Kibris Turk Toponomisi Cercevesinde Kaleburnu (Kale Bournon, Galiporni) Adinin Incelenmesi.

Yunanca [TEXT NOT REPRODUCIBLE IN ASCII] (topos) 'yer', ve nouma 'ad' sozcuklerinden turemis olan Toponomi terimi Yer Adlari Bilimi'ni ifade etmek amaciyla kullanilmaktadir. Calismamizda yer verdigimiz 'Kaleburnu' adi, dilbilimin alt dallari arasinda sayilan Adbilimi'nin bir kolu olan Yer Adlari Bilimi isiginda 'koken bilgisi', tarihsel gelisme yonunden ve cesitli dil ve kultur sorunlari acisindan ele alinmaya calisilacaktir (1).

Osmanli Turk idaresinden bu yana kullanilmakta olan Kaleburnu adina dair degisik bilgi ve gorusler bulunmaktadir. Degisik donemlerde farkli bicimlerde kullanilagelen 'Kaleburnu' adi, Turkler tarafindan yerlilestirme yoluyla olusturulmus Turkce bir addir.

Koy muhtarindan aldigimiz bilgilere gore 'Kaleburnu' adi, Ada'nin 1571'de Turkler tarafindan fethedilmesiyle birlikte, 'Galinoporni' olan tarihi adin yerlilestirilerek Turkcelestirilmesi sonucu olusturulmus bir addir. Kibris'in Frenk idaresi altinda bulundugu donemde Fransa'dan getirilen hayat kadinlarinin bu koye yerlestirildikleri soylenir. Bu hayat kadinlari, her yonuyle farkli olan baska bir ulkeye gelmelerinden oturu hasta olup olurler. Sozlu anlatilara gore bu olay uzerine, hayat kadinlarinin yerlestirildigi bu yere 'Fransiz hayat kadini' anlamina gelen 'Galinoporni' adi verilir [Yun. [??] (Galia) 'Fransiz', Yun. [TEXT NOT REPRODUCIBLE IN ASCII] (porni) 'fahise, hayat kadini']. Bir diger gorus ise 'Galinoporni' adinin, 'iyi, hos hayat kadini' anlamina gelen Yun. [TEXT REPRODUCIBLE IN ASCII] (kalos) 'iyi, hos' ve Yun. [TEXT NOT REPRODUCIBLE IN ASCII] (porni) 'fahise, hayat kadini' sozcuklerinden ileri geldigidir. Ada'nin Turk idaresine gecmesiyle birlikte 'Galinoporni' adi, yerlilestirme yoluyla 'Kaleburnu' bicimine donusturulur. Osmanli Turk idaresi doneminde boyle bir yerlilestirme yoluyla verilen diger bir yerlesim yeri adi ornegi ise Pasakoy'dur.

Turkler'in, yerlesim yeri adlarini Turkcelestirme konusunda basvurduklari 'guzel adlandirma' (Euphemismus, bkz. Ardahan) adli yontem, 'Galinoporni > Kaleburnu' degisiminde de kendisini gostermistir. 'Guzel adlandirma' adini verdigimiz yontemle olusturulan orneklere Turkiye'deki bircok yerlesim birimi adinda rastlanmaktadir. Mesela Dogan Aksan, Izmir sehri icindeki bugunku Guzelyali'nin, yakin zamana kadar Kokaryali adini tasidigini belirtmektedir. Ayrica Aksan, yerlesim yerlerine yakisan guzel adlar verme egiliminin ornekleri arasinda, halk etimolojisinden yararlanilanlara da rastlandigini belirtmektedir. Ornegin Istanbul'un Fatih semti yakinindaki Sariguzel semtinin adinin orijinal olmadigi, bu adin Sari gurz ya da Sari kerez'in degistililmis hali oldugu yonundeki bilgiler de dikkati cekmektedir. (2)

Bazi Rumca kaynaklar 'Kaleburnu' adinin Osmanli Turk idaresi doneminden bu yana kullanilmakta olan bir ad oldugunu belirtmektedir. (3) Yapmis oldugumuz saha calismasinda koyun adinin konumundan oturu olmadigini aciga cikartmistir. Koy, kalenin burnunda veya kalenin burnunu andiracak bir cografi konum uzerinde degildir. Bilakis bu koy, iki dag arasinda gizlenmis bir konuma sahiptir. 'Kaleburnu' adi, yapi olarak belirtisiz isim tamlamasidir: Ar. [??] (kal'a) > kale (tamlayan) bur(u)n(u) (tamlanan) '1. alinla ust dudak arasinda bulunan, cikintili, iki delikli koklama ve solunum organi; 2. karanin, ozellikle yuksek ve daglik kiyilarda, turlu bicimlerde denize uzanmis bolumu'; Diyalektlerde kullanilan bura-, *bur- 'kokmak, koku vermek' kokunden -(u)n ekiyle yapildigi aciktir: bur-, -(u)n. Turkcede organ adlarinda -n ekinin sik sik kullanildigi goze carpar (alin, beyin, bikin, boyun, erin, taban vb.). (4) Turkiye Turkcesinde insanin organlari ve vucut bolumlerinin yani sira, giyeceklerin kimi bolumlerinin dogadaki nesneleri anlatmak uzere dogaya aktarildigini goruyoruz. Bas, goz, kulak, agiz, bogaz, boyun gibi. Anadolu'daki yer adlari incelenecek olursa ayni tutumun pek cok ornegiyle karsilasilir: ad verme sirasinda insana ait organ ve vucut bolumlerinin yer adlarinda kullanildigi gorulur: Sirtkoy (Antalya, Manisa, Mardin ve Rize'ye bagli dort ayri koy adi), Kopruagzi (5). Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti'ndeki yer adlarinda da ayni egilimin bircok ornegi bulunmaktadir. (bkz. Bogaz, Camlibel, Bogazici ...).

Endnotes

(1) Dogan Aksan, "Birkac Turkce Yer Adi ve Bunlarin Dilbilimi ve Kultur Bakimindan Onemi," Ankara Universitesi Dil ve Tarih Cografya Fakultesi Dergisi 26 (1969): 81-85.

(2) Dogan Aksan, "Anadolu Yer Adlari Uzerine En Yeni Arastirmalar," Turk Dili Arastirmalari Yilligi Belleten (1973-1974): 191-192; Semavi Eyice, "Istanbul'un mahalle ve semt adlari hakkinda bir deneme," Turkiyat Mecmuasi 16 (1964): 199-216; ayrica bkz. F. Babinger, Enzyklopaedia der Islam, vol. 4 (1934), Sari Kurz maddesi.

(3) Nearhou Kleridi, Horya ke Politiyestis Kyprou (Kibris Koy ve Sehirleri), cev. Nazenin Gelen (Lefkosa: Girne Milli Arsiv Aksan, 1961), 64.

(4) Hasan Eren, Turk Dilinin Etimolojik Sozlugu (Ankara: Bizim Buro Basimevi, 1999), 64.

(5) Dogan Aksan, Anlambilim (Ankara: Engin Yayinevi, 1997), 114-115.

Osman Erciyas

Ankara Universitesi