Kibris'ta kadin/toplumsal cinsiyet calismalari ve kadin hareketi uzerine bir degerlendirme.

Abstract

This article deals with women's movements and studies in Cyprus, focusing on the latest developments in these fields. In Cyprus women's movements, academic women study groups, centres and initiatives have adopted the views of social gender that has been put forward by European Union and United Nations in their member states. The experiences in bi-communal meetings and discussions with social gender components and formations point out that, especially in northern Cyprus, there is a hope for a lasting and incorporating feminist movement.

Keywords: Social gender, women studies, feminist movement, Cyprus Problem, conflict resolution.

Ozet 

Bu calisma kadin hareketi ve kadin calismalari baglaminda Kibris'taki surecin tarihine goz atarak, son donem gelismelerine odaklanir. Buna gore varolan kadin hareketindeki yenilikler, akademik alandaki kadin calismalari grup, merkez ve insiyatifleri, Birlesmis Milletler ve Avrupa Birligi'nin ulke gundemlerine tasidigi toplumsal cinsiyet bakis acisi kabul gormustur. Iki toplumlu gorusmelerde kadinlarin edindikleri deneyim ise Kibris sorununun toplumsal cinsiyet bileseni olmadan artik ele alinmayacagina dair tartismalarin onunu acmistir. Bu gelismeler isiginda, adada ozellikle kuzey kesiminde kadin hareketinin kalici ve kapsayici bir feminist harekete yol acabilecegine iliskin bir olusum umut vericidir.

Anahtar Sozcukler: Toplumsal cinsiyet, Kadin Calismalari, Feminist hareket, Kibris sorunu, uyusmazliklarin cozumu.

**********

Kadin calismalari olarak bilinen alan genc bir alandir. Feminist hareketin akademik dunyadaki yansimasi ya da feminist hareket icindeki akademisyenlerin hareketin felsefesini universitelere tasimalari, ozellikle sosyal ve beseri bilimler icinde baslangicta erkek egemen bir epistemolojinin teksesliligini sorgulayarak saygin bir yer kazandi. Kadin calismalari, hem farkli calisma disiplinlerinden gelenlere birlikte calisma zemini olusturuyor, hem de elestirel dusuncenin akademide kazandigi onemin ciddi bir ayagini olusturuyordu. Bu alan ilk olarak bireyi erkek ve kadin yapan surecin biyoloji ve fizyolojiden cok az etkilendigini ve cinsiyetler arasi esitsizlik yaratan bu farkin ideolojik ve soyleme dayali oldugunu, dolayisiyla degisime acik oldugu fikrini isledi. (1)

Ikinci dalga feministler kadin sorunlarinin kokeninde ataerkiligin yattigini savundular. Ataerkillik kapitalizmden ayri bir ozerk uretim tarzi olarak, kadinlarin hem ozel hem de kamusal alanda hem uretim hem de yeniden uretime harcadiklari emege erkekler tarafindan el konulmasi anlamina geldigi gibi, kadinlar uzerindeki tum baski mekanizmalarinin en eskisi olan sistematik bir baskiyi ifade ediyordu. Ikinci dalga feminizm, bugunku kadini erkegin ardili olarak goren anlayisin ataerkilligin bir uzantisi olduguna, esitsizligin kokenlerinin burada aranmasi gerektigine isaret eder.

Liberal dusunceden bu yana kadinlarin ve erkeklerin esit, vazgecilmez ve devredilemez haklarla donatilmis oldugunun kabulu, 1980li yillara gelindiginde sarsilarak uluslararasi dokumanlarda "kadinin insan haklari" kavraminin gundeme gelmesiyle son buldu. Buna gore kadin haklari diye bilinen sey kadinlarin insan haklarindan kendi paylarini talep etmelerinden baska birsey degildi.

Yeni feminizm, kadin ve erkek arasinda esitlik konusunun otesine giden bir ufukla farklilik politikalarinin onemini vurgular. Geleneksel esitlik anlayisi erken liberal donemin esitlik anlayisidir: "Erkek ve kadin ayni sekilde yaklasilmasi" demek kadinin erkek gibi gorulmesi demektir. Farkli davranildiginda da, erkek bir norm olarak durmaktadir; bu durumda erkekteki ozellikler kadindaki eksiklerdir. (2) Farklilik politikalari ise kadinlarin erkeklerden farkiliklari kadar, kadinlarin kendi aralarindaki baska olcutlere gore ayrismalarini dikkate alan bir anlayis getirmistir.

Feminist hareketin bir baska basarisi ozel alanla ilgili tartismalari bir kamusal sorun haline getirmesinde yatmaktadir. Buna gore, modernite ile giderek buyuyen ozel ve kamusal alan arasindaki ucurum kapanmali ve kadinin ozel hayatini guvence altina alan, ona secme sansi veren anlayis benimsenmelidir. Ozel alana iliskin sorgulamalarla ortaya cikarilan bilginin politiklestirilmesi sureci bircok ulkede kadin hareketine guc vermistir.

