Progress and decline: historical dialect in two texts by Hans Magnus Enzensberger/Vooruitgang en ondergang: historiese dialektiek in twee tekste van Hans Magnus Enzensberger.

Abstract

The interpretation of history as a process of dialectical development has been one of the most important ideas of Marxist philosophy. Whereas earlier Marxists optimistically considered this process as steering inevitably towards a sociopolitical utopia, subsequent thinkers in the Marxist tradition, especially those identified as Neo-Marxists (like Theodor Adorno), had a more pessimistic interpretation of dialectics. Influenced especially by Adorno, German poet and social commentator Hans Magnus Enzensberger uses the concept of "historical dialectics" as a seminal theme in two of his literary works: "Mausoleum: siebenunddreiBig Balladen aus der Geschichte des Fortschritts" and "Der Untergang der Titanic". In these two texts the representation of the ambiguity of "Fortschritt" or historical development presupposes a more pessimistic account of the historical process. This ambiguity is present both in a bird's-eye view of the historical process ("Mausoleum"), and in the focus on one specific historical incident ("Der Untergang der Titanic"). Enzensberger subsequently continues to consider the role of art within this dialectical context. In this article, both Enzensberger's literary use of the philosophical concept of historical dialectics and its artistic implications (as identified by him) are examined.

Key concepts:

historical dialectics Neo-Marxism and literature new left and its cultural influence post-1945 German literature

Opsomming

Die interpretasie van die geskiedenis as 'n proses van dialektiese ontwikkeling is een van die belangrikste begrippe in die Marxistiese filosofie. Waar vroee Marxiste hierdie proses op optimistiese wyse beskou het as die noodgedwonge afstuur op 'n sosio-politieke utopie, is latere denkers in die Marxistiese tradisie, veral diegene wat geidentifiseer is as Neo-Marxiste (soos Theodor Adorno), egter meer pessimisties gestern jeens dialektiek. Veral deut die denke van Adorno beihvloed, gebruik die Duitse digter en sosiale kommentator Hans Magnus Enzensberger die begrip "historiese dialektiek" as belangrike tema in twee van sy literere werke: "Mausoleum: siebenunddreiBig Balladen aus der Geschichte des Fortschritts" en "Der Untergang der Titanic". In hierdie twee tekste veronderstel die representasie van die dubbelsinnigheid van "Fortschritt" of historiese ontwikkeling 'n meer pessimistiese weergawe van die historiese proses. Hierdie dubbelsinnigheid is duidelik waarneembaar in sowel 'n algemene blik op die historiese proses ("Mausoleum") as in die fokus op 'n spesifieke historiese insident ("Der Untergang der Titanic"). Voorts beoordeel Enzensberger die rol van kuns binne hierdie dialektiese konteks. In hierdie artikel word Enzensberger se literere gebruik van historiese dialektiek as filosofiese begrip asook die estetiese gevolge wat dit inhou (soos deur Enzensberger gesien) ondersoek.

Kernbegrippe:

historiese dialektiek Neo-Marxisme en literatuur new left en die kulturele invloed daarvan post-1945 Duitse letterkunde

1. Inleiding

Buchner-pryswenner Hans Magnus Enzensberger (gebore 1929) word as een van die belangrikste Duitse digters/literatore van die laaste helfte van die twintigste eeu beskou. Dis egter nie bloot die aard van sy poesie (sy debuut is Verteidigung der Wolfe in 1957) wat telkens die reikwydte en diepgang van sy sosio-politieke belangstelling en kommentaar ten toon stel nie. 'n Groot gedeelte van sy oeuvre bestaan uit sy essayistiese werk, waarvan menige aspekte as poetikale onderbou vir sy literere tekste sou kon dien. Die inherente samehang tussen sy literere/poetikale tekste is soms eksplisiet sosio-polities georienteerd, veral weens die feit dat Enzensberger voortdurend die problematiek van litterature engagee tematiseer. Sy evaluering van die relasie tussen die skrywer en sy/haar maatskappy (dus die verhouding tussen Geist en Macht) en die funksionering daarvan in 'n kapitalisties-bepaalde maatskappy ondergaan wel verandering, maar die tematisering daarvan bly een van die vernaamste motiewe in sy oeuvre.

Enzensberger se werk moet egter ook gesien word teen die intellektuele agtergrond van die na-oorlogse, jong Wes-Duitse republiek, waarvan die ideologies-filosofiese diskoerse grootliks gevorm en omvorm is deur intellektuele wat deel gevorm het van 'n losse filosofiese groepering, die sogenaamde Frankfurter Schule, Kritiese Teorie of Neo-Marxistiese-beweging. Een van die belangrikste figure hiervan wat 'n beslissende invloed op Enzensberger uitgeoefen het, was Theodor W. Adorno. Tesame met die leier van die Institut fur Sozialforschung, Marx Horkheimer, het Adorno 'n hoeksteen van die na-oorlogse kontinentale filosofie gele met die publikasie van hulle seminale werk, die Dialektik der Aufklarung. Dit is juis in hierdie werk waarin Marx se interpretasie van dialektiese historiese onwikkeling enersyds geperpetueer en andersyds aangepas is by die heersende sosio-politieke omstandighede--ten minste soos laasgenoemde deur Adorno en Horkheimer geinterpreteer is. Die beginsel van historiese dialektiek vorm 'n belangrike intertekstuele onderbou van twee van Enzensberger se poetiese werke naamlik Mausoleum: siebenunddreiBig Balladen aus der Geschichte des Fortschritts en Der Untergang der Titanic. Dit is dus vrugbaar om slegs enkele grondstellings van hierdie konsep baie kursories te verreken.

2. Dialektiek

2.1 Theodor W. Adorno: 'n pessimistiese wending

Tradisionele Marxistiese opvattings rondom die dialektiese geskiedenisproses reduseer die historiese verloop tot fases in die ontwikkeling van die produksieproses: hierdie proses sou telkens verantwoordelik wees vir die ontstaan van klasseverskille, met die heersende manifestasie daarvan as die van die bourgeoisie en proletariaat. Hierdie verskille sou konfrontasie skep, wat weer 'n nuwe produksie- en historiese fase inlui.

Volgens Marx sou die einde van die geskiedenis aanbreek wanneer geen klasseverskille meer bestaan nie en die idee van vryheid gerealiseer het. Histories gesproke beteken dit dat kapitalisme die laaste fase vorm in die ontwikkeling na sosialisme en uiteindelik kommunisme, met die proletariaat wat as die vaandeldraer van hierdie beter wereld gereken word Marx se model is eenduidig deterministies van aard, maar in die antisipasie van die einddoel, bepaald optimisties (Stumpf, 1994:407-410). 'n Intellektuele krisis in tradisionele Marxistiese denke noop egter verreikende aanpassings en aksentverskuiwings binne die denke ran hierdie skool. Kellner (1989:9-12) dui op verskeie historiese faktore (waaronder die mislukking van die Europese revolusies in die vroee twintigerjare van die vorige eeu en die opkoms van fascisme), wat aanleiding gegee het tot die ontwikkeling van 'n meer kritiese (en self-kritiese) benadering tot Marxisme, ofte wel 'n breuk met die klassieke Marxisme (vgl. ook Kellner, 1984:125-129; Lunn, 1982:215-241). Twee van die belangrikste verskille wat na vore gekom het, is eerstens 'n herwaardering van die proletariaat se rol as revolusionere subjek, en tweedens die relativering van die (klassiek-Marxistiese) teleologiese optimisme wat van die historiese dialektiek 'n optimistiese of positief-georienteerde proses maak (vgl. onder andere Lunn, 1982:231).

