Okukuthapo omithigululwakalo noshikonga shuuthemba wopaihulo.

Masindi, KuNdivhuwo

Efatulalo kuPhil ya Nanagoloh

Omuntu natango okwa taalela ekondjo epe yemanguluko: lyokumanguluka: muupika woHIV noAids. Kehe gumwe gwomutse okwa tsakaneka omukithi nguka, ngele nee mokweehama okukala nomukwanezimo ta ehama nenge a sa komukithi nguka nenge tuu okukala noothigwa dhomukithi nguka. Onkee otwa ehama koomwenyo dhetweni mokukanitha aakwanezimo molwomukithi nguka. Ohoni otayl teyapo omithiguluiwakalo dhetu oshoka otayi tu thigithapo aakwanezimo nookuume ketu mboka taa ehama notaa isile.

Muule woomvula odhindji dha pita otwa kambadhala okupukulula aantu mokupitila mooprograma dhelongopukululo ndhoka tadhi ti kutya: "ino ya miihulo-kala omwiinekelwa-longitha okondoma." Ihe nando ongaaka, omwaalu gwaantu mboka taa kwatwa komukithi otagu londo. Sigo opo mpaka etegameno lyetu mali gwanithapo ndyoka twa kala tu na kutya omuti gwokupanga nenge owenda yokukeelela omukithi nguka oya monika. Ishewe omiti ndhoka dhokulelepeka omwenyo odha pumba nodhi na ondilo. Onkee elongo olyo ashike oshikondjitho shoka tu napo shokuiwitha etaandelo lyomukithi nguka.

Nando ongaaka, paife ape na omaudhigu okupongolola nokudhimbulula kutya omoiwashike oprograma "'no ya miihulo - kala omwiinekelwa - longitha okondoma" itayi longo nawa. Opwa popya olwindji kutya aantu inaa ya miihulo, kutya naa kale aayinekelwa nokutya naa longithe okondoma, ihe nani inatu konakona nawa kutya oshike hashi kalapo ngele aantu oya yi moombete dhawo dhomilalo. Oprograma ndjika inayi longa nawa, oshoka inayi tala kutya: olye ha tokola ta ti uuna taku yiwa miihulo nenge olye ha kala e na etokolo lya hugunina kutya naku longithwe okondoma nenge ahowe.

Omayinda gopamuth iguluiwakalo

Oprograma "mo ya miihulo - kala omwiinekelwa longitha okondoma" oyi liwe moshipala komikalo dhetu dhopamuthigululwakalo. Onkee osha pumbiwa nani okutulapo oshikonga shokukondjitha omithiguluiwakalo ndhoka tadhi kala oprograma ndjika moshipala. Osha pumbiwa kutaluluiwe nokuhulithwepo omikalo dhomiihulo ndhoka dha kala oprograma ndjika moshipala Onkee osha pumbiwa tu konakoneni omikalo dhetu dhomiihulo momihoko dhetweni.

Natu taleni tango kombinga yokutya ino ya miihulo. Okwaahayamiihulo otaku vulu okulonga ngiini momihoko dhetu? Omakonakono muumbugantu wAfrika ataga ulike kutya koyendji yomutseni aakiintu okuya kwatweni miihulo kwotango okwa pitila methiminiko, ngele nee lyameukiuilo nenge lyopamukalo gwontumba.

Aashona yawala yomutseni twa ningile etokolo kutseni yene kutya "nena onda hala iipala." Onkee ana otashi ti kutya otu ii mamihoko nomashigwana moka mu na ethiminiko ngele tali zi kaanonamati mboka ya hala kutya okukwata akanonakadhona koonkondo osho oshinima oshiwanawa shokuya miihulo. Aanonamati ya itaala kutya akukala ya gandja omala otashi ulike kutya 'omuntu oho valitha. Ishewe atashi vulika kutya omuntu oto vulu okuulika kutya ngoye oho valitha ngele to lala nato gandja omala kaakadhana oyendji.'

Onkee oprograma yakukeelela aantu yaa haye miihulo itaym longa ngele nani itaku hulithwapa omikalo dhantumba dhokuya miihulo.

Ohatu popi kutya naku kalathanwe meinekelo moshigwana moka aalumentu haa kala ye na aakiintu oyendji, ngele nee inaa hokana nenge konima yaondjokana. Omukalo nguka ogwa talikalco moshigwana kutya ogu Ii nawa oshaa ashike omulumentu ngoka ta sile aakiintu ye mboka ashimpwiyu. Onkee ohatu pula aamwamemekadhona nenge aananakadhana yeW kutya: "Iha landa we iikulya? Iha lala megumbo?" Ihe otwa fatwa nyengwa okuya muule woshinima tse tu pule nenge tu popye kutya: "Okukala nomulumentu a tya ngaaka owu li moshiponga shokukwata koHI V/Aids."

Ope na wo omukalo gwokulala naakiintu aagundjuka ngoka gu li maalumentu aakuluntu noya hokana. Okulala naakiintu aagundjuka kwaalumentu aakulutu noya hokana ohaku ningwa momihoko ndhoka dha hepa ihe odha hala wo okukala opashinanena. Aakiintu aagundjuka oya hala okukala haa zala oondjini, ye na ooselula noye na oshimaliwa mondjato okukala taa inomo pooyakwawo.

