (Evliya Celebi, 1999: 210). Yusuf Aga hakkinda bilgi veren diger bir kaynak ise Abizade Huseyin Husamettin tarafindan yazilmis olan "Amasya Tarihi" adli calismadir. Burada gecen" ... . 1011'de eskiyayi Celaliye'nin hucumuyla Kopri Kasabasi metruk oldugundan su evkafin mutevellileri camileri, mektepleri kisman imar etmis, ve Kopri ayanindan (Yusuf Aga) diger hamam insa ve birkac metruk mescidi imar ..." seklindeki bilgiden hareketle Yusuf Aga'nin 17.yy baslarindan itibaren bolgede onemli bir guc sahibi oldugu anlasilmaktadir (Huseyin Husameddin, 1928: 378). Ayse hanimin Koprulu kutuphanesinde bulunan vakfiyesinde gecen "tarif-i karin-el-azze-ves'sereflerinden " (varlikli ve serefli) seklindeki ibareden hareketle de Yusuf Aga'nin olduklca varlikli ve guclu bir kisilik oldugu anlasilmaktadir. Maalesef kaynaklardan Yusuf Aga hakkinda edinebildigimiz bilgiler bundan ibarettir. Su ana kadar edinilen bilgilerden Yusuf Aga'nin Ayse hanimdan baska, Ahmet ve Mehmet adinda iki oglu bulundugu anlasilmaktadir. Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 3/2448, V.6b, 9b,. Ayse hanimin Koprulu Kutuphanesinde bulunan vakfiyesinin sartlar kisminda Toprak Kale icinde muceddeden insa ettirdigi cam-i serifte okunmasini sart kostugu cuz-i seriflerin sevaplarinin Hatice Hanim ile Fatma Hanim'in ruhlarina hibe edilmesini istemesi seklindeki bilgiden hareketle de iki de kiz kardesinin bulundugu anlasilmaktadir. Koprulu Kutuphanes, Vakfiyeler, No: 2458, v. 13a-b.

(13) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, 3/2448, V.46a.

(14) Emine adinda bir kizinin oldugu Amcazade Huseyin Pasa'nin H.1112-M.1700 tarihli vakfiyesinden anlasilmaktadir, "... vezir-i azam iken muteveffa magfurunleh Koprulu Mehmet Pasa merhum'un kerimesi Emine Hanim ..." V.G.M.A., Defter No: 502, Sira No: 1, Sayfa: 1.

(15) Ali Bey hakkinda aileye ait olan vakfiyelerde ve Behceti ibrahim'in "Tarih-i Sulale-i Koprulu" adli eserinde herhangi bir bilgi bulunmamaktadir. Fakat donemin cagdas kaynaklarinda Ali Bey ile ilgili olarak bir takim bilgilere rastlanmaktadir. Ayse Hanimin ortanca oglu Mustafa Bey'in H.1047-M 1638 tarihinde dogmus olmasini dikkate alarak Ali Bey'in Mustafa Bey'den bir veya iki yas kucuk oldugu tarihi kaynaklarda gecen tanimlardan anlasilmaktadir. Mustafa beyle Ali bey arasinda fazla bir yas farkinin bulunmadigini Muhurdar Hasan Aga,nim Belgrad'a gelen Nemce elcisinin Fazil Ahmet Pasa'nin yaninda duran Mustafa ve Ali beyleri merak edip kim olduklarini sordugunu beliktirken kullandigi tanimdan anlasilmaktadir. (" ... bu iki taze begler kimdur deyu sual edecek, tercumani mezbur; bunlar sadr-i azam hazretlerinin karindaslaridir deyu cevap verup ..." (Yucel, 1996: 134). Ali Bey hakkinda ilk bilgiye H. 1072-M. 1662 tarihinde Muhurdar Hasan Aga'nin Cevahiru't-Tevarihi'nde Fazil Ahmet Pasa'nin Nemce seferinin anlatildigi kisimda rastlanmaktadir. ("... Mahsure-i Belgrad'a geldigimizde azim alay olup beglerbegiler saginda ve solunda ve sancak begleri anlarun alti yaninda ve sipah kullari dahi kanat olup sagla solunda ve yeniceri dahi otaga yakin selamda durup dergah-i ali muteferrikalari ve dergah-i ali cavuslari efendimuz (Fazil Ahmet Pasa) askeri onunde yuruyup efendimuzun ic agalari tuglar onunde yuruyup efendimuzun karindaslari Mustafa Beg ve Ali Beg cifte yalabuklar gibi onlerinde yuruyup cumle beglerbegileri ve selamda duran asakir-i islam bunlarin selamin alup bu uslub uzere her gun yuruyup ve defterdar pasa dahi tuglar onunde yururdu" (Yucel, 1996: 133).