Toplumsal cinsiyet kavrami toplumsal olarak belirlenmis cinsiyeti, biyolojik olandan ayirmak icin onerilmistir. Cinsiyet insanlarin dogustan biyolojik olarak belirlenmis disillik ve erillik ozelliklerini tanimlarken, toplumsal cinsiyet ise toplumsallasma sureci ve kulturun icinde edinilen kadin ve erkek olma ozelliklerine isaret eder. Kadinlarin ve erkeklerin toplumsal olarak ustlenmis olduklari islerin, yerine getirdikleri rollerin, dogal ve kendiliginden bir is bolumunun sonuclari olmaktan cok genelde kulturel olarak belirlenmis ve zaman icinde degisebilir olduklarini gosterir. Kadinla erkek arasindaki farklilik kulturel deneyimden ve kulturel beklentilerden kaynaklanir. Buna gore kadinlarin biyolojik cinsiyetinden kaynaklanan dogurma ve emzirme gibi davranislari disinda butun davranislari sosyaldir, ogrenilmis ve degismeye aciktir. Toplumsal cinsiyet esitligi uluslari kuruluslarin gundeminde de coktan yerini aldi. 1995 yilinda Pekin'de gerceklestirilen 4. Dunya Kadin Konferansi'ndaki temel degisim "toplumsal cinsiyet" kavraminin kadin gundemine girmesi oldu. Kadin erkek arasindaki tum iliskileri yeniden degerlendirmeye olanak taniyan bu kavramin benimsenmesi ve tanitimi kadinin insan haklarinin yeniden ve guclu bir sekilde gundeme getirilmesini sagladi.

Kibris'ta Kadin

Kibris'ta kadinlarin kamusal yasama katilmasinin hic de kisa olmayan bir tarihi ve oykusu var. Hadjipavlou son calismalarindan birinde Kuzey Kibrisli kadinlarin daha cok sendikalar icinde aktif olduklarini gosteriyor. Ancak biraz daha geriye bakildiginda kadin orgutlerinin etkinliklerinin oldukca genis bir perspektife uzandigi goruluyor. (3)

Kadinlarin 20. yuzyil basinda elde ettikleri orta okula devam hakki, zamanla kadinlari cesitli toplumsal sorunlarin etrafinda topladi ve ilk kadin dernekleri 1930'lu yillardan baslayarak kuruldu. Uzman-Inan ve Atalay'in calismasi, donemlerine gore dernek catisi altinda yer alan kadin orgutlerinin tarihleri ve etkinliklerini isleyen bir basvuru kaynagi. (4) Ornegin Kibris Cumhuriyeti doneminde 1962'de kurulan ve 1964 yilina dek faal olan Limasol Yardim Sevenler Dernegi'nin daha cok bolgedeki catismalarin kurban ve magdurlarina saglik ve gida destegi sagladigini goruyoruz. Bu dernek ayni zamanda 1974 yilina dek gorulen son kadin dernegidir. (5) Adada yasayan halklarin ortak orgutleri 1950lerde baslayan gerginlik ve catismalar nedeniyle calisamaz duruma gelince, kadin kuruluslari acisindan uzun suren bir sessizlik baslar. 1969 yilinda sadece Turk kadinlarinin faaliyet gosterdigi Beyarmudu Turk Kadinlar Birligi, Kibris Turk Kiz Izci Orgutu gibi orgutler, askerlere, evsizlere yardim saglayan, moral veren yardim kuruluslari olarak faaliyet gostermeye baslar.

1975 yilindan baslayarak sayilari hizla artan kadin dernekleri guneyden kuzeye goc eden ailelerin uyum sorunlariyla ilgilenir. Birlesmis Milletler'in Dunya Kadin Yili ilan ettigi 1975 yilinda kadin eylemlilikleri artik Kibris'ta da kendini gosterir: 20 Nisan 1975 tarihinde Rum kadinlari dunya kadinlarindan da aldiklari desteklerle Derinya ve Frenaros bolgesine bir yuruyus duzenler. Bu eylemden haberdar olan Kuzeyde Turk kadinlarinin kurdugu Kibris Turk Kadinlar Komitesi, Magusa ve Lefkosa'da genis katilimli eylemler duzenler. (6) Bu olusum ayni zamanda Kibris Turk Kadinlar Konseyi Dernegi'nin de kurulusuna zemin olusturur. Dernek yardim faaliyetlerinin yani sira konferans ve toplantilar duzenleyerek egitim ve bilinc yukseltme calismalari da yurutur. 1977 yilinda kurulan Yurtsever Kadinlar Birligi sosyalist hareketten aldigi esinle ilk kez anneligin sosyal bir gorev oldugunun altini cizer, kadinin emeginin ve ekonomik ozgurlugunu gundeme getiren yeni bir ses olur. (7)

1960li yillar etnik gerginlik ve catismanin etkisiyle yardim ve destek amacli calisan ve faaliyetlerine son vermek zorunda kalan kadin kuruluslari, 1974 sonrasinda dogan benzer ihtiyaclarin sonucunda ayni ya da farkli adlar altinda yeniden faaliyetlerine baslar. Bu dernekler arasinda yerel nitelikte olanlar (Lapta Alsancak Karsiyaka Kadinlar Birligi, Yeni Bogazici Kadinlar Dernegi) kadar ulusal olup subeler agiyla calisanlar da vardi. Bu donemde orgutler catisma ve goc sonrasi yaralarin sarilmasi kadar, kadin konulu bir gundemin yaratilmasi gibi yeni bir etkinlik icindedirler.