Kala nee wu shi kutya aalumentu mbaka aakuluntu yamwe oya lala nale naantu yevulithe pomilongo 60 monkalamwenyo dbawo. The oshoka ote ku pe oshimaliwa, oondjini nenge tuu iinima iikwawo yopashinanena oye ta kala te ku pangele kutya laleni pamukalo ngoka a hala nuuna eshi hala. Omikalo dhaalumentu aakuluntu ye na aakiintu oyendji otagu fala wo aalumentu aagundjuka moshiponga. Oshoka aakiintu mboka aagandjuka haa laiwa komasamane ngoka obaa kala wo ye na ehalo okulala naalumentu aagundjuka ooyakwawo.

Olye ha tokola kutya nakulongithwe okondoma?

Natu popye kombinga yelongitho lyokondoma. Otatu vulu ngiini okulongitha okondoma ngele otwa hala okuvalitha nenge okuvala. Oshoka inatu hala okugeelwa kaaluntu yetu mboka baa kala ya bala aatekulu oyendji. Oshoka oya hala edhina lyezimo lyaa sepo, nenge tuu kutya otwa pumbwa oluvalo oshoka osbigwana otashi pupa koAIDS. Otwa pumbweni okubulitbapo omikalo adhihe ndhika. Okuninga etegelelo otashi ti okwa yiwa miihulo pwaahe na okondoma.

Okuya miibulo pwaahe na okondoma otaku pupaleke omatini (osperma) ga ze momulumentu noga bite momukiintu. Pamukalo ngoka ombuto yoAIDS nayo wo otayi taandele okuza momuntu guiwe nokuhita momuntu omukwawo. Aalumentu naakiintu natango onkee ngaaka taa ningi omatokolo gokuvala omanga inaa konakonwa ombuto. Onkee otatu tsikileni tatu mono aanona mboka taa vaiwa otaa sipo mule wiiwike 4 sigo 6 konima yevalo. Osha pumbiwa ano ku ilongwe nokudbigininwe omukalo gokukonaakonwa ombuto manga inaku kutbwa etokolo lyokuvala.

Aalumentu natango oya talikako oyo ye na oonkondo dhokutokola kutya nakulongithwe okondoma. Pethimbo olyo tuu ndyoka oonkambadbala dhaakiintu okuuvitbako aalumentu ya longitbe okondoma olwindji ohadhi fala maakiintu taa tilithwa nenge taa lombwelwa kutya otaa etbwapo nenge tuu ya dbengwe kolutu. Pethimbo olyo tuu ndyoka akiintu ya tya ngaaka oya kala momihoko nenge mosbigwana moka mwa itaalwa kutya 'ku shi omukiintu nawa ngele ino hokanwa, ku shi omukiintu nawa ngele ino vala, ku shi omukiintu nawa ngele ku na omulumentu ngoka wu na okupulakena muye nenge te ku pangele.' Otu ii moshigwana moka omukiintu kee na nando esiku limwe ta kala e na omuthika moshigwana noku ii kuye mwene ngele kape na omulumentu ngoka te mu shaininepo, opo a mone omuthika ngoka.

Ngoka ogo nee gamwe gomomayinda ngoka tage tu yi mosbipala pomikunda dhetu, momiboko dhetu nenge nomosbigwana shetu. Onkee osha pumbiwa ku kaiwe haku kundathanwa nokuningwe ondjuvaneno kombinga yomikalo dbetweni, bakombinga yiihulo nokombinga yokukala omulumentu nenge omukiintu ashike, ibe wo nokombinga yokutya iihulo kayi lilepo asbike okuuvitha aalumentu nawa. Oyi lilepo wo okuuvitba aakiintu nawa pamukalo omwaanawa.

Okutulapo Omuthigululwakalo omupe

Osha pumbiwa kutotwepo omuthigululwakalo omupe. Otwa pumbwa omutbiguluiwakalo moka mu na aalumentu mboka itaa longitba we iimaliwa okuninga iibulo, ngele nee nokulala niikumbu, nenge omukalo moka aalumentu ye wete kutya iihulo oyo uutbemba wawo omanga aakiintu ye na ashike okulaiwa nayo ngele oya hala ya pewe omakwatbo gontumba. Osba pumbiwa puboloke aalumentu mboka ihaa kambele okulongitha okondoma baniikumbu asbike, ihe nonaakulukadhi yawo yene nenge aaholike yawo wo. Osba pumbiwa wo puboloke aalumentu mboka ihaa bepeke aakiintu miilonga. Okwaabatbikepamwe kwaalumentu naakiintu okwa vuka momabangano getwe ni, moka iipundi yopombanda yi ii ashike kaalumentu. Shika otashi fala nee mpoka aakiintu ya kale taatbipwa ombinzi paibulo ngele oya hala ya bedbithwe komeho miilonga.

Otwa pumbwa puholoke aakiintu mboka ye shi uutbemba wawo wopalbulo: aakiintu mboka ya itaala muyoyene naamboka ye na uuthemba okubogolola kutya oya bala okulala nalye nopamukalo guni. Otwa pumbwa wo aakintu mboka ye na uuthemba okuulika kutya omukalo gwopaibulo ogunipo tagu ya etele uutoye.

(linenenima ya kuthwa moshipopiwa kombinga yOshikonga shUnthemba wOpathulo shaSouth Africa shoka Ndivhuwo Masindi a ningile mOvenduka muJuni. Masindi oku li omudheuli omukuluntu gwOproyeka yAakiintu moUniveesiti yaWitwatersrand muJohannesburg.)