(16) Yusuf Akyurt tarafindan Merzifonlu Kara Mustafa Pasa'nin aile seceresi hazirlanmistir. Bu secerede Yusuf Akyurt, Kara Mustafa Pasa'nin Koprulu Mehmet Pasa'nin Emine adindaki kiziyla evlenmis oldugunu belirtilmektedir Akyurt, 1947: 14).

(17) Turbe Kulliyenin Divanyolu'na bakan cephesi uzerinde, dershane-mescidin dogusunda yer almaktadir. Ilk yapildiginda dershane-mescidin kuzeyine yakin bir yerde oldugu tahmin edilen turbe, H.1288-M.1871 tarihinde Divanyolu'nun genisletilmesi esnasinda yikilarak bugunku yerinde yeniden insa edilmistir (Cobanoglu, 2002: 255). Kitabe yeni insa edilen turbe uzerinde yer almaktadir. Orijinal mezar kitabesi hakkinda elimizde herhangi bir bilgi bulunmamaktadir.

(18) Kitabede Ayse hanimin Koprulu Mehmet Pasa'nin esi olarak belirtilmemesi oldukca dikkat cekicidir. Kanaatimizce bunda oglu Mustafa Bey'e olan duskunlugunun yani sira Koprulu Mehmet Pasa'nin zalimligi ile un salmasinin onemli bir etkisi vardir.

(19) "... valide-i azizeleri bir muselleme ve muhazzere hatundur ki ru-yi zeminde iffet u ismet ve siyam u ibadet ile misli yokdur. On seneden beru yil orucin ve sabahlara kadar namaz ve ibadet ederdi. Esbabi bir fakire hatun gibi bir veziri azamun hatuni ve bir vezir-i azamun validesi ola bunun vasfi mumkun degildir ..." (Yucel, 1996: 462).

(20) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, 15/2458, V. 4b.

(21) "... 1011 'de eskiyayi Celaliyenin hucumuyla Kopri Kasabasi metruk oldugundan su evkafin mutevellileri camileri, mektepleri kismen imar etmis ve Kopri ayanindan (Yusuf Aga) diger hamam insa ve birkac metruk mescidi imar ..." (Huseyin Husameddin, 1928: 378).

(22) " ... ve bir cami-i serif, ve iki hamam ve cism-i bir bedesten insa ve evkafini 1078 de tanzim etmistir." (Huseyin Husameddin, 1928: 378).

(23) M. Sami Bayraktar da benzer gerekcelerden hareketle hamamin Haci Yusuf Aga tarafindan insa edilmis olabilecegini belirtmektedir (Bayraktar 2005: 252).

(24) "Koprulu Mehmet Pasa zaman-i sadaretinde bu kopru sehrini imara himmet ederek sehrin sark tarafindan cesim-i bir misli bina ve tagamiye ve vasag etmis ve sehre su getirmek icin cismi su yollarina mubaseret ettigi bir zamanda vefat eylediginden halilesi (Aise Hanim) su hayrati ikmal ve bir cami-i serif, ve iki hamam ve cism-i bir bedesten insa ve evkafini 1078 de tanzim etmistir (Huseyin Husameddin, 1928: 378).

(25) V.G.M.A.,Defter No: 604, Sira No: 303, Sayfa:208.

(26) V.G.M.A.,Defter No: 604, Sira No: 303, Sayfa:208.

(27) V.G.M.A.,Defter No: 604, Sira No: 303, Sayfa:208

(28) "... ve yine kasaba-i mezkurede pazar icinde muceddeden bina buyurduklari ma'lumetu'l- hudud iki kit'a hamami ..." V.G.M.A.,Defter No: 604, Sira No: 303, Sayfa:208.

(29) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, 15/2458, V.19-27.

(30) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, 15/2458, V.28-31.

(31) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, 15/2458, v.23a.

(32) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, 11/2454, V. 2b.

(33) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, 15/2458, V.29a.

(34) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, 11/2454, V. 3a.

(35) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, 11/2454, V. 3b.