1990li yillara gelindiginde Kibris Turk Universiteli Kadinlar Dernegi, Kibris Turk Calisan Kadinlar Birligi yuksek egitim gormus kadinlari biraraya getirerek ve calisan kadinlarin sorunlarini ve onlara iliskin cozum onerilerini dile getiren yeni gundemleriyle Kuzey Kibris sivil toplumundaki yerlerini alirlar. 1995 yilinda kurulan Kibris Kadin Platformu, kadin kuruluslarinin birlikte etkinlik duzenleyip, imza attiklari, cagrilar yaptiklari bir zemin olmasi bakimindan onemlidir. Sevgul Uludag'in calismasinda, Platform'da Kibris Kadinlar Birligi, Kadinlar Konseyi Dernegi, Yurtsever Kadinlar Birligi, Federal Cozum ve Baris Icin Kadin Hareketi, Kadin Arastirmalari Merkezi, Calisan Kadinlar Birligi ve Universiteli Kadinlar Dernegi'nin bulundugunu ve bu ortaklikla seslerini birlestirerek basarili lobi calismalara imza attigini goruruz. Uzman-Inan ve Atalay'in da belirttigi gibi bu basarilarin arasinda, 1985 yilinda Birlesmis Milletler tarafindan ulkelerin imzasina acilan, Kadinlara Karsi Her Turlu Ayrimciligin Onlenmesi Sozlesmesi'nin Turkiye tarafindan imzalanmasinin ardindan, Kibris Turk kadin dernekleri de ayrimcilik konusunu gundemlerine alirlar. Ayrica bircok ortak calisma, toplanti, yayin ve bildiride aktivistler daha sonra milletvekili veya aday olarak ortaya cikar. 1995 yilinda Birlesmis Milletler Kadinlara Karsi Her Turlu Ayrimciligin Onlenmesi Sozlesmesi'nin imzalandigini ve Devlet Bakanligi bunyesinde, Kadin ve Aile Sorunlari Birimi'nin kuruldugunu goruruz. (8)

Uludag calismasinda kadinlarda ozguven eksikligi, kadin dayanismasini yetersizligi, kadinlarin ekonomik bagimliliklari, sivil toplum orgutlerinde kadinlarin sayisal ve oransal azligi ve buna bagli olarak karar verme duzeylerindeki azligini kadinlarin kamusal alanda var olmalarinin onunde engel olarak siralarken, tum dunyada oldugu gibi Kuzey Kibris'ta toplumsal cinsiyet esitligini ortadan kaldirmaya yonelik destek mekanizmalarinin yokluguna dikkat ceker. (9)

Lisaniler ve Ugural (2001) ise kadinlarin Kuzey Kibris isgucu pazarindaki yerlerini irdeledikleri makalenin basinda yasalar karsisinda kadin ve erkek arasinda esitligin varligindan soz ederler. 1998 Ocak ayinda kabul edilen Aile Yasasi bunlarin basinda gelir. Is yasaminda aktif olarak yer alan kadinlarin %80'i hizmet sektorundedir. (10) Butun dunyada oldugu gibi bu temsil ust duzey karar alma mekanizmalarina gelince kadinlarin aleyhine isleyen diger mekanizmalar nedeniyle kirilir. 2001 yilinda KTUKD tarafindan gerceklestirilen ve sonuclari yine dernek tarafindan kitaplastirilan "Egitim ve Istihdamda Cinsiyet Profili" arastirmasi emek piyasasi sonuclari acisindan kadin ve erkekler arasindaki esitsizliklerin yani sira Kibris Turk toplumunun toplumsal cinsiyet rollerine de isik tutmaktadir. Calisabilir yastaki 100 kadindan sadece 40 tanesi isgucune katilir. Kadinin ev disinda ucretli bir iste calismasina iliskin, ancak ev disindaki bu ugraslarini aile duzenini bozmayacak, aile ici sorunlara neden olmayacak ve cocugun/larin egitimini olumsuz yonde etkilemeyecek sekilde duzenlemesi halinde toplumsal bir kabul vardir. (11)

Kadin Calismalari

Kuzey Kibris'ta, kadin ve toplumsal cinsiyet calismalari Turkiye'de 1990larda gelisen egilimi izledi (12) Dogu Akdeniz Universitesi, Kadin Arastirmalari ve Egitimi Merkezi (DAU-KAEM) Kasim 1998 tarihinde kuruldu. Kurulus amaclari arasinda, DAU'de ve kamuoyunda, akademik ve idari ortami toplumsal cinsiyete duyarli hale getirmek yer alir. KAEM kamouyunda cesitli alanlarda basarili olmus kadinlarin odullendirilmesi, sayisiz sergi, bircok TV programi, aile ici siddet, politikada kadin gibi konularda paneller, film gosterimleri, kitap basimi gibi bircok ise imzasini atar. KAEM ayrica KKTC'de kadin profili arastirmasi gerceklestirir. Basilmayan arastirmanin sonuclari koordinator Aysel Aziz tarafindan 8 Mart 2001'de kamuoyuna duyurulur. DAU-KAEM kurulusundan bu yana iki uluslararasi konferans duzenler: 29-30 Nisan 2004 tarihleri arasinda I. Kadin Arastirmalari Kongresi'ne 63 katilimci 50 bildiri ile katilir. 27-28 Nisan 2006 tarihleri arasinda 'Tabulari Asmak' temasiyla duzenlenen II. Konferansta 24 ulkeden 97 bildiri sunulur. Kadin/Woman 2000 adli akademik dergi kisa bir sure sonra KAEM'in yayin organi olur ve halen bu konudaki tek akademik dergi olarak yayina devam eder.

Bu alandaki yeni bir gelisme olarak Girne Amerikan Universitesi Toplumsal Cinsiyet Calismalari yuksek lisans programinin Kasim 2006'da acilmis olmasidir. Ayni sekilde DAU-KAEM de hem yeni mezun ogrenciler hem de halen calisan profesyonlere yonelik bir yuksek lisans programi acma hazirliklari icindedir.

