Komrij se poetiese reikwydte vertaal?

Komrij, Gerrit. 2005. Die elektries gelaaide hand: gedigte. (Vertaal deur Daniel Hugo.) Pretoria: Protea Boekhuis. 79 p. Prys: R99,95. ISBN: 1-86919-101-3.

Gerrit Komrij is geen onbekende in Suid-Afrika nie. Sy versamelbundel wat die Afrikaanse poesie van toeka tot hede gedek het, was in sommige opsigte selfs vir die Afrikaanse leserspubliek 'n verrassing. Hy het grense vir wat ons tradisioneel beskou het as die korpus van die Afrikaanse poesie, verruim. Ook in Nederland is hy alombekend--hiervan getuig die feit dat hy vir 'n tyd lank die titel "Dichter des Vaderlands" gedra het.

Die reeks van 34 gedigte in hierdie bundel is deur Hugo "gebloemlees" uit Komrij se versamelde gedigte Aile gedichten tot gisteren, wat in 2004 by De Bezige Bij in Amsterdam verskyn het. Hugo het gedigte gekies wat na sy mening die minste onder 'n vertaling sou ly, maar hy wou tog ook 'n verantwoorde oorsig gee van Komrij se "poetiese reikwijdte".

Die titel van die bloemlesing is afgelei van "Voltage", die eerste gedig wat, soos dit dikwels die geval is by aanhefgedigte van bundels, 'n poetikale inslag het. Die digter se eintlik dat die muse hom bekruip as hy diep slaap, maar uiteindelik moet sy digterlike hand "elektries gelaai" wees--dus ontvanklik wees vir die muse:

   De dichter die ontwaakt hoeft het hooguit
   Te pakken, toits er stroom staat op zijn hand.

Hugo het die twee reels pragtig vertaal en 'n vonds gemaak deur die woord "buit" te gebruik saam met die aangewese titelgedeelte vir die bundel:

   Die digter wat ontwaak, moet net die buit
   Gryp met sy elektries gelaaide hand.

In dieselfde gedig sou ek egter by die vierde versreel (eerste strofe) twee keer gedink het voordat ek by vertaling die adjektief "diep" by slaap weggelaat het. Is "diep slaap" dan nie juis 'n gelaaide frase wat iets van die religieuse intensiteit van die digterlike bedryf beklemtoon nie?

Ek moet dadelik toegee dat 'n vertaling sy toi eis en 'n gee-enneem-aksie tot gevolg het. Hugo se self in sy inleiding dat by vertaling baie verlore gaan aan "versklank, kulturele weerklanke en betekenisassosiasies, meerduidighede, subtiele registerwisselinge, nuutskeppings, [en] vibrasies wat net deur 'n moedertaalspreker opgevang kan word." Tereg spreek Hugo die hoop uit dat sy weergawes in die beste gevalle "Afrikaanse verse in eie reg" geword het.

Die vorm waarin die bundel gekonstrueer is, naamlik die oorspronklike gedig met die vertaling reg langsaan, dwing 'n leser om vergelykings te tref en te wonder oor die verlore gaan, die toevoegings of verryking van betekenisse. Waarom, wonder 'n mens, sou die vertaler bv. "Dodenpark" (p. 14) vertaal met "Begraafplaas"? Die uitleg van die twee ruimtes verskil hemelsbreed! Urne is tipies eie aan 'n tuin van herinnering by krematoria en is minder "tuis" in 'n begraafplaas.

Oor die algemeen getuig die vertalings van die hand van 'n meester. Hugo is gesout in die vertaling van Nederlandse tekste en is gevoelig vir die spot en ironiese ondertone van Komrij se digwerk. Sois dit ook die geval met "Op pad na St. Petersburg" (p. 18/19) waar die relatiewe waarde van dinge soos modegiere aan die orde gestel word. Die Afrikaanse vertaling (vertolking?) is ewe goed of selfs beter. Dieselfde geld vir "Die derde landskap" (p. 76/77) met sy beklemtoning van die samehang van die dinge: As jy nie 'n eikeboom sou ken nie, sou jy nie die wonder van 'n denneboom kon raaksien nie. Op dieselfde wyse se hy later in "Zwerverswens" (p. 56/57) dat jy 'n huis moet besit om 'n gevoel van ontuisheid te beleef.

