Printer Friendly

'Cythral o D,n' Penyberth yn cael ei gofio.

Byline: Gan ERYL CRUMP

Eleni mae'n 75 mlynedd ers un o ddigwyddiadau mwyaf dramatig hanes Cymru yn y ganrif ddiwethaf, sef llosgi'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth ar Fedi'r 8fed 1936, gan y cenedlaetholwyr Saunders Lewis, D J Williams a Lewis Valentine.

Cafodd Cythral o Dn, llyfr newydd gan Arwel Vittle ei lansio yng nghynhadledd flynyddol Plaid Cymru yn Llandudno y penwytrhnos diwethaf.

Mae'r gyfrol sy'n llawn lluniau cofiadwy, ac sy''n cynnwys cyflwyniad gan Dafydd Wigley, yn adrodd hanes digwyddiadau cyffrous a chynnwrf y cyfnod.

Daw teitl y llyfr o sylwadau gan un o blismyn gorsaf yr heddlu ym Mhwllheli ar y noson, a ddywedodd wrth Lewis Valentine bod y tri "wedi gwneud cythral o dn" wrth losgi adeiladau'r safle.

"Roedd yr heddwas yn dipyn o broffwyd," meddai Arwel, "oherwydd roedd y Tn yn Llyn yn un o ddigwyddiadau mwyaf arwyddocaol hanes diweddar Cymru.

"Daeth y digwyddiad yn un eiconig i genedlaetholwyr ac weithiau mae hynny'n golygu bod rhywun yn anghofio cymaint o gynnwrf a achoswyd gan y weithred ar y pryd.

"Lle gwahanol iawn i Gymru 2011 oedd Cymru 1936.

"Gwlad lle'r oedd hyd yn oed y syniad, heb sn am y realiti, o Gymru fel cenedl wleidyddol yn un simsan iawn."

Dros y blynyddoedd daeth Penyberth a ffigurau "Y Tri" yn symbolau pwysig i'r mudiad cenedlaethol yng Nghymru.

Ond dynion nid symbolau a drefnodd roi cytiau gwersyll yr awyrlu ar dn, ac a ddewisodd ildio i'r awdurdodau a wynebu llysoedd cyfraith Lloegr yn sgil hynny meddai'r awdur.

Dywedodd Dafydd Wigley am ddigwyddiadau 1936: "Mae'n anodd i ni, ac yn arbennig i'r genhedlaeth ifanc, ddirnad anferthedd y weithred.

"Bryd hynny, roedd ymerodraeth Prydain yn rheoli chwarter y byd a'r meddylfryd imperialaidd yn parhau.

"Efallai fod yr amser yn aeddfed i ddadansoddi beth oedd cyfraniad tymor hir Penyberth i ddatblygu ein hymwybyddiaeth a'n seici cenedlaethol.

"Mae'r gyfrol hon yn werthfawr i helpu cenhedlaeth newydd i wybod am y weithred, ac i ni oll ddechrau gwerthuso'r digwyddiad fel rhan o hanes Cymru'r ugeinfed ganrif."

Mae Arwel, sy'n hannu o ardal Caerfyrddin ond sy'n gweithio fel cyfiethydd ac yn byw yn Llanwnda ger Caernarfon, eisoes wedi cyhoeddi cofiant i un o'r tri, sef Lewis Valentine, a gyrhaeddodd restr hir Llyfr y Flwyddyn yn 2007, ond mae'r gyfrol newydd hon yn rhoi lle mwy canolog i'w gyd-weithredwyr a'i gyd-garcharorion - Saunders Lewis a D J Williams.

Ond mae'r llyfr hefyd yn rhoi sylw i bawb arall fu'n rhan o'r ymgyrch yn erbyn yr Ysgol Fomio a'r ymgais i ddinistrio adeiladau'r safle, a chanlyniadau hynny.

Er mai Valentine, DJ a Saunders a ildiodd i''r heddlu a chymryd cyfrifoldeb am y tn, roedd pedwar o ddynion eraill yno ar y noson yn cynorthwyo''r tri, sef O M Roberts, Victor Hampson Jones, Robin Richards a J E Jones.

Roedd y pedwar yma yn rhai o gefnogwyr a gweithwyr mwyaf amlwg y Blaid Genedlaethol ar y pryd.

?Cythral o Dn gan Arwel Vittle, Y Lolfa, pris pounds 7.95

CAPTION(S):

TRIAWD PENYBERTH: Saunders Lewis (chwith), Lewis Valentine (canol) a D J Williams.
COPYRIGHT 2011 MGN Ltd.
No portion of this article can be reproduced without the express written permission from the copyright holder.
Copyright 2011 Gale, Cengage Learning. All rights reserved.

 
Article Details
Printer friendly Cite/link Email Feedback
Publication:Daily Post (Liverpool, England)
Date:Sep 14, 2011
Words:504
Previous Article:Consistent Weston slashes personal best in Vyrnwy event.
Next Article:Addoliad Canoloesol yn Eglwys Sant Teilo.
Topics:

Terms of use | Privacy policy | Copyright © 2018 Farlex, Inc. | Feedback | For webmasters