Guney Kibris'a bakildiginda, guneyin en buyuk akademik kurulusu olan Intercollege ile yakin baglari olan Mediterranean Institute of Gender Studies, bir sivil toplum projesi olarak guclenme egitimleri, uluslararasi baris inisiyatifi, basim ve yayim calismalariyla dikkat ceker. (13)

Ulusal Firsat Esitligi Mekanizmasi

Uluslararasi karar, sozlesme ve dokumanlar toplumsal cinsiyet esitligi konusunda kamu kuruluslarinin ve ulus devletlerin adim atmasina yonelik onemli bir yaptirim cercevesi olustururlar. Kuzey Kibris'ta hem Birlesmis Milletler hem de Avrupa Birligi dokumanlari cercevesinde bu yukumlulukler altina girmistir. 1995 yilinda imzalanan ve Pekin Eylem Platformu bu konuda en yetkin ve kapsayici dokumandir. Bu belge ayni zamanda feminist soylemin resmi dokumanlara girmesinin bir kanitidir. Bu dokumanlar bircok kadin grubunun kurulmasina, var olanlarin hareketlenmesine yol acti; bircok grubunun rengini ve sesini degistirdi onlara cesaret verdi ve mesru dayanak sagladi. Bircok ulkenin ve etnik grubun gundemine tasinan sosyal sorunlara toplumsal cinsiyet perspektifiyle bakma anlayisi bu Eylem Platformu'nun buyuk etkisi oldugu gibi yine bircok ulkede firsat esitligi mekanizmalarinin kurulmasi da bu belgeleri imzalayan ulkelerin bir gorevi oldu.

KKTC de yukarida belirtilen uluslararasi yukumlulukler cercevesinde yakin tarihte Meclis bunyesinde Cinsiyetler arasi esitlik komitesini kurmustur. Siyasal parti gruplari temsilcilerinden olusacak olan Komite'nin gorevleri, cinsler arasi esitligin saglanmasi icin cinsiyet ayrimciligi iceren yasalari saptamak ve duzeltilmesi yonunde yasa onerileri hazirlayarak Meclis Baskanligina sunmak veya yasa taslaklari hazirlayarak ilgili Bakanliklara iletmek yer alir. Uluslararasi mevzuati izleyip uluslararasi kuruluslarla bu konuda isbirligi yapmak da Komite'nin gorevleri arasinda yer alir. (14)

Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti Cumhuriyet Meclisi'nin 26 Subat, 2002 tarihli birlesiminde kabul edilen Kadin Calismalari Dairesi'nin kurulus amaclari arasinda, "kadin haklarini korumak, gelistirmek;" "kadinlarin sosyal, ekonomik, kulturel ve siyasi yasamdaki islevlerini guclendirmek;" "kadinin saglik, sosyal ve hukuki guvenligini saglamak;" "esit haklara sahip bireyler olarak kadinlarin toplumsal yasamda yer almalarini ve kalkinma surecine etkin katilimlarini gerceklestirerek cagdas aile yapisinin guclenmesini saglamak;" kadini korumak ve desteklemek olarak belirtilir. (15)

Mayis 2004'te Kibris Cumhuriyeti'nin Avrupa Birligi (AB) uyesi olmasi AB'nin her alanda oldugu gibi toplumsal cinsiyet esitligi alaninda da calismalarini izlemeyi gerektirdi. Bu konudaki etkinlik ve kararlarin hem devlet hem de sivil toplum kuruluslari tarafindan ulke gundemine girmesi kacinilmaz olacaktir. (16)

Kibris Sorununa Kadin Bakis Acisindan Yaklasim

Guney Kibrisli Rum antropolog Peter Loizos Buruklasan Yurek baslikli kitabinda onceki calismalarindaki bir eksiklik olarak toplumsal cinsiyeti analizine katmadigini not ederek, bundan sonraki arastirmalari icin "kadin calismalarinin canlarina kulaklarinin acik" oldugunu belirtir. (17) O gunden bu gune Kibris'in her iki yakasinda kadinlar konusunda yazan kadinlarin (ve erkeklerin) sayisi ve sesleri artti. (18)

Heryerde oldugu gibi Kibris'ta da kadinlar neyi kaybettiklerini ya da neye hic sahip olmadiklarini bilmediklerinden toplumsal cinsiyet esitsizliginin bir sorun olmasi zorlasiyor. Kibrisli kadinlar da cogunlukla statuko ile bir sorunlari olmayan yasamlarinin eskisine gore daha iyi olduguna inanirken, bireysel kimliklerini degil topluluksal kimliklerini one cikarip, kendilerinden bahsetmek yerine dinlemeyi tercih ediyorlar. Kadinlarin kendi ihtiyaclari ve gelisimleri onlarin baskalarina hizmet etme gorevinden sonra geliyor. (19) Cockburn kitabindaki gorusmesinde Maria Hadjipavlou, kadinlarin iktidarla kurdugu iliskileri siniflar ve Kibris'ta kadinlarin "potansiyel olarak iktidar" degil 'tahakkum olarak iktidar' alaninda yasadiklarini ve hatta bunu icsellestirmis olduklarini belirtir. (20) Buna gore Kibris'ta kadinlarin iktidarla iliskisi daha cok erteleme, baski ve sessizlestirme surecleir uzerinden yuruyor.