Theodor W. Adorno word gereken as een van die belangrikste eksponente van die Frankfurt-skool. Adorno is 'n denker wie se werk baie spesifiek deur interpretasie van die dialektiese proses gestempel word. Twee ran sy mees bekende werke, Dialektik der Aufklarung, geskryf saam met Max Horkheimer, en Negative Dialektik, verreken hierdie filosoflese tema. 'n Prikkel vir die Dialektik derAufklarung spruit uit wat gesien is as die barbaarse gebeure wat die twintigste eeu sou kenmerk, dieselfde faktore wat die breuk met die klassieke Marxisme voorafgaan. By implikasie word die optimistiese teleologiese ontwikkeling van die historiese dialektiek en (meer prakties gesproke) die belangrike rol van die proletariaat as revolusionere subjek radikaal bevraagteken (vgl. ook Buck-Morss, 1977:28-32; Adorno, 2003b:220-221). Die gevolg hiervan is dat die historiese proses baie meer pessimisties beoordeel word (Held, 1980:148).

Alhoewel bogenoemde basiese premisse van klassieke Marxisme is, stel Adorno dit duidelik dat hulle werk nie 'n absolute breuk met die tradisie daarstel nie:

   Die Horkheimersche Formulierung 'kritische Theorie' will nicht
   den Materialismus akzeptabel machen, sondern an ihm zum
   theoretischen SelbstbewuBtsein bringen, wodurch er von
   dilettantischen Welterklarungen nicht minder sich abhebt als
   von der 'traditionellen Theorie' der Wissenschaft (Adorno,
   2003c: 197).

Die onderneming was om die moderne maatskappy op 'n meer genuanseerde wyse te analiseer.

2.2 Dialektiek as werksmeganisme binne die historiese proses

Een van die wyses was om die moderne maatskappy nie as een van die laaste stappe binne 'n teleologies-gerigte historiese dialektiese proses te teken nie, dog steeds dialektiek as meganisme binne die geskiedenis te identifiseer. Albei hierdie aspekte (die ondermyning ran die teleologiese konsep en die onmiskenbare teenwoordigheid van historiese dialektiek) word as volg deut Adorno saamgevat:

   Universalgeschichte ist zu konstruieren und zu leugnen. Die
   Behauptung eines in der Geschichte sich manifestierenden und
   sie zusammenfassenden Weltplans zum Besseren ware nach
   den Katastrophen und im Angesicht der kunftigen zynisch.
   Nicht aber ist darum die Einheit zu verleugnen, welche die
   diskontinuierlichen, chaotisch zersplitterten Momente und
   Phasen der Geschichte zusammenschweiBt, die von Naturbeherrschung,
   fortschreitend in die Herrschaft uber Menschen
   und schlieBlich die uber inwendige Natur. Keine
   Universalgeschichte fuhrt vom Wilden zur Humanitat, sehr wohl
   eine von der Steinschleuder zur Megabombe [...] Geschichte ist
   die Einheit von Kontinuitat und Diskontinuitat" (Adorno,
   2003:314; vgl. ook Buck-Morss, 1977:49-51, 60; Kellner,
   1989:87; Held, 1980:149; Schweppenhauser, 1996:35).

Die vraag bly dus war die rol ran historiese dialektiek presies is as dir nie die ontwikkeling na 'n einddoel daarstel nie?

Na aanleiding van bogenoemde sitaat blyk die antwoord in Dialektik der Aufklarung duidelik. Deur aan te dui hoe die rasionele en humanistiese premisse van die Verligting dialekties hulle teendeel genereer en uiteindelik beslag kry in irrasionaliteit, word 'n algemene gegewe ran die geskiedenis geidentifiseer: dialektiek as altydherhalende motief, maar dit sonder die tradisionele Marxistiese utopiese insentief (vgl. Adorno, 2003a:33). Dit waarop Horkheimer en Adorno se argument skarnier, rind juis beslag in hulle interpretasie ran die menslike rede, sy rasionaal. Dit is natuurlik juis hierdie rede wat ten grondslag ran die Verligting gestel kan word. Kant het reeds vantevore die dualistiese struktuur van rasionaliteit beskryf: enersyds verwys hy na die individuele en gesamentlike humaniteit en vryheid wat dit bied, andersyds na die berekende aspek daarvan wat beheer en dikwels manipuleer (vgl. Held, 1980:150; Adorno, 2003a:9, 11-12, 15, 18). Dit is laasgenoemde aspek ran hierdie struktuur wat, ter wille van die kontinuering daarvan, van afdwingbare strategiee gebruik maak ten einde die maatskappy te reglementeer tot berekenbare funksies. Rasionaliteit word dus op ekonomiese, politiese, maatskaplike en ander gebiede geinstrumentaliseer om 'n grand narrative te handhaaf en onaanvegbaar daar te stel. So 'n verdediging ten alle koste, vanuit die loopgrawe, doen egter juis irrasioneel aan. Wanneer die struktuur beslag kry binne 'n historiese proses (iets wat dus die dinamiese manifestasie van die struktuur moontlik maak), word die dialektiese effek verkry. Dit word 'n pendulum tussen rasionaliteit en irrasionaliteit, verligting en mite (Adorno, 2003c:152). Volgens Adorno en Horkheimer vorm hierdie dialektiek, dit wil se die dinamiese herhaling van teenstellings, die stramien van die historiese verloop.

2.3 Die kultuurindustrie: die rol van negaliewe dialektiek en kuns

Die moderne vorm wat hierdie dialektiek aanneem, is binne die dinamika van die sogenaamde kultuurindustde. Kultuurindustrie is 'n term wat spruit uit die begrip van die Marxistiese superstruktuur. 'n Belangrike heuristiese model wat Marx gebruik om die maatskappy as nodale punt in die ontwikkelingsproses van die historiese dialektiek te beskryf, is deur dit in terme van 'n substruktuur en 'n superstruktuur te sieh waar eersgenoemde die materiele omstandighede verreken en laasgenoemde die dominante idees en kultuurprodukte. Die Frankfurt-skool sluit by sowel die Marxistiese siening van historiese ontwikkeling as die maatskaplike model van 'n sub- en superstruktuur aan, en is as sodanig 'n bestendiging van die Marxistiese tradisie (vgl. byvoorbeeld Bartolovich & Lazarus, 2002:243; Buck-Morss, 1977:24-25).

Relatief tot die tegnologiese ontwikkelinge binne die maatskappy word die potensiaal om kultuurprodukte (en uiteindelik die individu ideologies) te struktureer en te domineer egter vermeerder. Adorno stel dit: "Die Erfahrung jener dem Individuum und seinem BewuBtsein vorgeordneten Objektivitat ist die der Einheit der total vergesellschafteten Gesellschaft" (Adorno, 2003c:309). Die kultuurindustrie is een van die belangrikste temas in die werk van Adorno-die swaartepunt van die Frankfurt-skool se sosio-politieke analise is trouens juis in die naspoor van die dialektiek binne hierdie konteks te vinde. Die "regressie" van die Verligting se humanistiese waardes (Adorno & Horkheimer, 2003:6), oftewel die redusering van die menslike rede tot instrument om te reglementeer en te manipuleer (en waarvan die kultuurprodukte van die kultuurindustrie simptomaties is; Adorno & Horkheimer, 2003:6, 128-132) is die swaai van die pendulum na 'n irrasionalisme of selfs "barbarisme", en is dus 'n dialektiese reaksie. Deur middel van dialektiek kan egter juis ook aan die manipulerende aard en gemanipuleerde produkte van die kultuurindustrie ontsnap word--Adorno poog trouens om dit te kultiveer.