(36) B.O.A., cevdet Muarrif, Gomlek No: 7535.

(37) "... ve mezkur Taskale icinde bina buyurduklari camasirhane kayyumuna hizmeti mukabelesinde yevmi iki akce vazife verile ..." Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 2458, V. 14a.

(38) "Amasiyye Sancagi'nda Kedegre Kazasina tabi Kopri nam Kasabada kendum bina ettirdigim su yollari meremmetine ve yol uzerinde nuz'l-u-ebna-i sebil icun idad ettigim hanlarim..." Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 3/2448, V.46a.

(39) "Koprulu Mehmet Pasa zaman-i sadaretinde bu Kopru sehrini imara himmet ederek sehrin sark tarafindan cesim-i bir misli bina ve tagamiye ve vasag etmis ve sehre su getirmek icin cismi su yollarina mubaseret ettigi bir zamanda vefat eylediginden halilesi su hayrati ikmal ve bir cami-i serif, ve iki hamam ve cism-i bir bedesten insa ve evkafini 1078 de tanzim etmistir (Huseyin Husameddin, 1928: 378).

(40) "...ve Yusuf Aga'nin evine akan sudan karindasim oglu Ali celebi'ye ki Buyuk Ali celebi'dir ona bir masura su verile. Defe karindasim oglu Kucuk Ali celebi'ye Havva Hatun evine akan sudan bir masura su verile. Def'e karindasim oglu Huseyin Efendiye evladi Hatice'nin evine akan sudan bir masura su verile Gurcu Yusuf Aga'nin evine giden susan Aise Hatuna emaneten bir masura su husn-i ihtayarimla verdim ahurdan kimesne mani olmaya ...". Koprulu Kutupphanesi, Vakfiyeler, No: 2458, V. 13a-b-14a.

(41) "...ve zikr olunan kedegre kasabasi etrafinda bina olunan cesmelerin suyolcularina hizmetleri mukabelesinde 10 akce vazife verile. Ve yine Kasaba-i Mezburiyyeye tabi bes kit'a karyelere cari olan cesmelerin suyolcularina hizmetleri mukabelesinde yevmi 20 akce vazife verile ..." Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 2458, V. 11b.

(42) " ... ve helle-i evkaf-i mezkureden her senede merre Ramazan-i serifde fukara icun tabi olunacak te'ame (as-yemek) altmisar vakiyye (dortyuz dirhemlik tarti) pirinc ve on sekiz vakiyye hesel (bal) ve elli vakiyye lahm 'enem (et) ve on sekiz vakiyye revgan-i sade (sade yag) ve alti vakiyye nohut ve on iki vakiyye sogan ve on dirhem za'feran (safran) ve yuz dirhem tuz alunup teslim oluna ve tab-i te'ame kifayet mikdari odun alina ve debbaghane dahi mukabile senede yuz akce icaret (kira) verile ve uc yuz akcelik nan-i aziz (ekmer) alina ..." Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 2458, V. 14b-15a.

(43) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 2458'de yer alan kitapcik icindeki H.1120-M. 1708 tarihli vakfiyede gecmektedir.

(44) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 2458, V. 15a-b. Ayrica Ahmet Pasa'nin H.1089-M.1678 tarihli vakfiyesinde validesi Ayse Hanim'in vakiflarinin masrafi icin senede 120 esedi kurus verilmesi sart kosulmaktadir. Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 4/2447, V. 58b.

(45) Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 3/2448, V.46b.

Kaynakca

Akyurt Y. (1947). Akyurt, Yusuf, Turk Asar_i Atikasi Binalerine Aid Tarihi Mecmua (Yalniz Osmanlilar Devri incesu, Kayseriye, Divrigi, Sivas), Kisim III, cild VI, Ankara. Cild VI, Ankara.

Amasyali Abdizade Huseyin Husameddin (1928), Amasya Tarihi, c.IV, Istanbul: Hukumet Matbaasi.

Antoine G. (1973). Istanbul'a Ait Gunluk Aniar 1672-1673, (serhlerle yayinlayan: charles scheter), 1(1672), (Cev: Nahid sirri Orik), Ankara.

Aycibin Z. (2001). XVII. Yuzyil Sadrazamlarindan Koprulu-zade Mustafa Pasa Doneminde Osmanli Devletinin siyasi ve sosyal Durumu, (Mimar sinan Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Tarih Anabilim dali Ortacag Tarihi Programi Yayimlanmamis Yuksek Lisans Tezi), Istanbul.