Bryant (2004), Peristiany (1965), Loizos (1980)'un da belirttigi gibi Kibris bir Akdeniz ve yakin dogu cografyasi olarak ozellikle antropolojik calismalarda "utanc ve namus" kompleksi icinde yer alir. Bu oruntu icinde kadinlarin namusu erkekler uzerinden temsil edilir. Dolayisiyla erkegin toplumsal prestiji uzerindeki etkisi nedeniyle kadin, toplumsal kontrol ve baski altinda tutulur. (21) Akdeniz kulturlerinde herhangi bir siddet olayi kisinin ve o kisinin sahsinda cemaatin prestijini zedeleyen agir bir saldiri olarak gorulur. (22) Bunun en uc hali, en yaralayici olani cinsel saldiridir. Bu durumda en kolay hedef olan kadinlara saldiri, o toplulugun erkeklerini ve erkekligi en cok zedeleyen bir saldiri haline gelir. (23)

Guneyde ve kuzeyde kadin orgutleri veya kadinlar tarafindan olusturulan gruplar ataerkil kurumlarin milliyetci gundemlerine toplumsal cinsiyet perspektifinden bakmakta basarili oldular. Hadjipavlou'nun belirttigi gibi iki toplum arasindaki heyetlerde ust duzey bir tek kadin burokrat bulunmamasi, yirmi bes yildir adanin her iki tarafindaki yonetimlerin cozum ugraslarinda kadinlarin bakis acilarini gormezden gelmelerinin bir kaniti olmalidir. (24)

1990larin ikinci yarisinda baslayan iki toplumlu grup calismalari, adada bircok olusumun ilk adimini attigi gibi kadin gruplarinin da olusmasina yol acti. Guneyli ve kuzeyli kadinlari biraraya getiren iki toplumlu etkinlikler, kadinlarin baris ve birarada yasama konusunda soyleyecekleri oldugunu kamuoyuna duyurdugu gibi, kadinlarin da kendi guclerinin farkina varmalarini sagladi. (25) En onemli adim hic kuskusuz Kibrisli kadinlarin icinden geldikleri ve icsellestirmis olduklari ataerkil soylemi sorgulayabilmeleri oldu. Catismayi ve bolunmeyi cinsiyetsiz bir olgu sayan erkek sesine muhalefet, ayni donemlerde olusan iki toplumlu kadin gruplariyla daha cok duyulmaya basladi. "Iki Toplumlu Uzlasmazliklarin Cozumu Kadin Grubu," 1997'de Bruksel Kadin Grubu olarak anilan yirmi bes Turk ve yirmi bes Rum kadindan olusan grup "Barisa Bir Sans Verin: Kibrisli Kadinlar Konusuyor'' konferansina katildilar. (26)

Cynthia Cockburn adanin her iki tarafindaki kadinlarin kendi toplumlarini ataerkil buldugunu aktarir. Militarize olmus ve tarafli soylemler arasinda kamusal hayata damgasini vuran ataerkillik, hem guneydeki ve hem de kuzeydeki kadinlar "cam tavanin" ve ataerkil/militarist kulturun kendilerini disladiginin, politikanin erkeklerin basarisi uzerine kurulmus oldugunu ve isledigini belirten kadinlar, siyasilerin kadinlarin katkilarina deger verecegine inanmiyor. (27) Maria Hadjipavlou da Kibris Topuluklarinda Kadinlar: Kadinlarin Hayatini Yorumlamak baslikli kitabinda Kibris'ta kadinlarin cogunun erkeklerden farkli bir kimlikleri oldugunu kabul ettiklerini aktarirken, kendilerini birinin esi, kizi, kizkardesi veya annesi olmaktan ote bagimsiz kisilikler olarak gorduklerini belirtir. (28)

Yuval-Davis and Anthias catisma bolgelerinde askeri ve guvenlikle ilgili onceliklerden dolayi toplumsal cinsiyet esitligi sorunlarinin cok ihmal edildigini ve dikkate alinmadigini soyler. (29) Kadinlarin devletin kok salmasinda ulusun olusturulmasinda cok ozel yerleri vardir. (30) Kandiyoti'nin belirttigi gibi kadinlar, kulturel butunlugun saglanmasinda one surulen aktorler oldugu gibi, etnik gerginlik arttiginda ya da etnik catisma durumunda vatandaslik haklari ellerinden ilk alinan ya da dondurulan kesim oluyorlar. Hadjipavlou'nun calismasi da Kibrisli kadinlarin cogunlugunun kadin erkek esitligi sorunlarinin Kibris sorunun golgesinde kaldigini teslim ediyor. (31) Ayni saptama Cockburn'un calismasinda da destekleniyor. Bu aslinda kadin sorunlari icin iktidar sahiplerinin hep one surdugu bir eylemsizlik gerekcesi. Militarizm konusunda calisan feminist teorisyenler ise catismanin veya catisma olasiliginin toplumsal cinsiyet esitligi sorunu ve mucadelesinin onunu kapattigini kabul ediyor. Kuzey ve Guney Kibris arasindaki yesil hattin "sadece topraklari degil dusunceleri, anilari, soylemi ve tarihi de boldugu''nu dile getiriyor. (32)

Ornegin Hadjipavlou iki Toplumlu Kadin Grubu'nun atolye calismalari sirasinda tanimlanan sorun kategorilerinden biri olarak tanimlanan kimlik ve yapisal kosullar altinda bir ulusal butunluk olusturmak icin yine erkekler tarafindan yaratilan dusman, erkekleri, kurtarici ve koruyucu haline getiriyorken, kadinlar bu ulusalligin yeniden ureticileri ve aktaricilari olarak kalirlar. (33) Iki toplumlu kadinlar grubu egitim sisteminin gencleri ataerkil catisma fikriyle buyuttugu ve ulusal duruslarin hep karsi tarafin saldirganliklarina karsi olmak yonunde kuruldugunu gorduler. Tarihsel/politik kosullara bakildiginda, iki toplumlu kadin grubu, gecmisteki benzerliklere vurgu yapmak ve guvenligi insanlarin guvenligi ile sinirli tutmak, guvenligi karsilikli guven ve isbirligi olarak gormekteydi. (34)