Waar die proletariaat as revolusionere subjek van weerstand teen die status quo gefaal het en waar die uiteindelike utopie van die teleologiese historiese proses ontluister is, kan dialektiese weerstand teen kooptering van die kultuurindustrie nie positief geantisipeer en omskryf word nie. Om dit onder woorde te stel, is reeds om dit te beperk en vas te le. Dus word negatiewe dialektiek vervolgens die enigste manier om op 'n kritiese wyse direk of indirek kennis te genereer wat nie bloot 'n gemanipuleerde produk van die kultuurindustrie is nie. Deurdat negatiewe dialektiek as't ware buite die domein van die kultuurindustrie staan, antisipeer dit ook 'n utopiese oomblik, hoewel in negatiewe terme:

   Dialektische Vernunft folgt dem Impuls, den Naturzusam-menhang
   und seine Verblendung, die im subjektiven Zwang der
   logischen Regeln sich fortsetzt, zu transzendieren, ohne ihre
   Herrschaft ihm aufzudrangen: ohne Opfer und Rache" (Adorno,
   2003c:145; vgl. ook Gmunder, 1985:69).

Negatiewe dialektiek funksioneer veral deur selfrefleksief kritiek en analise toe te pas en dus 'n meta-kritiek daar te stel. Deur die bestaande kritiese denke krities te negeer, sonder om die positiewe alternatief aan te dui, word die alternatief dan wel net in negatiewe terme geimpliseer.

Om hierdie rede speel die filosofiese teorie en veral ook die kuns 'n besondere rol in Adorno se denke--want juis dit veronderstel 'n oomblik ran ontvlugting uit die gedwongenheid van die kultuur-industrie (vgl. Adorno & Horkheimer, 2003:24-26; Adorno, 2003c: 15, 19-20, 24). Trouens, die poesie

   ...impliziert den Protest gegen einen gesellschaftlichen
   Zustand, den jeder Einzelne als sich feindlich, fremd, kalt
   bedruckend erfahrt, und negativ pragt der Zustand dem Gebilde
   sich ein: je schwerer er lastet, desto unnachgiebiger widersteht
   ihm das Gebilde, indem es keinem Heteronomen sich beugt
   und sich ganzlich nach dem je eigenen Gesetz konstituiert.
   Sein Abstand vom bloBen Dasein wird zum MaB von dessen
   Falschem und Schlechtem. Im Protest dagegen spricht das
   Gedicht den Traum einer Welt aus, in der es anders ware
   (Adorno, 1978:78).

Weereens kom die dialektiese aspek na vore--in die afwesigheid van die proletariaanse stukrag is dit hierdie keer die kunswerk wat as pendant van die maatskappy, vasgevang in die greep van die kultuurindustrie, optree.

3. Hans Magnus Enzensberger

In Enzensberger se werk kry verskeie van die idees rondom dialektiek literer beslag, met die beduidendste literere voorbeelde hiervan wat in die twee reeds gemelde tekste gevind kan word. In sy essayistiese werk is 'n soortgelyke resepsie van Neo-Marxistiese idees waarneembaar--hier veral in terme van die werking van die kultuurindustrie en die funksie wat die kunswerk hierbinne vervul. Maar dit is in Mausoleum: siebenunddreiBig Balladen aus der Geschichte des Fortschritts en Der Untergang der Titanic waarin 'n besonder interessante intertekstuele interaksie met die Neo-Marxistiese tradisie plaasvind. Veral die idees van Adorno werp lig op die wyse hoe historiese dialektiek, by name die aspekte van teenstelling en herhaling, deur Enzensberger getematiseer word.

3.1 Mausoleum: siebenunddreiBig Balladen aus der Geschichte des Fortschritts (1975)

Die ooglopende streng bundeleenheid war die gedigte in Hans Magnus Enzensberger se 1975-bundel vorm, onderskei clit van sy ander poetiese werk (bundels vanaf Verteidigung der Wolfe, 1957, tot Kiosk, 1995). Chronologies gesproke word die bundel gepubliseer te midde van 'n lang hiaat tussen Blindenschrift (1964) en Die Furie des Verschwindens (1980). As in gedagte gehou word dat hierdie tydperk gekenmerk word deur sy eksperimentering met dokumentere literatuur as genre-tipe en montage as literere tegniek in tekste, soos Das Verhor von Habana (1970) en Der kurze Sommer der Anarchie (1972), doen die dokumentere- en montageonderbou van Mausoleum nie vreemd aan nie.

Soos uit die subtitel afgelei kan word, word in die bundel gepoog om die ('n?) geskiedenis ran vooruitgang na te spoor. In die 37 tekste war getipeer word as ballades staan die Fortschritt-tema sonder uitsondering sentraal. Elkeen ran die tekste is gesentreer rondom 'n bepaalde historiese figuur war op 'n bepaalde gebied 'n bydrae sou gelewer het tot historiese vooruitgang. Na gelang van die geboortedatums van die historiese figure volg die onderskeie gedigte chronologies op mekaar: beginnend by die Italiaanse horlosiemaker Giovanni de' Dondi (1318-1389) en sluit af met 'n teks oor die revolusioner Ernesto Guevara de la Serna (1928-1967). 'n Kuriositeit van die bundeltitels is dat die volle name van die figure nie gebruik word nie, maar slegs die voorletters tesame met die geboorte- en sterfdatums--in die geval van genoemde tekste dus G. de' D. (1318-1389) en E.G. de la S. (1928-1967). Hierdie gebruik bemoeilik die identifisering van die protagoniste--telkens moet teruggeblaai word na die inhoudsopgawe waar die volle naam aangedui word. Die feit dat sommige van die gekose figure nie noodwendig die bekendste sleutelfigure in die geskiedenis is nie, bemoeilik die taak verder.

Met betrekking tot die balladevorm, wat aangedui word as die digsoort waartoe die tekste behoort, word dit met die lees van sommige hiervan duidelik dat hierdie tipering omsigtig gebruik moet word. Menige van die 37 ballades skyn trouens elemente in te sluit wat vreemd is aan die tradisionele opvatting van die ballade as epiese vertelling, en wat min ruimte laat vir besonderhede en "bree motiverings" (Grove, 1992:17). Soos vroeer aangedui, gebruik Enzensberger in sommige van die tekste ook 'n toonaard wat enersyds herinner aan die dokumentere literatuur wat hy in Das Verhor von Habana en Der kurze Sommer der Anarchie gebruik en andersyds die intellektuele aanslag van sy uitgebreide essayistiese werk vertoon (vgl. Zeller, 1982:151). Die dokumentere onderbou van die bundel spruit uit die feit dat die gedigte telkens die feitelikheid uit die lewensgang van historiese figure as inhoudelike gegewe het, maar ook montage as literere tegniek gebruik, wat dus 'n dikwels herhalende motief is. So word byvoorbeeld dikwels outentieke aanhalings in die tekste geinkorporeer wat, tesame met soms onbekende biografiese inligting, aan die geheelbeeld van die bundel 'n dokumentere karakter verleen (vgl. Franz, 1976:127, 137-139). Die teks word dikwels die komplekse ineenvlegting van liriese beskrywing, aanhalings en die noukeurige opnoem van biografiese inligting (vgl. byvoorbeeld T.C. (1568-1639)). Omdat die tipering van die gedigte as ballades onder verdenking staan, ontstaan 'n spanning of teenstelling tussen die tipering van die gedigte en die gedigte as sodanig.