In "Residu" (p. 26/27) gaan dit oor die tradisie van die digterlike bedryf en die belewing van die leser: 'n Klag oor die verlore gaan van die emosionele hoogspanning in die poesie?

   Dichters, we lezen ze met droge ogen.
   Waar zijn de tijden van het hartebloed?
   Waar de gezangen van het mededogen?

Is dit 'n treurmare oor die verlore gaan van die egtheid en deurleefdheid (hy noem dit "bezetenheid") in die poesie?

   Wat blijft: de bezetenheid om een, een ding.
   De wonden die hij likt. En de muziek.

In "Moeilikheidsgraad" (p. 46/47) het hy dit eweneens oor "echte wonden" wat hom laat gedigte skryf:

   En hoe het daar uit echte wonden bloedde
   En voor het eerst schreef ik toen een gedicht.

Die tradisionele temas is daar: die wete van die onverbiddellike verbygaan van die tyd en die werklikheid van die verganklikheid in "Ars moriendi" (p. 34/35):

   Zwoegen om wat je hebt ook vast te houden,
   Alleen maar om die monotone wys (my kursivering--JvdE.)
   Maar niet te horen van de zandloper, de zeis.

Waarom sou Hugo "spijkerbroeken" met "geskeurde broeken" vertaal het? Die tema van verganklikheid en verbygaan van die dinge kom ook voor in "Vergeten stad" (p. 36/37), "Prediker" (p. 38/39) en "Terugblik" (p. 42/43).

"Zwart-wit" (p. 68/69) is 'n interessante satire op beterweterigheid, ongenuanseerdheid en swart-wit-oordele. Dit pas reg in die digter, met sy aanvoeling vir spot en ironie, se kraal. Mag ek ook byvoeg: met 'n aanvoeling vir selfspot, wat 'n hoogtepunt bereik in die slotstrofe:

   Ik voel me steeds rechtvaardiger van binnen,
   Zo tast ik in dit land, dat ik het land
   Van wind en zon noem, in het duister rond.

Opsommend kan gese word dat Hugo 'n belangrike Nederlandse digter vir die Afrikaanse liefhebbers van poesie bekendgestel het. Ek hoop opreg dat Die elektries gelaaide hand ook in die klaskamers beland--en veral op nagraadse vlak behandel word--dit sal vir my as dosent 'n uitdaging wees. Komrij se temas is nie vreemd nie--dit is sy seggingswyse wat uniek is. In "Tussendoor" (p. 74/75) praat hy van die intieme kontak wat tussen leser (ook die Afrikaanse leser) en gedig/digter kan ontstaan. Met sy vertalings slaag Hugo daarin om hierdie "momentele" kontak tot stand te bring:

   Ik zwaai. Dit is rechtstreeks tot jou gericht.
   Ik voel het, glunderend van oor tot oor:
   Niemand die mij gezien heeft, alleen jij. (My kursivering--JvdE.)

Ek is dit nie altyd eens met Hugo se vertalings of vertolkings nie. Soos reeds hierbo aangedui, het vertalings eiesoortige beperkings. Kritiek is egter slegs begrond as 'n mens self alternatiewe kan bied en eweneens 'n gesoute vertaler en digter in eie reg is. Wat laasgenoemde betref, kwalifiseer Hugo in albei opsigte. Die elektries gelaaide hand wat met 'n ruim subsidie van die Vlaams Fonds voor de Letteren tot stand gekom het, is 'n aanwins op 'n poesieliefhebber se boekrak.

Resensent: Jacques van der Elst

Voorheen: Vakgroep Afrikaans en Nederlands, Potchefstroomkampus, Noordwes-Universiteit