Kibris'ta kadin hareketi, Kibris sorununa toplumsal cinsiyet analizi gerektiginin farkindalar. Sinirlari Asan Eller (SAE) 2001 Mart'indan bu yana aktif olan hukumet disi ve gonullu bir kadin kurulusu. Kadinlarin bakis acisinin degisime katkisi olacagina inanan her iki toplumun kadinlarini bir araya getiren kurulus, milliyetcigin iflas etmis bir soylem oldugunu dile getirerek, kagit uzerinde kalan anlasmalar degil, toplumsal cinsiyeti de iceren yeni bir bakis acisi degisikligi ve isleyen bir esitlik istediklerini anlatiyorlar. (35)

Feminist Harekete Dogru

Kadinlar feminizmi de bugune kadar erkeklerin dilinden ogrendiklerini kesfeden Kibrisli kadinlar feminist kimligi benimsemenin faturasinin agir oldugunu biliyor. Cockburn, feminist akademik teoriden beslenmeyen kadinlarin da, Gramsci'nin organik entellektuelleri gibi, baskiya ve ayrimciliga maruz kalmaktan dolayi, bir farkindalik ve bilinc gelistireceklerini soyler. (36) Hadjipavlou ise feminist catisma-cozum yaklasiminin etnik milliyet kimliginin toplumsal cinsiyet kimligi degismedikce degismeyecegini belirtir. (37)

Cockburn ve Hadjipavlou'nun calismalari basta olmak uzere bu konuda olusan yeni literatur adada erkek egemen toplumsal cinsiyet duzenine karsi meydan okuyacak bir kadin hareketinin varligina isaret eder. Cockburn bu hareketin guclu olmamasini Kibris'taki bolunmuslugun diger sorunlari golgede birakmasi; kimlik politikasinin Kibris solunun gundemine hic girmemis olmasi ve cografi konumuna karsin Kibris'in dunyadaki alternatif politik hareketleri barindirmiyor olamsi gibi nedenlere baglar. Cockburn, bir adim daha ileri giderek bu guclu kadin hareketini feminist harekete donusmesi uzerine bir oneri ve/ya ongorude bulunur: Bu hareket butun baski bicimlerine karsi ve dolayisiyla butuncul olmali; kadinlarda ve erkeklerde yarattigi farkidanlikla donusturucu bir feminizm olmalidir. Gelecege donuk ve kadinlari ve erkekleri iceren kapsayici olmalidir. En onemlisi bu hareket kadinalr arasinda baska baski bicimleri uretmeyen kadinlarin arasindaki farkliliklari goren ve taniyan bir hareket olmalidir. (38)

Sonuc Yerine

Kadin ve toplumsal cinsiyet calismalari alani yukarida da belirtildigi gibi cok cestili kollardan Kibris'in gundemine girmistir. Adadaki egitim alanindaki liberal anlayis, kadinlari kamusal alana cekmede elverisli bir altyapi olusturur. Ote yandan adanin catismali tarihi kadinlari yardim faaliyetlerine cekerek ilk kadin orgutlenmelerinin yolunu acar. Bu orgutlenmelere kisa sure icinde Yurtsever Kadinlar Birligi gibi daha politik ve Universiteli Kadinlar Dernegi gibi akademik orgutler katilir. Kadin orgutleri birlikte calisma deneyimlerini uluslararasi toplanti ve etkinliklerin verdigi ivmeden de alirlar. Dorduncu Dunya Kadin konferansi ve Pekin Eylem Platformu (39) ve Pekin+5 (40) dokumanlari merkezi otoritelere uygulama yukumlugu getiren belgeler olarak kadin hareketinin durusunu guclendirerek, taleplerini hakli zemine dayandirmalarina olanak sagladi. Kibris sorununda ust duzey burokratlar disinda, sivil toplumun katkisini ve taleplerini gundeme tasiyan iki toplumlu gorusmeler Kibrisli kadinlar icin de bir platform olusturdu. Bu gorusmeler yukarida da belirtildigi gibi Cynthia Cockburn gibi uluslararasi akademik isimlerin ilgisini cekti ve yeni bir literatur olusturdu.

Kisaca Kibris'ta hem sivil toplum, hem kadin hareketi hem de Kibris sorunu etrafinda odaklanan tartismalar baglaminda, hizi ve tanininirligi giderek artan bir hareketlenme vardir. Kibris'ta resmi soylemin disinda bir soylem yaratacak olan bu yolda kadinlarin sesinin daha cok duyulacagini soyleyebiliriz. Kibris'ta kadinlarin barisi kurabilme gucunu taniyan uluslararasi bir konsensusun varligina dikkate ceken bu yeni politik sesin adadaki hak arama hareketinde akademik ve akademik olmayan bilesenleriyle feminist bir yapilanmaya gidecegi ongorulebilir. (41)

Kaynaklar

Afshar, H. ve M. Maynard. "Gender and Ethnicity at the Millennium: From Margin to Centre." Ethnic and Racial Studies 23 (2000): 805-819.

Bryant, R. Imagining the Modern. The Cultures of Nationalism in Cyprus. London: L.B. Tauris, 2004.

Cockburn, C. The Line: Women, Partition and the Gender Order in Cyprus. London: Zed Books, 2004.