Dit beteken egter nie dat elemente van die literere ballade heeltemal in die tekste ontbreek nie, die lewensloop van die historiese figure word weliswaar in die 37 ballades verhaal. Ten spyte van aspekte wat normaalweg nie daarbinne tuishoort nie, word steeds lewenstories vertel--'n narratief bly immer aanwesig. Wanneer die ballades met mekaar vergelyk word, skyn daar ook binne hierdie verskillende narratiewe oor verskillende mense uit verskillende tydvakke 'n patroon wat dikwels herhaal aanwesig te wees. Soos die teenstelling wat ontstaan tussen die ballade as genre-tipe en die dokumentere onderbou van die bundel, berus hierdie motief eweneens op teenstelling: telkens word gesuggereer dat die vooruitgang waarvoor die individu verantwoordelik is, onafskeidbaar, dog tot 'n mindere of meerdere mate ook subtiel, 'n koue manipulerende greep (en in sy verlengde selfs ontmensliking) sou ken impliseer. In terme van wat in die vorige afdeling bespreek is, kan hierdie ontmensliking as die direkte gevolg van die instrumentalisering van die menslike rede geinterpreteer word.

Of hierdie teenstelling of paradoks beslag kry in die presiese logika van wiskundige formules (C.B. (1792-1871)), die taksinomie van natuurfenomene (C.v.L. (1707-1778)), of die rasionele plan-matigheid van argitekte en ingenieurs (I.K.B. (1806-1859) en G.E.H. (1809-1891)), daar skyn altyd 'n negatiewe impak te wees op of die individuele menslikheid van die protagoniste, (1) of die kollektiewe menslikheid van diegene wat slagoffers van die vooruitgang word, of op albei. Die gevolge wat die uitvinding van die guillotine (J.I.G. (1738-1814)) of die ingebruikneming van skokterapie vir bepaalde psigologiese toestande (U.C. (1877-1963)) ingehou het, is bekend. Hierdie paradoks, waarin die absolute interafhanklikheid van vooruitgang en (potensiele) ontmensliking naatloos saamgevoeg word, kom duidelik na vere in die figuur van die Italiaanse staatsteoretikus en politikus, Niccolo Macciavelli (N.M. (1469-1527)). Sy teoretiese uitlatings, wat later deur magsmisbruikers geeksploiteer is, was oorspronklik ook bestem as merkers vir die gemeenskaplike welvaart (Holthusen, 1972:695). Samevattend sou dus beweer kon word dat sowel die ondermyning van die genreverwagting as die herhalende patroon van die dubbelsinnige aard van vooruitgang in die onderskeie lewensverhale 'n teenstelling as basis het.

As in gedagte gehou word dat Enzensberger die geskiedenis van vooruitgang in Mausoleum naspoor en die tekste as ballades hierdie historiese proses verteenwoordig, moet noodwendig 'n betekenis aan hierdie figure toegeken word wat die blote biografiese uniekheid van die historiese figuur transendeer. Die protagoniste word as't ware die individue in wie se lewensgang hierdie vooruitgang nie net manifesteer nie, maar wat dit ook fasiliteer (Dietschreit, 1986:110111). Die patroon van teenstelling wat binne die konteks van 'n ontwikkelende historiese proses van vooruitgang altyd as motief herhaal word, het besondere betekenis. 'n Patroon wat op die vlak van die individuele gedig 'n statiese model van teenstelling daarstel, verkry op die vlak van die ontwikkelende historiese proses (dus binne die bundel as 'n geheel) 'n nuwe dinamika. As sodanig word ook op die historiese proses kommentaar gelewer.

Wanneer die dinamika van teenstelling in die chronologiese historiese proses die motoriese element is wat hierdie proses voortstu, is die dinamika dialekties. Met sy enersyds eklektiese keuse van protagoniste as sleutelfigure, wie se bydraes andersyds op 'n soortgelyke patroon van teenstelling gebaseer is, kan afleidings oor Enzensberger se interpretasie van dialektiek binne die historiese proses en historiese vooruitgang gemaak word. Vroeer is verwys na die rol war dialektiek as herhalende motief in die historiese proses by Adorno speel, naamlik dialektiek as werksmeganisme wat die teenstelling van rasionaliteit met ontmensliking of irrasionaliteit as stukrag gebruik vir die historiese ontwikkeling, dog in die afwesigheid van 'n telos. Daar is ook reeds in hierdie afdeling verwys na die wyse waarop dialektiek (of teenstelling) in die onderskeie ballades manifesteer. Dit word trouens ook pertinent onder woorde gebring: "Ununterscheidbar / der Fortschritt des Schwindels vom Schwindel des Fortschritts" (JE.R.-H. (18051871)); "Die Lust der Zerstorung ist zugleich eine schaffende Lust" (G.E.H. (1809-1891)); "Die Ausbeutung der Wissenschaft wird zur Wissenschaft von der Ausbeutung" (F.W.T. (1856-1915)). Onmiskenbaar in die geskiedenisfilosofiese raamwerk van Mausoleum, is die invloed van Adorno, wat tesaam met Horkheimer in Die Dialektik der Aufklarung juis die paradoks van ontmensliking te midde van sogenaamde ontwikkeling ondersoek het. Hoewel die strukturerende invloed van die Adorno-tese deur sommige kritici bevraagteken word, kan sy vingerafdrukke geensins buite rekening gelaat word nie (Franz, 1976:132; Haupt, 1991:133).

Die (historiese) dialektiek as die belangrikste motief van Mausoleum manifesteer ook op ander wyses in die bundel.

Ten eerste is die relasie ran die 37 enkelgedigte of ballades tot die groter narratief van historiese vooruitgang, naamlik die "Geschichte des Fortschritts", ook dialekties van aard. Hierdie relasie kan in verskillende terme omskryf word: die dialektiek tussen gedig-outonomie en bundeleenheid (hoewel die tekste outonome ballades is, verkry hulle groter betekenis binne die konteks van die bundel as 'n geheel); die dialektiek tussen die meesternarratief en die mikronarratiewe van die ballades (die meesternarratief suggereer 'n proses van vooruitgang soos wat in die titel aangedui word, terwyl die ballades wel chronologies op mekaar volg, maar eerder 'n diskontinufteit vertoon, omdat hulle nie eenduidig bewys van hierdie vooruitgang is nie); die dialektiek tussen die gemanipuleerde historiese beeld van die implisiete outeur in sy keuse van tekste ten einde vooruitgang te verbeeld en die onderskeie ballades wat die konsep van vooruitgang ondergrawe (vgl. Brady, 1989:8); of die dialektiek tussen die anonimiteit van die geskiedenisproses en die uniekheid van die biografiese narratief.

Om na een van bogenoemde te verwys: die anonimiteit van die historiese proses is duidelik sigbaar in die keuse om slegs die voorletters van die protagoniste te gebruik in gedigtitels en nie die volle name nie. Hierdeur word 'n bepaalde anonimiteit aan die lewensloop verleen wat eers opgehef word wanneer die leser die inhoudsopgawe raadpleeg. Die klem word geplaas op die proses van vooruitgang en nie die individue wat dit bemoontlik nie (vgl. Eggers, 1978:217; Franz, 1976:134-135). Tog staan die unieke lewensloop in kontras met hierdie anonimiteit--die stramien van die dialektiese proses.