Aytac I. (1998). Malatya ve Yoresi'ndeki Turk Islam Yapiari. Selcuk Universitesi sosyal Bilimler Enstitusu Arkeoloji-Sanat Tarihi Anabilim Dali Sanat Tarihi Bilim Dali Yayimlanmamis Doktora Tezi), Konya.

Bayraktar M. s. (2005). Samsun ve Ilcelerinde Turk Mimari Eserleri. Yayimlanmamis Doktora Tezi, Ataturk Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Sanat Tarihi Anabilim Dali, Erzurum, Turkiye.

Behcet-i Ibrahim, Silsiletu'l Asafiyyeti Fi Devleti'l-Hakaniyyeti'l-Osmaniyye (Tarih-i Sulale-i Koprulu), Koprulu Kutuphanesi, Ahmet Pasa, No: 212, V.2b-76b.

Cezar M. (1985). Tipik yapiariyla Osmanli Sehirciliginde Carsi ve Klasik Donem Imar Sistemi. Istanbul: Is Bankasi Kultur Yayinlari

Cerkez M. (2005). Merzifon'da Turk Devri Mimari Eserleri. Yayimlanmamis Doktora Tezi, Ankara Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Sanat Tarihi Anabilim Dali, Ankara, Turkiye.

Coban A. (2005). Hadikatu'l Vuzera Adli Eserin Tenkitli Transkripsiyonu. Yayinlarimamis Yuksek Lisans Tezi, Ataturk universitesi sosyal Bilimler Enstitusu Tarih Anabilim Dali, Erzurum, Turkiye.

Cobanoglu A. V. (2002). Koprulu Kulliyesi. Turkiye Diyanet Vakfi Islam Ansiklopedisi, c.26: 255-257.

Denktas M. (1997). Incesu Merzifonlu Kara Mustafa Pasa Kulliyesi. Vakiflar Deresi, 26:193-224.

Erdogan A. vd. (2007). Osmanlida Ankara. Ankara: Buyuksehir Belediye Baskanligi Yayinlari.

Erken s. (1977). Turkiye'de Vakif Abideler ve Eski Eserler, 2. Ankara: Vakiflar Genel Mudurlugu Yayinlari.

Eryuksel E. (2005). Safranbolu Sehrinde 17-19. Yuzyi Osmanli camileri. Yayimlanmamis Yuksek Lisans Tezi, Gazi Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Sanat Tarihi Anabilim Dali, Ankara, Turkiye.

Evliya Celebi bin Dervis Mehmet celebi (1999). Evliya Celebi Seyahatnamesi Topkapi Sarayi Bagdat 305 Yazmasinin Transkripsiyonu-Dizini (Haz: Yucel Dagli-seyit Ali Kahraman) Istanbul.

Gokbilgin T. (1967). Koprululer. Icinde Islam Ansiklopedisi, 6. Istanbul: Milli Egitim Bakanligi Yayinlari: 892-908.

Kunt M. (1971). The Koprulu Years: 1656-1661. Yayimlanmamis Doktora Tezi Princeton Universitesi, ABD.

Muderrisoglu F. (1993). 16. Yuzyilda Osmanli Imparatorlugunda Insa Edilen Menzil Kulliyeleri. Yayimlanmamis Doktora Tezi, Hacettepe universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Arkeoloji-Sanat Tarihi Anabilim Dali, Ankara, Turkiye.

Pierce L. (1996). Harem-i Humayun Osmanli Imparatorlugu''nda Hukumranlik ve Kadinlar. (cev: Ayse Berktay). Istanbul: Tarih Vakfi Yurt Yayinlari.

Silahtar Findiklii Mehmet Aga (1928). Silahtar Tarihi, C.I. Istanbul: T.T. Enc. Kulliyati.

Sozen M. vd. (1975). Turk Mimarisinin Gelisimi ve Mimar sinan, Istanbul: Turkiye Is Bankasi Yayinlari.

Topcu S. M. (2010). XVII. Yuzyi Ikinci Yansinda Etkin Bir Bani Ailesi: Koprululer. Yayinlarimamis Doktora Tezi, Erciyes universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Islam Tarihi ve Sanatlan Anabilim Dali Turk Islam Sanatlan Bilim Dali, Kayseri, Turkiye.