Guven-Lisaniler, F. Kadinin Statusunun Tesbiti: Kadin Erkek Esitligine Dogru Bir Adim. Gazimagusa: KTUKD Yayini, DAU Basimevi, 2003.

Guven-Lisaniler G. ve S. Ugural. "Occupational Segregation: the Position of Women in the North Cyprus Labor Market." Kadin/Woman 2 (2001): 117-131.

Hadjipavlou, M. "No Permission to Cross: Cypriot Women's Dialogue Across the Divide." Gender, Place and Culture 13 (2006): 329-351.

Hadjipavlou, M. Women in the Cypriot Communities: Interpreting Women's Lives. Nicosia: Peace Centre, 2003.

Joseph, S. ve S. Slyomovics, edt. Women and Power in the Middle East. University of Pennsylvania Press, 2000.

Kadin Calismalari Dairesi. http://www.mahkemeler.net/mahkeme-web-t/ birlestirilmis/12-2002.doc

Kandiyoti, D. "The Politics of Gender and the Conundrum of Citizenship." Women and Power in the Middle East. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2000.

Lister, R. "Dilemmas in Engendering Citizenship." Gender and Citizenship in Transition, derleyen Barbara Hobson. London: Routledge, 2000. 33-83.

Loizos, P. The Hearth Grown Bitter. Cambridge University Press, 1980.

Mediterranean Institutte of Gender Studies http://www.medinstgenderstudies.org/wp/.

Papadakis, Y. Echoes From the Dead Zone, Across the Cyprus Divide. London, NY: I. B. Tauris, 2005.

Pekin Eylem Platformu. http://www.un.org/esa/gopher-data/conf/fwcw/off/a--20.en.

Pekin+5 Dokumani. http://www.un.org/womenwatch/daw/followup/beijing+5.htm.

Peristiany, J. G. Honour and Shame: The Values of Mediterranean Society. London: Weindenfield and Nicholson 1965.

Peristiany, J. G. Mediterranean Family Structures. Cambridge University Press, 1976.

Phillips, A. Democracy and Difference. Cambridge: Polity Press, 1993.

Thomson, S. "You've Come Along Way Baby." Gender and The Media Handbook: Promoting Equality, Diversity and Empowerment. Nicosia: MIGS: UNOPS, 2005. 28-43.

Uludag, S. Politikada Strateji ve Planlanma. Lefkosa: Kadin Arastirmalari Merkezi Yayini, 1998.

Uzman-Inan, B., M. Atalay. Kibris Turkunun Degisim ve Gelisiminde Kibris Turk Kadin Dernekleri. Cilt II. Gazimagusa: Dogu Akdeniz Universitesi Kibris Arastirmalari Merkezi, 1998.

Volkan, V. "Turks and Greeks of Cyprus: Psychopolitical Considerations." Cyprus and Its People: Nation, Identity and Experience in Unimaginable Community, 1955-1997. Ed. Vangelis Calotychos. Boulder: Colo.: Westview House Press,1998. 275-85.

Yasalardaki Ayrimciligi Inceleme Komisyonu. KKTC Meclis, Tutanak Dergisi 2066/2. http://64.233.183.104/search?q=cache:9ha4MFkwM80J:www.cm.gov.nc.tr/ft p/tutanak/D6Y2/b42.doc+Yasalardaki+Cinsiyet+Ayr%C4%B1mc%C4%B1l %C4%B1%C4%9F%C4%B1n%C4%B1+%C4%B0zleme+Komitesinin+kuru lmas%C4%B1na+ve+bu+komitenin+olu%C5%9Fumunun,+g%C3%B6revler inin+ve+%C3%A7al%C4%B1%C5%9Fma+esaslar%C4%B1n%C4%B1n+a %C5%9Fa%C4%9F%C4%B1da&hl=en&ct=clnk&cd=1.

Yuval-Davis, N. ve F. Anthias. "Introduction." Women Nation State. London: Macmillan 1989. 1-15.

Hanife Aliefendioglu

Dogu Akdeniz Universitesi, Kuzey Kibris

Dipnotlar

(1) H. Afshar ve M. Maynard, "Gender and Ethnicity at the Millennium: From Margin to Center," Ethnic and Racial Studies 23 (2000): 805-819; 805.

(2) A. Philips, Democracy and Difference (Cambridge, Cambridge University Press, 1993), 45; Scott ve Walby alintilari R. Lister, "Dilemmas in Engendering Citizenship," Gender and Citizenship in Transition, derleyen Barbara Hobson (London, Routledge, 2000), 51. Daha fazla bilgi icin bkz. Ruth Lister.

(3) M. Hadjipavlou, Women in the Cypriot Communities: Interpreting Women's Lives (Nicosia: Peace Center, 2003), 91.

(4) B. Uzman-Inan ve M. Atalay Kibris Turkunun Degisim ve Gelisiminde Kibris Turk Kadin Dernekleri. Cilt II (Gazimagusa: Dogu Akdeniz Universitesi Kibris Arastirmalari Merkezi, 1998).

(5) Ibid., 170.

(6) Ibid., 26-27.

(7) Ibid., 39-43.

(8) Ibid., 118.

(9) S. Uludag, Politikada Strateji ve Planlanma (Lefkosa: Kadin Arastirmalari Merkezi Yayini, 1998), 41-42.

(10) F. Guven-Lisaniler & S. Ugural, "Occupational Segregation: the Position of Women in the North Cyprus Labor Market," Kadin/Woman 2 (2001): 117-131.

(11) F. Guven-Lisaniler, Kadinin Statusunun Tesbiti: Kadin Erkek Esitligine Dogru Bir Adim. KTUKD Yayini (Gazimagusa: DAU Basimevi, 2003).