Die historiese proses van vooruitgang wat in Mausoleum getematiseer word, word nie ondubbelsinnig in die bundel ondergrawe nie. Dit is juis die interafhanklike samehang van negatiewe en positiewe aspekte wat die dialektiese proses aankleef. Die betekenis van die werk van die medikus Ignaz Philip Semmelweis (I.P.S. (1818-1865)) oor sy ontdekking van die belangrikheid van higiene, is byvoorbeeld enorm. Vele van die protagoniste het soortgelyke belangrike bydraes tot die mensdom gemaak. Die vraag bly egter of die vooruitgang wat in die bundel geskets word, die historiese dialektiek tot 'n positiewe proses stempel. Die Marxistiese optimisme met betrekking tot hierdie proses berus grootliks op die antisipasie van die positiewe telos, die einddoel, en die manipuleerbaarheid of stuurbaarheid van die proses om dit te bereik. Die dikwels negatiewe gevolge van menslike manipulasie word duidelik in die ballades getematiseer--die diskontinuiteit van die tekste ondergrawe ook die omvattender positiewe bundelkonsep van "vooruitgang" in die gemanipuleerde geskiedenisbeeld ran die implisiete outeur. Dit blyk helaas dat die geskiedenis nie gemanipuleer kan word nie--die gevolge fnuik te dikwels die optimistiese veronderstellings van die vertrekpunt. Eenduidige optimisme ten opsigte hiervan is misplaas.

Ten tweede word geen optimistiese eindpunt vir die historiese proses in die bundel geantisipeer nie: die bundel sluit af met 'n ballade oor Ernesto Guevara de la Serna, ofte wel Che Guevara (E.G. de la S. (1928-1067)), wie se revolusionere betekenis nie aan sy moderne ikonisiteit kan ontsnap nie. Dit is tekenend van 'n samelewing waarvan die bestaan skynbaar gefundeerd is in die dialektiek tussen vooruitgang en ontmensliking. Die ballade sluit af met die woorde: "Der Text bricht ab, und ruhig rotten die Antworten fort" (Enzensberger, 1975:94). Dit is nie net die bundelteks wat hier eindig nie, die singewing aan die dialektiese proses is hier ook op 'n einde. Dit is iets wat eers later in nabetragting nagespoor kan word. Die antwoorde kan nie by benadering verskaf word nie, want om dit te antisipeer, is om in die dialektiese proses te verval. Mausoleum sluit dus eerder aan by die pessimistiese geskiedenisopvatting van Adorno.

Wanneer Mausoleum gelees word teen die agtergrond van Enzensberger se oeuvre, kan die vraag gestel word na die betekenis wat hierdie literere aanbod van 'n historiese model inneem. Standpunt word natuurlik ingeneem jeens die historiese dialektiek as sodanig, maar as skrywer wat hom dikwels bemoei met die relasie van die skrywer tot die maatskappy, lewer Enzensberger ook kommentaar op die rol van die skrywer/kunstenaar binne 'n anonieme proses wat nie manipuleerbaar is nie. Laasgenoemde word baie belangrik as in gedagte gehou word dat die potensiaal van litterature engagee een ran die belangrikste motiewe in Enzensberger se werk is. Na 1968 (wat in nabetragting ook die historiese dialektiek onderstreep), het 'n verdere ontwikkeling in Enzenberger se werk plaasgevind: 'n afplatting in sy vertroue in die sosio-politieke drakrag van die woord In sy daaropvolgende eksperimentering met dokumentere literatuur word die rol van laasgenoemde gekoppel aan 'n inligtingsfunksie. Die skrywer se rol is eerder beperk tot die beskrywing van sosio-politieke aspekte ten einde meer lig daarop te werp. Dit verteenwoordig 'n onderskeid met die vroeere menings van die sogenaamde Duitse "angry young man" (Andersch, 1970:9), maar verteenwoordig tog steeds iets van sy affiniteit vir die sosio-politieke funksie van die skrywer. Die wyse waarop Enzensberger sy poetiese medium tot watter mate ook aangepas het om relevant of betrokke te bly, is juis met sy gebruik van dokumentere materiaal in en op 'n byna essayagtige toon van die ballades (vgl. Zeller, 1982:151).

Om die dialektiese proses te transendeer, skyn nie moontlik te wees nie. Daarom is eenduidige politieke standpunte deur Enzensberger in sy werk nie maklik identifiseerbaar nie. Waar Enzensberger se politieke sentimente egter wel blyk, is in die ballade M.A.B (18141876), met Michael Aleksandrovic Bakunin as protagonis. Bakunin is bekend vir sy anargistiese wereldbeeld, wat in die totale desentralisasie van mag 'n ernstige bedreiging sau kon inhou vir die verabsoluteerde instrumentalisering van die menslike rasionaliteit. In Enzensberger se gedig ward sentimente openbaar wat baie moontlik Bakunin as 'n identifikasiefiguur sau kon suggereer; vergelyk byvoorbeeld die slotreels: "... und weil es nie und nirgends, Bakunin, ein Bakunin-Denkmal gegeben hat, gibt oder geben wird, Bakunin, bitte ich dich: kehr wieder, kehr wieder, kehr wieder" (Enzensberger, 1975:97; vgl. aok Eggers, 1978:218). Bakunin ward in die ballade aok as du aangespreek--as sodanig ward hy ook 'n historiese figuur waarmee geidentifiseer kan ward (Dietschreit, 1986:114-115).

Tag ward daar in die bundel geensins gepoog am antwoorde op spesifieke historiese gebeurtenisse of algemene oorwegings ten opsigte van die historiese verloop te gee nie. Die bundel spoor bloot na, en dus ward die rol van kuns as sosio-polifieke impetus verskraal. Die waarde van kuns en die literere kunswerk (en dus aok Mausoleum) is uiteindelik tag am 'n alternatief daar te stel, hoewel dit nooit in positiewe terme omskryf ward nie. Die suggestie van 'n alternatief op die historiese dialektiek, soos beskryf in Mausoleum, is juis gelee in die blote bestaan van die bundel, van kuns. Soos die implikasie van Adorno se negatiewe dialektiek, beliggaam die kunswerk die alternatief van dit wat nie is nie.

4. Der Untergang der Titanic: eine Komodie

Die versepos van 1978, Der Untergang der Titanic: eine Komodie (bestaande uit 33 gesange en 16 afsonderlik betitelde gedigte), is een van Enzensberger se kompleksste en aan betekenis rykste tekste. Die pertinente generiese aanwysing van die teks as 'n komedie, is 'n toespeling op die soortgelyke gebruik van hierdie term deur Dante in sy La divina commedia. Maar in hierdie werk beteken komedie egter aok spel en betrek, volgens die gebruik in die Renaissance, enige narratief of gedig met 'n gelukkige einde (vgl. Preminger, A. et al., 1974:146). Die subtitel verwys daarbenewens aok na die gebruik van ironie (en humor) am die apokaliptiese begrip van ondergang wat in die titel aangedui ward, te relativeer (vgl. Sorg, 1985:45). Reeds in die titel is daar dus 'n spanning aanwesig, aangesien ondergang juis nie 'n gelukkige einde veronderstel nie en die apokalips aok nie met komedie vereen-selwigbaar is nie.

Die sentrale tema en leitmotief van die werk is trouens juis die apokalips of wereldondergang, gesimboliseer deur die ondergang van die bekende passasierskip, die Titanic, op 15 April 1912. Hierdie ondergang manifesteer in die teks op verskeie vlakke: dit handel onder andere oor ondergang op ideologiese, politiese en metafisiese vlak. 'n Komplekse web van temas, intertekstuele en outobiografiese verwysings en estetiese teorie word saamgebondel in die ondergangsimboliek van die Titanic. Die resultaat is 'n veelvlakkige postmodernistiese werk wat verskeie temas aansny, nie bloot die wat in hierdie artikel bespreek word nie (Lau, 1999:310). In terme van die ondersoek na historiese dialektiek, maak bloot die jukstaponering van die twee bundeltitels onder bespreking 'n belangrike nuanseverskil merkbaar: waar Mausoleum vooruitgang as historiese proses naspoor, fokus Der Untergang der Titanic op een momentopname uit hierdie proses, en weliswaar die van ondergang

'n Essay deur Enzensberger, Zwei Randbemerkungen zum Weltuntergang (1978), kan dien as selfinterpretatoriese teks tot Der Untergang der Titanic. Hierin word die apokaliptiese ondergang as mite ontluister en as komplement tot die ewe mitologies gefundeerde utopiese ideaal gestel. Die ondergang funksioneer as 'n distopie, dus die teenhanger van die utopie. Sodoende word die "vooruitgang-ondergang"-relasie as't ware die absolute pole van 'n sambreelkonstruksie waarbinne dinamiese dialektiese ontwikkeling kan manifesteer (vgl. Grimm, 1984:151). As sodanig kan die apokalips, of die voorstellings daarvan, nie in sy totaliteit ideologies of analities geanaliseer of verreken word nie:

   Die Apokalypse gehort zu unserem ideologischen Handgepack.
   Sie ist ein Aphrodisiakum Sie ist ein Angsttraum. Sie ist eine
   Ware wie jede andere [...] Sie tritt uns in allen moglichen
   Gestalten und Verkleidungen entgegen, als warnender
   Zeigefinger und als wissenschaftliche Prognose, als kollektive
   Fiktion und als sektiererischer Weckruf, als Produkt der
   Unterhaltungsindustrie, als Aberglauben, als Trivialmythos, als
   Vexierbild, als Kick, als Jux, als Projektion [...] Die Vorstellung
   vom Weltuntergang ist nichts anderes als eine negative Utopie
   (Enzensberger, 1982: 225).

Enzensberger verwys in sy essay na die feit dat die teoretiese gereedskap van die linkse intellektuele ontbreek om hierdie onder-gangsvisioene te analiseer, en per implikasie die toekoms te antisipeer: die historiese proses kan nie gestuur word nie. Hieruit kan ook die Neo-Marxistiese onderskeid met die idealistiese Marxisme afgelei word: die vertroue in die uiteindelike proletariaanse utopie word bevraagteken en alleenlik die bree kontoere van die historiese proses (en dit in nabetragting) kan gekarteer word:

   Statt dessen weigern sich unsere Theoretiker, gefesselt an die
   philosophischen Traditionen des deutschen Idealismus, bis
   heute, zuzugeben, was jeder Passant langst verstanden hat:
   daB es keinen Weltgeist gibt; daB wir die Gesetze der
   Geschichte nicht kennen; daB auch der Klassenkampf ein
   'naturwuchsiger' ProzeB ist, den keine Avantgarde bewuBt
   planen und leiten kann; daB die gesellschaftliche wie die
   naturliche Evolution kein Subjekt kennt und daB sie deshalb
   unvorhersehbar ist; daB wir mithin, wenn wir politisch handeln,
   nie das erreichen, was wir uns vorgesetzt haben, sondern
   etwas ganz anderes, das wir uns nicht einmal vorzustellen
   vermoogen; und daB die Krise aller positiven Utopien eben hierin
   ihren Grund hat (Enzensberger, 1982:235).

Der Untergang der Titanic stel hierdie probleem in literere terme, maar daarmee saam noodwendig ook die vraag na die rol van kuns midde hiervan.

Inhoudelik is daar veral twee verhaallyne wat regdeur die teks loop, en deurdat albei telkens ingebed word in 'n groter ideologiese konteks, impliseer die ondergang op verhaalvlak noodwendig ook die ondergang van die betrokke ideologiese of idealistiese oortuigings wat daarmee geassosieer word Ludke (1985:34) identifiseer hierdie aspekte as volg: eerstens word die historiese gebeurtenis van die ondergang van die Titanic in sy historiese konteks verhaal (vgl. onder andere gesang 2, 4, 7, 8, 12, 18, 21, 25); en tweedens word in die teks op postmodernistiese wyse self-refleksief oor die ontstaansgeskiedenis van die teks vertel (vgl. onder andere gesang 3, 4, 6, 9). Soos heelparty intellekuele wat tydens en na afloop ran die kultuurrevolusie in 1968 hulle belangstelling en idealistiese vertroue op die revolusionere potensiaal van die Derde Wereld projekteer, besoek Hans Magnus Enzensberger Kuba in 1968, ten einde hierdie idealisme teen die Castro-empirie te toets ("Wir suchten etwas, hatten etwas verloren auf dieser tropischen Insel"--Enzensberger, 1978:15). Hoewel die teks eers in 1977 in Berlyn voltooi word, begin Enzensberger alreeds in Kuba aan Der Untergang der Titanic skryf, nadat die oorspronklike manuskrip wat vanaf Kuba gepos is, onderweg verdwyn (dus ondergaan!) (vgl. onder andere gesang 3, 4, 6, 9). Hierdie historiese en biografiese gegewens word vervolgens nader ondersoek om ondergang op 'n apokaliptiese skaal te simboliseer: eerstens word die Titanic voorgestel as simbool van die negentiende-eeuse en burgerlike vertroue in vooruitgang--trouens die ganse Fortschrittsglaube van die mens (vgl. onder andere gesang 5, 7, 8, 10); en tweedens dui dit op persoonlike ontnugtering by die besef van verraad aan die ideale van die revolusie (vgl. onder andere gesang 3, 4, 9, 22). Ook in Kuba het die ideale van die linkses skipbreuk gelei, en Enzensberger het hierdie ondergang ondubbelsinnig besef (vgl. Seeba, 1981:286):

   Damals dachte kaum einer an den Untergang,
   nicht einmal in Berlin, das den seinigen
   langst hinter sich hatte. Es schwankte
   die Insel Cuba nicht unter unsern FuBen.
   Es schien uns, als stunde etwas bevor,
   Etwas von uns zu Erfindendes.
   Wir wuBten nicht, daB das Fest langst zu Ende,
   Und alles Ubrige eine Sache war
   Fur die Abteilungsleiter der Weltbank
   Und die Genossen von der Staatssicherheit,
   Genau wie bei uns und uberall sonst auch
   (Enzensberger, 1978:14-15).

Die vraag is vervolgens hoe die ondergangsfenomeen in Der Untergang der Titanic daargestel word. Een van die belangrikste aspekte in hierdie verband is dat ondergang gekontekstualiseer word as 'n onderdeel binne 'n groter geheel. Deur ondergang te sien binne die (dialektiese) historiese proses, het ook die gevolg dat die impak van die historiese oomblik ten gunste van die oorkoepelende proses waarvan dit deel vorm, vervaag Die ondergang wat Enzensberger beskryf is derhalwe enersyds pessimisties te beoordeel in die sin dat dit as herhalende motief in die geskiedenis funksioneer. Andersyds word die apokaliptiese finaliteit gerelativeer deur die ondergang nie as 'n eindpunt nie, maar wel as 'n fase te beskou (vgl. ook Muller, 1981:270; Lamping, 1987:230). Opmerkings wat eksplisiet betrekking het tot hierdie tematiek en dus die dualistiese karakter van die ondergang tematiseer, is in die hele teks ingeweef: "Aber das Dinner geht weiter, der Text / geht weiter, die Mowen folgen dem Schiff / bis zum Ende. Horen wir endlich auf, mit dem Ende zu rechnen" (Enzensberger, 1978:99; vgl. ook 91, 9799, 103).

Die besef van en die vertroue in 'n kontinuerende proses is trouens onafwendbaar, aangesien die bestaan van oorlewendes of oorblywende artefakte nie ontken kan word nie: die Uberreste van die mens sal altyd daar wees ("Etwas bleibt immer zuruck"--Enzensberger, 1978:99). Om hierdie rede word 'n groot gedeelte van die teks ook uit die oogpunt ran die oorlewendes vertel. Per implikasie is die teks van Der Untergang der Titanic juis 'n kulturele ondergang ontken: "Es ist das Treibholz, was da zuruckbleibt, ein Strudel von Wortern. / Gesange, Lugen, Relikte" (Enzensberger, 1978:99).

Wat is die implikasies van hierdie interpretasie van ondergang vir die historiese proses? Eerstens ondergrawe die motief van herhaling, soos in Mausoleum, die vertroue in die ontwikkeling van 'n linieere vooruitgang. Hierdie argument is reeds in die vorige afdeling bespreek. Weereens is dit nie hier die begrip vooruitgang wat geheel en al verloen word nie: vroeer is verwys na Adorno se verrekening van die diskontinue historiese proses wat ruimte laat vir ontwikkeling. Dit is trouens juis die rede waarom die Titanic as tegnologiese wonder vir sy tyd te water gelaat kon word. Dit is eerder bloot die groteske Janus-gesig van vooruitgang wat in hierdie historiese insident gefllustreer word: met die afwesigheid van die historiese telos is die historiese proses skynbaar bloot die afwisseling ran positiewe en negatiewe teenstellings, wat trouens die werksmeganisme van die historiese proses tipeer. Ten tweede beklemtoon hierdie dialektiese proses, veral wanneer die pendulum die pool ran ondergang bereik, die magteloosheid van die mens om die proses te stuur. Forschungsgemeinschaft (Enzenberger, 1978: 87-88) tematiseer juis hierdie gegewe: die ondergang ontluister die blinde vertroue ran die mens as niks minder nie as 'n misplaasde hubris ("Es ist die Geschichte / mit ihren endlosen Finten und Kunsten. / Ein ewiges Hin und Her: / Sie erfindet mich, ich erfinde sie"; Enzensberger, 1978:85). Hierdie siening sluit aan by die Adorniaanse pessimisme wat ontstaan weens die afwesigheid van die revolusionere subjek wat die historiese proses na 'n einddoel kan stuur.

Ter afsluiting van hierdie gedeelte word verwys na die besondere aandag wat in hierdie bundel aan die besinning oor kuns geskenk word. Veral die afsonderlik betitelde gedigte handel dikwels oor estetiese veronderstellings, en het dikwels betrekking op die mimetiese potensiaal van kuns. Sowel die skilder- as die skryfkuns word in die spervuur geplaas deurdat die kloof tussen beskrywing en beskryfde pertinent beklemtoon word. In die apokaliptiese konteks van Der Untergang der Titanic, word veral besin oor die moontlikheid van 'n mimetiese voorstelling van ondergang, soos in "Apokalypse. Umbrisch, etwa 1490" en "Weitere Grunde dafur, dab die Dichter lugen" getematiseer word. In eersgenoemde gedig word die vraag gestel "Wie fangt man es an, / den Weltuntergang zu malen?" (Enzensberger, 1978:12) In laasgenoemde gedig word spesiflek die presiesheid van taal se uitdrukkingsvermoe bevraag-teken. Dit strek verder deurdat by die problematisering van taal nie volstaan word by die ongelukkige relasie tussen die beskrywing en dit wat beskryf word nie, maar ook by die implikasies wat dit vir die sosio-politieke impak van taal het. By die opnoem van "Weitere Grunde dafur, dab die Dichter lugen", word genoem: "Weil im Munde der Arbeiterklasse / das Wort Arbeitersklasse nicht vorkommt" (Enzensberger, 1978:61). In geen onduidelike terme nie word geinsinueer dat die intellektuele ideolek vreemd is aan diegene wat juis veronderstel is om in terme hiervan te kommunikeer (vgl. ook "Funfter Gesang"). Die poetiese gebruik van taal maak juis die gaping geensins kleiner nie--met verwysing na 'n mes waarmee vrugte geeet word, word gevra "ob es Metaphern gibt mit so spitzen Klingen" (Enzensberger, 1978:54).

Getrou aan die begrip van dialektiek, is die evaluering van die rol van kuns dubbelsinnig, en dit is waar die reddende aspek van kuns gelee is. Die vormgewing van die ondergang wat beskryf word, vind juis plaas in die kunswerk. Deur die bestaan van kuns word die finaliteit van enige ondergang of apokalips, wat binne die proses van historiese dialektiek sou kon ontstaan, opgehef. Kuns is nie nihilisties van aard nie--selfs in die beskrywing van ondergang is dit skeppend en kreatief. Die betroubaarheid van mimetiese voorstellings mag bevraagteken word, maar as juis hierdie problematiek self-refleksief in die kunswerk betrek word (soos wat die geval is in Der Untergang der Titanic), ontstaan 'n dinamika soortgelyk aan die van 'n Adorniaanse negatiewe dialektiek. Dit beteken dat die kunswerk in erkenning van dit wat nie geverbaliseer kan word nie, juis in negatiewe terme die metafoor daarvan word. Die teks sluit af:

   Alles, heule ich, wie gehabt, alles schlingert, alles
   unter Kontrolle, alles lauft, die Personen vermutlich ertrunken
   im schragen Regen, schade, macht nichts, zum Heulen, auch gut,
   undeutlich, schwer zu sagen, warum, heule und schwimme ich weiter
   (Enzensberger, 1978:15).

Met die ondergang van die passasierskip kan die literere teks as reddingsboot te water gelaat word.

5. Slot

Historiografiese begrippe uit die tradisie van die Frankfurt-skool is nie die enigste filosofiese idees wat deur Enzensberger in sy werk op literere wyse geeksploiteer word nie. Mausoleum: siebenunddreibig Balladen aus der Geschichte des Fortschritts en Der Untergang der Titanic is twee van die beduidendste voorbeelde van hoe 'n sentrale filosofiese motief op 'n esteties bevredigende wyse getematiseer word. Ten spyte van die dokumentere aanslag van Mausoleum en die deprimerencle ondertoon van Der Untergang der Titanic, het Enzensberger die vermoe om die wysgerige omskrywing van die dialektiese geskiedenisproses (veral die begrippe teenstelling en herhaling) deur die speelse omgaan met die begrippe vooruitgang en ondergang in te kleur. 'n Veelvlakkige betekenis word in albei tekste geskep deur enersyds te fokus op die dialektiese proses in sy historiese verloop as geheel, en andersyds die fokus te verskuif na 'n meer persoonlike beskrywing van 'n momentopname hieruit. Die wyse waarop die tematiek in verband gebring word met die potensiaal van kuns en literatuur om 'n daadwerklike, aktiewe impak in die sosio-politieke konteks te inisieer, dra daartoe by. Die gevolg is hibridiese werke wat in hulle reikwydte en jukstaponering van betekenis sterk postmodernistiese trekke vertoon. Weereens is dit egter bewys van hoe verskeie domeine produktief in die literatuur ver'werk kan word. Uiteindelik word die tekste die bevestiging van 'n utopiese moment wat in die blote bestaan van die kunswerk beliggaam word, selfs al funksioneer laasgenoemde ner as die inherent nie-nihilistiese teenhanger van 'n apokaliptiese ondergang, metafories gesien al dan nie.

(1) Dit is opmerklik hoe byna al die protagoniste bulle bydraes tot vooruitgang gemaak het in weerwil van gekompliseerde biografiese omstandighede. Hulle lewenswerk skyn dikwels gepuur te wees uit die ongestruktureerde en selfs irrasionele gegewens van die persoonlike ruimte. Die presiese en rasionele aard van hulle nalatenskap skyn, agterna beskou, byna 'n korrektief op die biografie te wees--dus weereens 'n teenstelling

Geraadpleegde bronne

ADORNO, THEODOR W. 1978. Rede uber Lyrik und Gesellschaft. (In Adorno, Theodor W. Noten zur Literatur, 1. Frankfurt am Main: Suhrkamp. p. 73104.)

ADORNO, THEODOR W. 2003a. asthetische Theorie. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

ADORNO, THEODOR W. 2003b. Minima Moralia. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

ADORNO, THEODOR W. 2003c. Negative Dialektik: Jargon der Eigentlichkeit. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

ADORNO, THEODOR W. & HORKHEIMER, MAX. 2003. Dialektik der Aufklarung. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

ANDERSCH, ALFRED. 1970. 1 (in Worten: ein) zorniger junger Mann. (In Schickel, Joachim, Red. uber Hans Magnus Enzensberger. Frankfurt am Main: Suhrkamp. p. 9-13.)

BARTOLOVICH, CRYSTAL & LAZARUS, NEIL, eds. 2002. Marxism, modernity and postcolonial studies. Cambridge: Cambridge University Press.

BRADY, PHILIP. 1989. Watermarks on the Titanic: Hans Magnus Enzensberger's defense of poesy. London: Moring (English Goethe Society. Paper read before the Society, p. 3-26.)

BUCK-MORSS, SUSAN 1977. The origin of negative dialectics. Hassocks: Harvester.

DIETSCHREIT, FRANK & HEINZE-DIETSCHREIT, BARBARA. 1986. Hans Magnus Enzensberger. Stuttgart: Metzler.

EGGERS, INGRID. 1978. Veranderungen des Literaturbegriffs im Werk von Hans Magnus Enzensberger. Washington: Washington University.

ENZENSBERGER, HANS MAGNUS. 1957. Verteidigung der Wolfe. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

ENZENSBERGER, HANS MAGNUS. 1964. Blindenschrift. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

ENZENSBERGER, HANS MAGNUS. 1970. Das Verhor von Habana. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

ENZENSBERGER, HANS MAGNUS. 1972. Der kurze Sommer der Anarchie: Buenaventura Durrutis Leben und Tod. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

ENZENSBERGER, HANS MAGNUS. 1975. Mausoleum: siebenunddreibig Balladen aus der Geschichte des Fortschritts. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

ENZENSBERGER, HANS MAGNUS. 1978. Der Untergang der Titanic: eine Komodie. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

ENZENSBERGER, HANS MAGNUS. 1980. Die Furie des Verschwindens. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

ENZENSBERGER, HANS MAGNUS. 1982. Zwei Randbemerkungen zum Weltuntergang. (In Enzensberger, Hans Magnus. Politische Brosamen. Frankfurt am Main: Suhrkamp. p. 225-236.)

ENZENSBERGER, HANS MAGNUS. 1995. Kiosk. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

FRANZ, MICHAEL. 1976. Hans Magnus Enzensberger: Mausoleum. Weimarer Beitrage, 21 (12): 125-140.

GRUNDER, ULRICH. 1985. Kritische Theorie. Stuttgart: Metzler.

GRIMM, REINHOLD. 1984. Das Messer im Rucken: utopisch-dystopische Bildlichkeit bei Hans Magnus Enzensberger. (In Grimm, Reinhold. Texturen: Essays und anderes zu Hans Magnus Enzensberger. New York: Peter Lang. p. 148-168.)

GROVE, A.P. 1992. Ballade. (In Cloete, T.T., red. Literere terme en teoriee. Pretoria: HAUM-Literer. p. 17-18.)

HAUPT, JuRGEN. 1991. Die Verteidigung des "Kuddelmuddel": Enzensbergers Spatwerk: uber Kleinburgertum, Fortschritt und Individualitat. Literatur fur Leser, 3:129-146.

HELD, DAVlD. 1980. Introduction to critical theory: Horkheimer to Habermas. Berkeley: University of California Press.

HOLTHUSEN, HANS EGON. 1972. Ein Bruder des Macchiavel?: zu einem Gedicht von Hans Magnus Enzensberger. Merkur, (7):693-701.

KELLNER, DOUGLAS. 1984. Herbert Marcuse and the crisis of Marxism. London: Macmillan Education.

KELLNER, DOUGLAS. 1989. Critical theory, Marxism and modernity. Cambridge: Polity Press.

LAMPING, DIETER. 1987. Die Komodie des Weltuntergangs: eine Anmerkung zu Hans Magnus Enzensbergers Der Untergang der Titanic. Germanisch-Romanische Monatsschrift, 37(2):229-231.

LAU, JoRG. 1999. Hans Magnus Enzensberger: ein offentliches Leben. Berlin: Alexander Fest.

LUDKE, W. MARTIN. 1985. Lasset uns singen und springen und frohlich sein: ein schrager Blick auf Hans Magnus Enzensberger. (In Arnold, Heinz Ludwig, Red. Text + Kritik. Zeitschrift fur Literatur. Hans Magnus Enzensberger, 49:28-43.)

LUNN, EUGENE. 1982. Marxism and Modernism: an historical study of Lukacs, Brecht, Benjamin and Adorno. Berkeley: University of California Press.

MULLER, GOETZ. 1981. Der Untergang der Titanic: Bemerkungen zu Enzensbergers Gedicht. Deutsche Philologie, 100(2):254-274.

PREMINGER, ALEX et al. 1974. Princeton encyclopedia of poetry and poetics. Princeton: Princeton University Press.

SCHWEPPENHaUSER, GERHARD. 1996. Theodor W. Adorno: zur Einfuhrung. Hamburg: Junius.

SEEBA, HINRICH C. 1981. Der Untergang der Utopie: ein Schiffbruch in der Gegenwartsliteratur. German Studies Review, (2):281-298.

SORG, BERNHARD. 1985. Komodie und Rechenschaftsbericht: zu Hans Magnus Enzensbergers Der Untergang der Titanic. (In Arnold, Heinz Ludwig, Red. Text + Kritik. Zeitschrift fur Literatur. Hans Magnus Enzensberger, 49:44-51 .)

STUMPF, SAMUEL ENOCH. 1994. Philosophy: history and problems. New York: McGraw-Hill.

ZELLER, MICHAEL. 1982. Literarische Karriere im Rhythmus des Maander: zur Lyrik Hans Magnus Enzensbergers. (In Zeller, Michael. Gedichte haben Zeit: Aufrib einer zeitgenossischen Poetik. Stuttgart: Klett-Cotta. p. 94152.)

J.P.C. van den Berg 

Departement Afrikaans & Nederlands & Duits & Frans

Universiteit van die Vrystaat

BLOEMFONTEIN

E-pos: [e-mail]