Tuncel M. (1980). Osmanli Mimarisinde Bedestenler. Yayimlanmamis Doktora Tezi, Ankara Universitesi Dil ve Tarih Cografya Fakultesi, Ankara, Turkiye.

Uzuncarsii I. H. (1995). Osmanli Tarihi, Cilt 3. Kisim 2. Ankara: Turk Tarih Kurumu Yayinlari.

Yucel A. S. (1996). Muhurdar Hasan Aga'nin Cevahiru't-Tevarih'i. Yayimlanmamis Doktora Tezi, Erciyes Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu, Kayseri, Turkiye.

Yuksel H. (1998). Osmanli Sosyal ve Ekonomik Hayatinda Vakiflarin Rolu (1585-1683). Sivas: Dilek Matbaaciik.

B.O.A., cevdet Muarrif, Gomlek No: 7535.

Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 2458.

Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 4/2447.

Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 3/2448.

Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 11/2454.

V.G.M.A.,Defter No: 502, sira No: 1, sayfa:1.

VG.M.A.,DEFTER NO: 604, SIRA NO: 303, SAYFA:208.

Sultan Murat Topcu *

Erciyes Universitesi
Tablo 1. Koprulu Kutuphanesi, Vakfiyeler, No: 2458'de yer alan kitapcik
icindeki uc adet vakfiyeye gore vakfin giderleri

Taskale Camisi'nde Hz.         Yagci nam Karyede hububatin
Peygamberin ruhu i gin bir     etirinden bir meta verile.
cuz-i erif okuyana

Hz. Peygamberin dogum          Hamam ve bezezistandan senede 2880
gununde okunacak olan          akce verile.
meviidi erif i gin

Evkaf mutevetlisi Kanndasi     Hamam ve bezezistanin gelirlerinden
oglu Huseyin Efendiye          yevmi 25 akce verile ve zikr olunan
hizmeti karsiliginda           karyeter hasilinin hamisi dahi ona
                               masruta ola.

Taskale'deki Cami'ye imam      Imamlik hizmeti karsiliginda Hamam
ve hatip olana                 ve bezezistanin helleinden yevmi 6
                               akceye mutasarrif ola.
                               Hatiplik hizmeti karsiliginda Comi nam
                               karye-i mukufe hasitinin erba-i
                               ihmasima (4/5'ine) mutasarrif ola.
                               Ve imam olan Kur'an-i kerimden bir
                               cuz-i serifi okuyup sevabini Ayse
                               Hanimin annesinin ruhuna hibe edip,
                               hizmeti karsiligi yevmi iki akce
                               vazifeye mutasarrif ola.
                               Ve her hamis gunu (Persembe gunu)
                               cami-i mezkurede her kim vaiz ve
                               nasih otursa hele-i mezkureden yevmi
                               uc akce vazifeye mutasarrif ola.
                               Ayni gun camide Kur'an-i Kerimden bir
                               cuz-i serif okuyup sevabinin
                               valideterinin ruhtarina hibe eden kisi
                               hizmeti karsitig yevmi uc akce
                               vazifeye mutasarrif ola.

Muezzin olan iki kisiye        Her biri hizmeti karsiliginda uc akce
                               vazifeye mutasarrif ola.
                               Muezzinlerden biri Kur'an-i Kerimden
                               bir cuz-i serif tilavet edup sevabini
                               vakf-i mesar-ilayhanin ceddi
                               azizelerinin ruhi Serifelerine hibe
                               eyleyup hizmeti karsiliginda yevmi iki
                               akce vazifeye mutasarrif ola.
                               Ve biri dahi Kur'an-i Kerimden bir cuz
                               i serif tilavet edup sevabini vazfe-i
                               mumi ilayhanin ceddi emcadlan ruhi
                               Serifelerine hibe edeler hizmeti
                               karsiliginda iki akce vazifeye
                               mutasarrif ola
                               Ve Depe nam karye hasilinin erba-i
                               imhasi ol iki muezzine verile

Kayyum                         Yevmi iki akce vazifeye mutasarrif ola

Cami'de seyh olana             Iki akce vazife ile Kur'an-i Kerimden
                               bir cuz-i serif okuyup sevabini
                               Karindasi Ahmed Aga'mn ruhuna hibe
                               ede. Bu hizmeti karsiliginda da yevmi
                               iki akce vazifeye mutasarrif ola (9b).
                               Ve bir feth-i serif tilavet edup
                               sevabiniYusuf Aga'ninruhuna hibe
                               edup hizmeti karsihgi yevmi iki akce
                               vazifeye mutasarrif ola (10a).