(12) Turkiye'de ilk olarak Istanbul Universitesinde Kadin Sorunlari Arastirma ve Uygulama Merkezi acildi. Bu merkezi Ankara, Cukurova, Marmara, Gazi, Ege, Gaziantep, Mersin, 100. Yil, Cankaya, 9 Eylul ve Atilim Universitelerinin kadin arastirma ve uygulama merkezleri takip etti. Bunun yani sira ODTU, Istanbul, Ankara ve Ege Universitelerindeki merkezler kadin calismalari yuksek lisans programlari actilar.

(13) Bakiniz http://www.medinstgenderstudies.org/wp/.

(14) KKTC Meclisi, Tutanak Dergisi, 2066/2. http://64.233.183.104/search?q=cache:9ha4MFkwM80J:www.cm.gov.nc.tr/ft p/tutanak/D6Y2/b42.doc+Yasalardaki+Cinsiyet+Ayr%C4%B1mc%C4%B1l %C4%B1%C4%9F%C4%B1n%C4%B1+%C4%B0zleme+Komitesinin+kuru lmas%C4%B1na+ve+bu+komitenin+olu%C5%9Fumunun,+g%C3%B6revler inin+ve+%C3%A7al%C4%B1%C5%9Fma+esaslar%C4%B1n%C4%B1n+a %C5%9Fa%C4%9F%C4%B1da&hl=en&ct=clnk&cd=1.

(15) Bakiniz http://www.mahkemeler.net/mahkeme-web-t/birlestirilmis/122002.doc.

(16) 12-15 aralik 2006 tarihleri arasinda AB Toplumsal Cinsiyet ve Firsat Esitligi konularindaki calismalari izlemek uzere duzenlenen gezi ekibine esitlik ilkesi zedelendigi icin bazi Kuzey Kibris kadin orgutleri katilmadi ve AB Kibris Temsilciligi'ne protesto mesaji gonderdi.

(17) Loizos bu kitabinda o zamanlar Morphou'nun bir koyu olan Argaki'deki yaptigi alan calismasini aktarir. Calisma 1974 catismalarindan adanin bolunmesinden sorna Argakililerin multeci durumunda yasadigi yerleske de devam eder. P. Loizos, The Hearth Grown Bitter (Cambidge: Cambridge University Press, 1980), 191.

(18) Son donemde Kibris sorununa toplumsal cinsiyet analizi perspektifinden yaklasan akademik makaleler ve edebiyat eserleri baska bir analiz gerektirdigi dusunuldugunden bu calismanin kapsami disinda tutulmustur. Ancak Kuzey Kibris'ta 1990li yillarda Hanimeli ve Kadin Dunyasi adinda kisa sureli iki feminist derginin ciktigi not edilebilir.

(19) S. Thomson, "You've Come Along Way Baby," Gender and The Media Handbook: Promoting Equality, Diversity and Empowerment icinde (Nicosia: MIGS: UNOPS, 2005), 28-43.

(20) C. Cockburn, The Line: Women, Partition and the Gender Order in Cyprus (London: Zed Books, 2004), 103-104.

(21) Daha fazla bilgi icin bkz. J. G. Peristiany, Mediterranean Family Structures, (Cambridge University Press 1976); ve ayrica J. G. Peristiany, Honour and Shame: The Values of Mediterranean Society (London: Weindenfield and Nicholson 1965).

(22) R. Bryant, Imagining the Modern. The Cultures of Nationalism in Cyprus (London: L.B. Tauris, 2004), 61.

(23) Bryant, 2004, 61; ve Loizos, 1980, 109. Daha fazla bilgi icin bkz. V. Volkan, "Turks and Greeks of Cyprus: Psychopolitical Considerations," Cyprus and Its People: Nation, Identity and Experience in Unimagiable Community, 1955-1997, derleyen Vangelis Calotychos (Boulder, Colo.: Westview House Press, 1998).

(24) Hadjipavlou, 2003, 28.

(25) Uzman-Inan ve Atalay, 1998, 124-125; Cockburn, 2004; Hadjipavlou, 2003 ve 2005.

(26) Uzman-Inan ve Atalay, 1998, 125.

(27) Cockburn, 2004, 103.

(28) Hadjipavlou, 2003, 59.

(29) N. Yuval-Davis ve F. Anthias, Women Nation State (London: Macmillan, 1989), 23.

(30) D. Kandiyoti, "The Politics of Gender and the Conundrum of Citizenship," Women and Power in the Middle East (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2000), 52.

(31) Hadjipavlou, 2003, 124.

(32) Y. Papadakis, Echoes From the Dead Zone. Across the Cyprus Divide (London, NY: I. B. Tauris, 2005), 198.

(33) M. Hadjipavlou, "No Permission to Cross: Cypriot Women's Dialogue Across the Divide," Gender, Place and Culture 13 (2006): 329-351.

(34) Ibid., 342-344.

(35) Ibid., 345.

(36) Cockburn, 2004, 190-191.

(37) Hadjipavlou, 2006, 334.

(38) Cockburn, 2004, 202-203.

(39) http://www.un.org/esa/gopher-data/conf/fwcw/off/a--20.en.

(40) http://www.un.org/womenwatch/daw/followup/beijing+5.htm.

(41) BM Guvenlik Konseyi 31 Ekim 2000 tarihinde kadinlarin barisin insasi surecinde her asamada yer almasina iliskin bir karari aldi. Hadjipavlou, 2006, 28 ve Cockburn, 2004, 7.