Fukara icin                    Cami-i serif-i merkume kapisinda
                               etfal-i fukara-i muminine 30 akce
                               hele-i merkumeden tasadduk oluna
                               (10a).

Ulemadan iki mutasarrif        Kur'an-i Kerimden bir cuz-i serif
kimesne                        okuyup sevabini Ayse Hanim'a hibe
                               eyleye hizmetleri karsiliginda her biri
                               yevmi uc ak e vazifeye mutasarrif ola.

Bir alim mutedeyyin kimesne    Bir cuz-i serif tilavet edup sevabini
                               ervah-i sehid-i islamine hibe eyleye
                               hizmeti karsiliginda uc akce vazifeye
                               mutasarrif ola(10b).

Ulemadan bir Salih kimesne     Cam-i serifte bir sure-i mulk tilavet
                               edup sevabini Ayse Hanima hibe ede.
                               Hizmeti karsiligi yevmi bir akce
                               vazifeye mutasarrif ola (10b).

Revkan-i kanadil icin          Hele-i mezbureden yevmi on akce
                               verile (11a).

Cesmenin su yolcusuna          Yevmi on ak e vazife verile (11a).

Ferras                         Yevmi iki akce vazifeye mutasarrif ola
                               (lla-b).

Katip olana                    Yevmi bes akce vazifeye mutasarrif
                               ola (11b).

Kedegre Kasabasi etrafinda     10 akce vazife verile (11b).
bina olunan cesmelerin su
yolcularina

Kasaba-i mezkureye tabi        Yevmi 20 akce vazife verile (11a-12b).
bes kit'a karyelere cari
olan cesmelerin
suyolcularina

Cabi otana                     Hizmeti karsiliginda senede Yagci nam
                               karye hasilinin erba-i imhasindan (4/5)
                               bir meta mahsul verile (12 a).

Toprakkale Camisi'ne her       Dikecik nam karyesinin erba-i imhasina
kim imam ve hatip olursa       mutasarif ola (12a-b).

Muezzin                        Yevmi uc akce vazifeye mutasarrif ola
                               (12 b).

Kayyim                         Yevmi iki akce vazifeye mutasarrif ola
                               (12 b).

Ferras                         Yevmi iki akce vazifeye mutasarrif ola
                               (12b).

Revkan-i kanadil icin          Yevmi iki ak e verile.

Ramazan-i Serif'te camide      Beher sene bes kurus verile (13a).
yanacak kendil icin

Bir Salih kimesne              Kur'an-i Kerimden bir cuz-i serif
                               tilavet edup Sevabini Hadice Hanimin
                               ruhuna hibe ede hizmeti karsiligina
                               yemi uc akce veri [e (13 a).

Bir Salih adem                 Kur'an-i Kerimden bir Cuz-I Serif
                               kiraat edup sevabini Fatma hatunun
                               ruhuna hibe ede hizmeti karsiligina
                               yemi u er ak e verile (13 a-b).

Taskale'deki                   Hizmeti mukabelesinde yevmi iki akce
Camasirhane'nin kayyimina      vazife verile.

Fakir fukara icin ramazanda    Senede 100 akce icaret verile (14b-
pisirilecek yemek icin         15a)
debbaghaneye                   Ve 300 akcelik ekmek atina.

Taskale Camisi'nde talebe'ye   Yevmi 30 akce verile ve yevmi iki
haftada bes gun Kur'an         akcesi dahi tevcihed-i tevliyet ola
okumayi ogreten kimesneye      (24a-b) (43).

TOPLAM                         3473 akce 5 kurus
(Karyelerin yilhk hasilati
ve Ramazanda fakirlere
dagitilacak yemekte
kullanilacak erzakin
tutari toplamin disinda
birakilmistir)
COPYRIGHT 2009 Eastern Mediterranean University
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2009 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Author:Topcu, Sultan Murat
Publication:Kadin/Woman 2000
Article Type:Report
Date:Dec 1, 2009
Words:9295
Previous Article:An evaluation of "Vurun Kahpeye" Halide Edip Adivar's novel in terms of feminist therapy/ Halide Edip Adivar'in "Vurun Kahpeye" adli eserinin...
Next Article:Ayten Alkan (Ed.) (2009). Cins Cins Mekan.
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2019 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters