Kamu Yonetimi Reformu: KKTC Ornegi.

Ozet 

Her ulkede, cagin gereklerine gore kamu yonetiminde reform yapma gereksinimi dogabilir. Ancak, reform calismalarinda, kamu yonetimi ve ozel yonetimin farkli amac ve ozellikleri dikkate alinmalidir. Bagimli ekonomik, toplumsal, siyasal yapisi ve ozellikle siyasal ve ekonomik ambargolar nedeniyle dunyadan soyutlanmis ekonomik yapisi ile KKTC'de kamu yonetiminde ciddi sorunlar ortaya cikmistir. Bu nedenle, bu reformun, KKTC'nin ekonomik, toplumsal ve siyasal yapisi ile kamu yonetiminin ilkeleri dikkate alinarak gerceklestirilmesi gerekir. Yalnizca kamuda personel azaltilmasina dayali bir reform calismasi, KKTC kamu yonetimini ciddi bicimde tahrip edebilecektir.

Anahtar Kelimeler: KKTC, kamu yonetimi, ozel yonetim, reform, ekonomik yapi, siyasal yapi, toplumsal yapi.

Abstract

It may be possible to reform public administration in any country according to the necessities of the times. But, with such attempts at reform, reformers have to pay attention to the different goals between public administration and private firms. TRNC, which has a dependent economical, political, social structure, which has been isolated by political and economical embargoes, has emerged as a serious problem in public administration. For this reason, public administration reform in TRNC is required. This public administration reform must be adopted according to economical, political and social structure of TRNC and take into consideration the basic principles of the public administration discipline. A public administration reform that only depends on the decrease of the number of public personnel might damage public administration in TRNC.

Key words: TRNC, public administration, private administration, reform, economic structure, political structure, social structure.

**********

Giris

Kamu Yonetimi Sozlugu, kamu yonetimi kavraminin uc tanimini vermektedir. Bunlardan ilki, "devlete ya da ona bagli kuruluslarda eylemde bulunan kisilerin ve kumelerin davranislariyla ilgili olan"; ikincisi, "devletin amaclarini gerceklestirecek bicimde orgutlenmis insangucu ve arac-gerec ile bunlarin yonetimi; ucuncusu ise " kamusal siyasalarin olusturulmasinda, siyasal karar organlarina teknik destek saglayan ve bu siyasalari uygulayan orgutler butunu"dur. (1) Buradaki uc tanim, kamu yonetiminin uc farkli uygulama alanini icermektedir.

Bu tanimlardan hepsine yakin olan bir tanima gore, kamu yonetimi, kamusal olaylarin yonetilmesi ve kamu politikalarinin uygulanmasina yonelik hukumet faaliyetleri (2) olarak tanimlanabilir. Kamu Yonetimi Sozlugu'nun ucuncu tanimina cok yakin olan daha acik bir tanima gore kamu yonetimi, devletin amaclarini gerceklestirecek bicimde insanlarin ve arac-gereclerin orgutlenmesi ve yonetilmesidir.3 Ergun ve Polatoglu'nun bu tanimlarinda vurgulanan, devletin amaclarinin gerceklestirilmesidir. Bu nedenle, devletin amaclarinda degisim olmasi ya da mevcut yonetim modelinin ihtiyaclari karsilamasinda yetersiz kalmasi durumlarinda kamu yonetimi reformu kavramindan soz edildigi gorulmektedir. Ayrica, degisen ihtiyaclar ve cesitlenen toplumsal ihtiyaclar temelinde de kamu yonetiminde reform calismalari yurutuldugu gorulmektedir.

Kamu Yonetimi Reformu, degisim ve baskalasimin temel nitelik oldugu gunumuzde kacinilmaz bir gereklilik olarak savunulabilir. Ancak yonetsel reformun, siyasal, toplumsal ve kulturel gerekliliklerden cok, ekonomik kalkinma cabalarinin bir geregi olarak gorulmemesi gerekir. Toplumsal degiskenin gereklerine uymayan, zit dusen reform onlemleri kutuphane raflarinda kalmaya mahkumdur.4 Bu nedenle reform, degisimin butun unsurlarini goz ardi etmeyen genis kapsamli bir calismaya dayanmalidir.

Ergun ve Polatoglu'nun tanimlari dogrultusunda, kamu yonetimi reformunun 3 acidan savunulmasi soz konusu olabilir:

1. Devletin amaclarinda degisiklik olmasi

2. Mevcut yonetim modelinin gereksinimleri karsilamasinda yetersiz kalmasi

3. Toplumun degisen gereksinimleri ve cesitlenen sorunlar

Kamu Yonetiminde Reform calismalarindan soz eden devlet adamlarinin, bu reformu ne icin savunduklarini ve bu reform ile neyi amacladiklarini bilerek yola cikmalari gerekir.

Kamu Yonetimindeki temel unsur, insandir. Bu unsurun iki ogesinden ilki, hizmet edilen insan toplulugu olarak halktir. Diger insan boyutu ise hizmetleri yuruten insanlar olarak kamu personelidir. Reform calismasi yapabilmek amaciyla yola ciktigimizda bu reformun hangi unsur ya da unsurlari kapsayacagini belirlemekle ise baslamaliyiz. Bu nedenle, Kamu Yonetimi Reformu'nda; cagdas ve etkin bir personel sistemi yaratmak, Kamu Yonetimini dinamik kilacak yeni yol ve yontemler gelistirmek-uygulamak ve burokrasinin isleyisini etkin ve verimli kilmak amaciyla arac-gerec gereksinmelerini karsilamak gibi uc onemli konudaki reform calismalarinin bir arada yurutulmesi gerekmektedir.

Temsili demokrasi ile yonetilen ulkelerin bazilarinda ve ozellikle azgelismis ya da gelismekte olan ulkelerde, siyasal iktidarlarin degisimi ile birlikte sikca dile getirilen Kamu Yonetimi Reformu, burokrasideki eski kadrolari temizlemek ve yandaslarini bu bos kadrolara atamak biciminde "cok sinirli" bicimde gerceklestirilmektedir. Bu yonteme, reformdan daha cok, partizanlik isminin verilmesi daha dogru olacaktir. Reform calismasi yurutmek amaciyla yola cikilacaksa, boylesi dar partizanca calismalardan uzak kalinmalidir. Eger bu iki yontem karistirilirsa, kamu yonetiminde deneyim ve uzmanligin geri plana atilmasi ve amactan uzaklasilmasi sonucu ortaya cikacaktir.

Kamu Yonetiminin bir sanat mi, yoksa bilim mi oldugu, sikca tartisilan bir konu olmustur. Gercek olan ise Kamu Yonetiminin hem bir sanat, hem de bir bilim dali oldugudur. Sanat olma niteligi, siyasal olarak saptanmis devlete iliskin amaclarin basarilmasinda kullanilan yontemlere iliskindir. Bu yontemler, deneyim, beceri ve yetenek gerektirdigi icin kamu yonetiminin sanatsal bir niteligi oldugu da gercektir. Eger deneyim, beceri ve yetenegi goz ardi eden partizanca uygulamalar ile kamu onetimini sekillendirmeye kalkarsak, bu yontemin devlete ve devletin amaclarina ve dolayisiyla topluma zarar verecegi cok aciktir.

Kamu Yonetimi ve Ozel Yonetim surecleri arasinda cok ciddi farkliliklar bulunmaktadir. Bu nedenle, devletin bir sirket gibi yonetilmesini savunmak, bu farkliliklari bilmedigimizi gosterecektir. Bu nedenle de devleti bir sirket gibi yonetmeye kalkarsak, devlete ve dolayisiyla topluma zarar vermek anlamina gelecektir.

Kamu ve Ozel Yonetim Farkliliklari

Kamu Yonetimi ile ozel yonetim surecleri arasinda elbette ki benzer nitelikler bulunabilir. Bunlar arasinda en buyuk benzerlikler, iki yonetim biciminde de benzer yonetsel becerilere gereksinim duyulmasi ve her ikisinde de Anayasa ve yasal duzenlemelerle verilen yetkilere gore islem yapilabilmesi bulunmaktadir. (5)

Gelismekte olan ulkelerin cogunda Kamu Yonetimi Reformu ile yola cikilan bircok deneyimde, bu calismalarin partizanca atamalarla sinirli kaldigi ve burokrasinin yipratildigina tanik olunmustur. Bu cercevede, kamu yonetimi reformuna yonelik girisimlerin soylemelerinde, "kamu orgutlerinin amacinin kaynak kullanimindalki verimlilige indirgenmesi" (6) yaklasimini gormekteyiz. Bu yeni yaklasim, kamu yonetiminde temel ilke ve amacin "kamu yarari" oldugunu gormezlikten gelen bir yaklasimdir. Bu yaklasimi savunanlar, bu yaklasimin "kamu ve ozel yonetim farkliliklarini onemsememek" anlaminda ciddi eksiklikleri oldugunu gormelidirler:

Kamu Yonetiminde;

* Kamu Yarari ilkesi gozetilir.

* kar amaci gudulmez.

* uzun donemli cikarlar gozetilir.

* Ulusal Cikarlar korunur.

* birey degil, topluluk ve topluluk cikari one cikar.

* sorunun cozumundeki taraf, baska devletler de olabilmektedir.

* cok sayida personel ile cok farkli mekanlarda calismak soz konusudur.

* amaci geregi devletin yanindadir.

* taraflardan birisi devlettir.

* kazanc getirmeyen islere de girisilmek zorunludur.

Bu ozellikleri nedeniyle Kamu Yonetimi Reformu, ozel sirket yonetimleri icin gelistirilmis dar cerceveli araclar, yaklasimlar, calismalar ve yontemler ile sinirli bicimde gerceklestirilemez. Reform sureci, buyuk emek isteyen ve toplumun her kesimini isin icine katmayi hedefleyen uzun erimli bir calisma olmak durumundadir.

Kamu Yonetimi Reformu Ilkeleri

Kamu Yonetimi Reformunda temel amac, kamu yonetiminde verimin arttirilmasidir. Yonetimde verimi arttirma cabalarinin uc amaca yoneldigi (7) gorulmektedir. Gournay, bu amaclari; bir isi yapmak icin gereken kaynak kullaniminin azlatilmasi ya da tasarruf, hizmet kalitesini gelistirmek ve personelin calisma sartlarini gelistirmek olarak 3 baslik altinda toplamistir. (8) Bu dogrultuda, Kamu Yonetimi Reformu, tasarruf, kalite ve personel reformu biciminde uc temel amaca yonelik bicimde duzenlenmelidir.

Kamu Yonetimi Reformu ifadesi ile siklikla Personel Reformu anlatilmak istenmektedir. Ancak, gercek reform, yalnizca personel sayisinin azaltilmasina dayanan ekonomik tasarruf onlemleri ile sinirli kalmamali, burokratik islemlerin ya da kirtasiyeciligin azaltilmasini ve kamu yonetiminin toplum gereksinimlerini etkin ve verimli bicimde karsilanmasini hedefleyen degisimleri gerceklestirmelidir. Reform, personel sayisinin azaltilmasindan cok, personelin etkin kullanilmasina dayanmalidir.

Kamu Personelinin azaltilmasi, ekonomik olarak kazanc degil, zarar da dogurabilir. Bu azaltmanin sonucunun issizlik olacagi dusunulmelidir. Reformlarda, Kamu Yonetiminde yozlasma, siyasallasma, partizanlik, rusvet ve iltimas gibi olumsuzluklarin ortadan kaldirilmasi ya da azaltilmasi konusundaki calismalara da oncelik verilmelidir.

Reformun, personel, burokrasi, arac ve gerec gereksinimin karsilanmasi duzeylerinde genis kapsamli olarak dusunulmesi, siyasal guclerden uzak uzmanlarca gerceklestirilmesi ve devlet yonetimininde deneyime onem verilmesi ilkesine dayandirilmasi gerekir.

Her ulke, zaman icinde devletin amaclarini, yontemlerini ve orgutlenme modellerini degistirmek zorundadir. Ancak, bu degisimin her zaman reform ile yapilmasi gerekmez. Bu degisim, zaman icinde olagan bicimde her toplumsal sistem tarafindan gerceklestirilmektedir. Reform sureci, daha genis kapsamli degisimler icermektedir.

1970'ler ve 1980'lerde, ozellikle Ingiltere, ABD, Yeni Zelanda, Avustralya gibi gelismis ulkelerde, baslayan ve isletmecilik, yeni kamu isletmeciligi, Pazar temelli kamu yonetimi, postburokrasi gibi terimler esliginde kamuda reform calismalarina iliskin dusunceler gelistirilmistir. (9) Bu dusunceler paralelinde Cin'de reform calismalarinin baslatildigi soylenebilir.

Cin'de genis kapsamli bir kamu yonetimi ve ozellikle personel reformu uygulamasi yapilmis ve yapilmaktadir. Bunun amaci, komunist toplumun serbest piyasa zihniyetine alistirilmasi ve personel sayisinin azaltilarak ozel tesebbusun guclendirilmesidir. Cin Kamu Yonetimi reformu, 2001-2010 yillarini kapsayan uzun donemli bir calisma olarak yurutulmekte ve Guney Kore ve Singapur'da yurutulen Kamu Yonetimi Reformlari ile birlikte BM Kalkinma Programi tarafindan izlenmekte ve desteklenmektedir. (10) Cin Komunist Partisi'nin 1979'da yapilan 13. Kongresi'nde, 4 asamali olarak kamu yonetimi orgutleri konusunda bir reform yapilacagini ve bunlarin sirasiyla 1982'de, 1988'de, 1993'de ve 1998'de baslayacagi ilan edilmis; bu reformun dayanacagi temel amaclar olarak da hukumetin gucunun ve buyuklugunun azaltilmasi, kamu gorevlisi sayilarinin dusurulmesi ve kamu yonetiminin gelistirilmesi olarak 3 temel hedef saptanmistir. (11)

BM Kalkinma Programi raporuna gore, Cin, 1978'deki "acik kapi" ve reform politikasiyla birlikte kamu yonetimini de reforme etme cabalarina girismis, ozellikle 1995-98 yillari arasinda ozel isletmeler ile kamu yonetimini ayri tutan yaklasimi benimseyerek 1998-2002 yillari arasinda da kamu yonetimini butun olarak reforme etmeye donuk calismalara girismis, 2003 yilindan itibaren ise (12) kamu yonetiminin serbest pazara mudahale etmeyecek yapiya kavusturmaya donuk calismalara girisilmistir. Ayrica, yukarida sozunu ettigimiz BM kalkinma Programi raporunda, Cin'deki 22 bolge, 4 buyuk il ve 5 otonom bolge olmak uzere 31 idari birim haricinde 2 adet yonetsel ozel bolge, il/ilce duzeyinde 70 000 idari birim ve kirsal kesimde de 700 000 idari birim bulundugu gerceginden hareket eden reform surecinde, yonetim surecindeki 2000 temel organin 900'e dusurulmesi ve gelecek donem icin kamu yonetimindeki personel yukunun yari yariya azaltilmasi hedefiyle calismalar yapildigi da vurgulanmaktadir. (13) Bu rapor ve Cin Kamu Yonetimi Reformunun hedefleri dikkatle incelendiginde, bu modelin KKTC'de uygulanmasi, iki toplumdaki temel gereksinim ve amaclardaki farkliliklar nedeniyle dogru bir cozum olmasa gerektir. Cunku, Cin, serbest Pazar ekonomisine gecmek icin ozel girisimi kamudan bagimsizlastirmaya ve kamuda calisan personel sayisini yariya kadar azaltmaya donuk bir caba icinde gorulmektedir. KKTC'de ise bu tur oncelikler ile ise baslanamayacagi cok aciktir.

Turkiye'de de zaman zaman bu tur calismalar denenmistir. Bunlar arasinda, Merkezi Hukumet Teskilati Arastirma Projesi ve Kamu Yonetimi Arastirma--Genel Rapor gibi calismalar sayilabilir. Bunlardan ilki, MEHTAP Projesi olarak bilinmekte olup Bakanlar Kurulu Karariyla 1962-1963 yillarinda gerceklestirilen ve Turkiye Cumhuriyeti Merkezi Hukumet Orgutune bagli kurumlar arasinda gorev dagilimini incelemek ve kamu hizmetlerinin verimli calismasini saglamak icin oneriler hazirlamak uzerine gerceklestirilmistir. (14) Diger calisma ise KAYA Raporu olarak bilinmekte ve Turk yonetimini genel olcekte yeniden duzenlemek amaciyla 1988-1991 yillari arasinda yapilan bir dizi arastirma sonucunda yayinlanan genel rapordan olusmaktadir. (15) Ergun'a gore KAYA Raporu, "merkezi yonetimin merkez ve tasra orgutu ile yerel yonetimleri, suratli, ekonomik, verimli ve nitelikli hizmet gorecek bir duzene kavusturmak ve boyle bir duzende is gormelerini saglamak icin" (16) gerceklestirilmistir. Bu iki rapor, Turkiye ya da KKTC'de Kamu Yonetimi Reformu calismalarinda dikkat edilmesi gereken unsurlarin belirlenmesi ve bunlarin ele alinis bicimleri acisindan onemli birer kaynak olarak kullanilabilirler.

Turkiye'de son zamanlarda uzerinde calisilan ve yasalasma asamasina gelen, fakat Cumhurbaskani'nin vetosu ile askiya alinan Kamu Yonetimi Reformu calismalari, muhalefet partileri ve sivil toplum orgutlerinden buyuk tepki almistir. Kamu Yonetimi Reformunun kaynaklari arasinda Kamu Personeli Kanunu Tasarisi, Bolge Kalkinma Ajanslari Yasa Tasarilari, Koy Hizmetleri Genel Mudurlugu'nu kaldiran Yasa Tasarisi, Il Ozel Idaresi Yasasi, yeni Belediye Kanunu, Kamu Yonetiminin Temel Ilkeleri ve Yeniden Yapilandirilmasi Hakkinda Kanun, Kamu Yonetimi Temel Kanunu Tasarisi, Kamu Mali Yonetimi Yasa Tasarisi gibi bir dizi yasal duzenleme bulunmaktadir. Hukumet, bunlardan bazilarini yasalastirmis, bazilari Cumhurbaskani'nca veto edilmis ve bazilari da yasalasamadan geriye cekilmistir. Bu reform paketi ve calismalari, ozellikle sivil toplum orgutleri ve akademisyenlerce federatif yapiya gecis icin hazirlik olarak yorumlanmis ve reform adi altinda ciddi bir karmasa yaratacak uygulamalarin yasama gecirilme cabasi olarak elestirilmistir. Bu calismalar sonuclanmadigi icin bu konudaki gorusleri burada uzun uzun anlatarak gereksiz bir tartisma icine girmeyecegiz. Ancak gorulmektedir ki, Cin, Guney Kore, Singapur gibi gelismekte olan bir cok ulkede Kamu Yonetimi reform calismalari yapilmaktadir. Bu calismalar hakkinda genis bilgi edinmek, KKTC Reform calismalarina da katki saglayabilecektir.

KKTC Kamu Yonetimi ve Sorunlari

KKTC Kamu Yonetiminde, yeni bir devlet yapisi, dunyadan soyutlanmislik ve zorunlu nedenlerle Turkiye bagimli iliskiler nedeniyle kendine ozgu bir yapi gelistirilememistir. Kamu Yonetimini bicimlendiren hukuksal ve yonetsel pratikler ile geleneklerden beslenen KKTC Kamu Yonetimi sistemi, Ingiliz somurge yonetimi doneminin etkisi, Kibris Cumhuriyeti doneminden kalma aliskanliklar ve daha cok 1974 sonrasi Turkiye'den taklit edilen kamu yonetimi sisteminin bir karisimidir. Bu durum, kamu yonetiminde uzmanlasma, toplumun zenginlik-uzmanlik kaynaklarindan beslenme konusundaki eksiklikler, deneyimsizlik, adam kayirmacilik, patronaj sistemi gibi olumsuzluklarin KKTC Kamu Yonetimi sisteminde yogun olarak yasanmasini kacinilmaz kilmistir.

KKTC Kamu Yonetimini, KKTC Anayasasi, Ingiliz Doneminde cikan yasalarin olusturdugu aliskanliklar ve kurumlar ile 1974 sonrasi cikan yasalar ve bunlarin olusturdugu kurumsal yapi sekillendirmistir. Bunlara ek olarak KKTC Kamu Yonetimi sisteminde TC-KKTC Isbirligi Anlasmalarinin yonlendirici etkisi olmustur.

KKTC Kamu Yonetiminin sekillendirilmesi acisindan kucuk olcekli bir yapi olmasina karsin, Kamu Yonetiminde siki bir burokratik yapi olusturan merkezi ve tasra duzeyinde orgutlenme bulundugu gorulmektedir. Kamu Yonetimi sisteminde tasra duzeyinde Kaymakamlik, merkezi yonetimin ozellikle Bakanliklar ve diger merkezi kurumlarinin uzantisi olan yerel orgutler ve temsilciler bulunmaktadir. Bunlarin disinda tasra orgutunun icinde yerel yonetimlerin agirlikli bir rolu bulunmaktadir. KKTC Kamu Yonetiminde Ingiliz doneminde cikan yasalarin hala etkisini ve gecerliligini korudugu gorulmektedir. Ornegin, KKTC'de kamu sektorunde calisanlara uygulanan maas ve degerlendirme sistemi, KKTC Sanayi Odasi Raporu'nda da belirtildigi uzere, Ingiliz Somurge yonetiminden kalma karmasik bir sistemdir.

KKTC'de kamunun agirligi, devlet olanaklarinin siyasal sistemde etkin olarak kullanilmasi ile yakin iliskilidir. Ozellikle azgelismis ya da gelismekte olan KKTC gibi ulkelerde, siyaset bilimcileri tarafindan tanimlanan, bir siyasal katilim modeli ortaya cikmistir. "Patronaj sistemi" olarak isimlendirilen (17) bu siyasal katilim modelinde, siyasal sistem, "patronlar" ve "musteriler" ya da "patronlar--destekcileri" biciminde ikiye ayrilan (18) bir katmanlasmaya dayanmakta ve siyasetteki patronlar (siyasal parti liderleri ve temsilcileri), kaynak dagitimi yoluyla secimlerde musterilerinin ya da destekcilerinin oylarini ve desteklerini almaktadirlar. KKTC'de de patronaj sistemine dayali siyasal iliskiler sistemi, ekonomik bagimlilik ile beslenmistir. Bu sistemin siyasal yapi nedeniyle ekonomik yasam icin de tahrip edici ornekleri bulunabilir. KKTC Isadamlari Dernegi'nin talebi olarak yapilan bir aciklamada su ifadeler kullanilmistir: "Kamu duzenimizin kanayan yarasi olan 'musavirler ordusu' sorunu hemen cozulmeli, bu olusumun devami onlenmeli, kamudan maas alan herkesin en verimli ve etkin sekilde calismasi ve maasini hak etmesi saglanmalidir." (19)

KKTC ve Turkiye'nin cabalari/ilgisizligi nedeniyle KKTC'de bagimsiz ve kendine yeten bir ekonomik yapi kurulamamistir. Bu bagimli yapi, ozellikle ekonomik etkinliklerde, KKTC insanini, guvensiz, gelecek endisesi olan ve uzun sureli yatirim endisesi tasiyan bir kimlige sahip kilmis ve dis yardimlarla yasayan ulke ekonomisi de KKTC'de Hukumet tarafindan yonlendirilen yeni bir "ganimet ekonomisi" (yandaslarina kaynak dagitimi yontemiyle ayakta duran siyasal ve ekonomik model) yaratilmasina neden olmustur. Yandaslarina kaynak dagitmaya dayali ekonomik sistemden pay alamayan kesimler ise siyasal anlamda muhalefetin temellerini atmis, bu muhalefet hareketi ise yetersiz halk destegi ve halkin uzerindeki psikolojik-ekonomik baski nedeniyle toplumun sorunlarinin cozumunde siyasal iktidar uzerinde yeterince etkili olamamistir. Bu durum, KKTC Kamu Yonetimi Sisteminin siyasal iktidara son derece bagimli, liyakat sisteminden uzak, uzmanliga onem vermeyen, hantal ve etkisiz bir yapiya donusmesinin temellerini atmistir. Butun bu nedenlerle KKTC Kamu Yonetiminde ciddi bir yeniden yapilanmaya ve reforma gereksinim bulunmaktadir. Ancak bu reform gereksiniminden dogacak bir reform calismasinin, dar bakis acisiyla hareket ederek siyasal amaclar icin kamuda istihdami artirmak ya da partizanca amaclarla kurumsal yapiya burokrasiye zarar vermek icin kullanilmamasi gerektigi de aciktir.

KKTC'de Kamu Yonetimi Reformu Gereksinimi

Reform kavrami, son yillarda her alanda kullanilan, "surdurulebilirlik" kavrami gibi anlami konusunda tam olarak uzerinde gorus birligine varilamayan sozcuklerden birisidir. Reform kavrami, genel olarak, bilincli mudahaleler yoluyla yaratilan degisim ve caga uyumlu calismalari olarak tanimlanabilir. Elbette, degisimin toplumsal bir gereksinim oldugu her toplumsal yasam formunda, degisime ayak uyduracak politikalarin gelistirilmesi ve eski yontem ve politikalarin giderek terk edilmesi, adeta bir doga kuralidir. Ancak, bastan baslamak yerine sondan baslayarak gerceklestirilmeye calisilacak reformlarin, istenilen sonuclar yerine, cok ciddi toplumsal sorunlara yol acmasi tehlikesi bulundugu unutulmamalidir.

Gecmiste kamu yonetimi hiyerarsik terimler icinde dusunulmus bir ahlaki (moral) ya da politik sorumluluk olarak algilanirken bu gorusler yuzyilimizda hem yetersiz kalmakta hem de pek cok durumun aciklanmasina uygun dusmemektedir. (20) Terimdeki bu anlam zenginlesmesi ve nitelik degisimi, kamu yonetiminin gelisen ve degisen kosullara ayak uydurmasi cabalarinin bir urunu olarak gorulmelidir. Her toplumda ve ulkede oldugu gibi, KKTC'de her alanda ve ozellikle devlet ve halk iliskileri konusunda ciddi duzeltimler yapilmasi ve yeni politikalar uygulanmasi gerektigi yadsinamaz. Ancak, reform calismalarinda, kamu yarari, toplumun gereksinimleri, cagdas kamu yonetimi ilkeleri, ideolojik soylemler ve tuzaklardan uzak durma gereksinimi, ekonominin yapisal dengeleri ve farkli toplum kesimlerinin toplumsal ve ekonomik sorunlari gibi cesitli unsurlarin dikkate alinmasi zorunludur. 1974'den gunumuze kadar KKTC'de cok dusuk bir uretkenlik artisi ve cok yavas seyreden bir kalkinma hizi gerceklestigini (21) gormekteyiz. Bu yavas gelisimin en onemli nedeni, adanin kuzeyinin 1974'den sonra dunyadan yalitilmasi sonucunu doguran ekonomik ve siyasal ambargolardir. AB'nin, Adalet Divani'nin 1994'de aldigi karar cercevesinde, KKTC'den yaptigi tarim ithalatini durdurmasi ve sanayi mamulleri ithalatina %14 oraninda vergi koymasi, AB'ne ihracati engellemistir. (22) Ozellikle AB ulkelerinden kaynaklanan ekonomik ve siyasal ambargolar, KKTC ekonomisinin Turkiye'ye ve Turkiye'den aktarilacak yardimlara bagimli duruma getirilmesine neden olmustur. KKTC ekonomisinde dis ticaret dengesinin 2004 yilinda %800 oranina varan bicimde ithalat lehinde oldugu ve 853 milyon dolar ithalata karsin 61 milyon dolar ihracat yapilmis oldugu gorulmektedir. (23) Bu durumun sonucu olarak KKTC, kamu sektoru agirlikli ve dis yardim ile ayakta kalan bir ekonomiye donusmustur. 2003 ve 2004 yillarinda KKTC'de yalnizca kamu hizmetlerinin yarattigi katma deger %23 dolayinda gerceklesmistir. (24) Adanin kuzeyinin dunyanin ekonomik ve sosyal sisteminden soyutlanmasi ve kamu hizmetine bagimli bir ekonomik yapinin kurulmus olmasi, KKTC'de ciddi bir ekonomik gelismenin saglanamamasinin en onemli nedenlerindendir.

KKTC ekonomisinde, 2000 yilinda mali sektorde baslayan ve tum sektorleri olumsuz etkileyen sorunlar sonucunda, KKTC ekonomisi, sirasiyla %0.6 ve %5.4 oranlarinda daralma yasamis, 2002 yilinda ise ekonomi yeniden buyume surecine girerek %6.9 oraninda ve 2003'de %11.4 oraninda buyumustur. (25) KKTC Basbakanlik Devlet Planlama Orgutu verilerine gore, KKTC ekonomisinde 2000'de %0.6 ve 2001'de %5.4 reel kuculme yasanmis, 2002 de ise %6.9'luk bir reel buyume gerceklestirilmistir. 2001 ile karsilastirildiginda ekonomide 2000-2002 arasinda bir reel buyume gorulmemistir. (26) Rakamsal olarak bir buyume yasanmasina karsin, ekonomi disa ve elbette Turkiye'ye bagimli bir durumdadir. Turkiye'ye bagimliligin nedenleri arasinda ekonomik ambargonun yukunun etkisi buyuk olmakla birlikte, KKTC ekonomisinin gelisememesinin tek nedeni, elbette ki yalnizca ambargolara baglanamaz. Kucuk ada ekonomilerinin gelisememelerinin bir buyuk nedeni, urun maliyetlerinin onemli bir bileseni olan tasima ve ulastirma maliyetlerinin yuksekligi ve kucuk olcekli bir pazar olma niteligidir. Bu olumsuzluklarina karsin, KKTC ekonomisinin gelistirilmesi konusunda ciddi bir caba harcandigindan ve ekonominin kamu kesimi agirligindan ya da devlet ekonomisi olmaktan kurtarilmasi konusunda ciddi bir girisimde bulunuldugundan soz etmek olanakli olmamistir. Kaynak dagitimi yoluyla ayakta kalan siyasal yapi nedeniyle, KKTC ekonomisinin, bagimli bir devlet ekonomisine donustugune yonelik goruslerde haklilik payi bulunmaktadir.

Kamu harcamalarinin, milli gelirin %40'ina yaklasmis olmasi, (27) KKTC ekonomisinde devletin payinin yuksekligini ortaya koymaktadir. KKTC'de ozel sektor yatirim orani %10 civarindadir. Siyasal belirsizlik nedeniyle isadamlari tasarruflarini doviz ve menkul kiymet alimlarinda kullanmakta, dis sermaye girisi de siyasal belirsizlik nedeniyle cok sinirli duzeyde bulunmaktadir. (28) Kamunun ekonomideki agirliginin diger bir yonu, istihdam icinde kamu sektorunun agirligidir. KKTC'de toplam istihdamin buyuk kismi (kamu politikalarinca desteklenen ve yonlendirilen universitelerin de dahil edildigi dusunuldugunde) kamu kesiminde istihdam edilenlerden olusmaktadir. Universiteler ve diger ilgili istihdam bicimleri disarida birakilarak sadece devlet kurumlarinda istihdam edilenlerin sayisi, KKTC Basbakanlik, Devlet Planlama Orgutu verilerine gore 2002 yilinda 18 bini asmaktadir ki, bu rakam da toplam istihdam icinde %20'lik bir orana ulasmaktadir. (29) 2000-2002 yili istatistiklerine gore calisan nufusun 10 binden fazlasinin istihdam edildigi sektorler, buyukluk siralamasina gore, kamu hizmetleri, insaat, tarim, serbest meslek ve ticaret-turizm sektorleridir. (30) KKTC Sanayi Odasi'nin arastirmasina gore de kamuda istihdam konusunda benzer rakamlar bulunmustur. KKTC Sanayi Odasi'na gore, Kuzey Kibris'ta yaklasik olarak 14,500 kamu calisani bulundugu ve bu sayinin calisan nufusun yaklasik %17'sine esdeger durumda oldugu aciklanmakta ve bu sayinin Guney Kibris'da %12.37, Malta'da %12, Bulgaristan'da %6,8 ve Hollanda'da %7,53 oldugu bildirilmektedir. (31) Bu ornekler ile anlatilmak istenen, KKTC'nin kamu istihdami agirlikli bir devlet ekonomisi goruntusunde bulundugudur. Ayni kaynakta, KKTC Sanayi Odasi, kamuda istihdam oraninin AB ulkelerinde oldugu gibi %8-10 duzeylerine cekilmesi gerektigini ileri surmektedir ki bu rakam, yaklasik olarak kamuda istihdamin yari yariya daraltilmasi anlamina gelmektedir.

KKTC'de kamu yonetimi ve ozellikle personel reformuna iliskin calismalarin amaci, kamu istihdam yapisinin degistirilmesi, memur kapsaminin daraltilmasi yoluyla devlet memurlari sayisinin ve guvencelerinin azaltilarak devletin hantal yapisinin kucuk ama guclu devlet yapisiyla degistirilmesidir. KKTC'deki Kamu Yonetimi Reformu da Turkiye'deki reform calismalarinin kopyasi olarak dusunulen ve uygulanan bir taklit calisma olarak uygulanmamalidir.

Demokratik toplumlarda ozellikle kamu personelinin cikarlarini tehdit eden reform calismalarinin basarilmasinin hic de kolay olmayacagi bilinmelidir. Ancak, toplumun uzun donemli cikarlari ugruna ve grup cikarlarina direnerek kamu yararinin gerceklestirilmesi amaciyla bazi uygulamalarin ya da reform calismalarinin yurutulmesi de cagdas bir gereksinim olarak devleti yonetenlerin onunde duran onemli bir sorumluluktur.

KKTC'de 2005 genel secimleri sonucunda kurulan CTP-BG ve DP Koalisyon Hukumeti, Hukumet Protokolu'nde Kamu Yonetimi Reformu'nu hedefleri arasina koymustur. Protokolun, "Kamu Yonetimi ve Duzeni ile Ilgili Politikalarimiz" basligi tasiyan bolumundeki su cumleler ile kamu yonetiminde reformun hedeflendigi acikca ortaya konmustur: "Koalisyon Hukumeti, kamu yonetimini AB olcutlerine kosut, idari ve teknik bir modernizasyonla yeniden yapilandirarak, hizmetlerin etkinlestirilmesini ve kamu calisanlarinin daha verimli ve huzurlu bir ortamda calismasina olanak verecek yeniden yapilanmayi ongormektedir. Kamu yonetimini, seffaflik, katilimcilik ve hesap verilebilirlik anlayisiyla yurttasa hizmet goturecek bir arac haline donusturmek icin calismalar surdurulecektir."

KKTC'de 2005 secimleri sonrasinda kurulan yeni hukumet, Hukumet Protokolu ile baglantili olarak, Kamu Yonetimi Reformu konusunda calismalara baslamistir. Gecen zaman icinde Kamu Yonetimi Reformu konusunda bir calisma yapildigi gorulmustur. Hukumetin 100 gununu degerlendiren basin toplantisinda, Basbakan Soyer, "Hukumet'in varligini olusturan en onemli konulardan biri niteligi tasiyan ve Kibris Turk halkinin cagdas ve demokratik degerlere ulasma arzusuna cevap verecek olan Kamu Reformu icin calismalarin surdugunu" vurgulayarak "Kamu Reformu icin Avrupa Birligi ve Ingiltere'den teknik heyetlerin ulkemize gelip tespit ve onerileri degerlendirdiklerini ve bu konuda 4 kez teknik heyetler toplantisi yapilip karsilikli fikir alisverisinde bulunuldugunu ve Bakanlar Kurulu'nun bu calismalari ilkesel olarak onayladigini" aciklamistir. (32) Basbakanliga bagli olarak gorev yapan Avrupa Birligi Koordinasyon Merkezi'nin, Kibris Turk halkinin Avrupa Birligi ile butunlesmesini saglayacak uyum calismalarinin Mayis--Temmuz 2005 doneminde de surduruldugu duyurulmustur. KKTC Basbakani Soyer, Merkez'in, yonetimin yeniden duzenlenip guclenmesini amaclayan birbiriyle ilgili uc projeden birisi olarak Kamu Yonetimi Reformu ile ilgili calismalarda bulunuldugunu aciklamakta ve TAIEX ile yurutulen uyum calismalari sonucunda Kamu Yonetimi Reformu taslak raporunun Bakanlar Kurulu'nca onaylandigini ve ilkesel olarak calismalarin baslatilmasi kararinin alindigini aciklamistir. (33) Bu calisma konusunda bir Komisyon olusturuldugu ve bu cercevede sivil toplum orgutlerinden gorusler almayi planladigi ve belki de bu goruslerin alindigi sanilmaktadir. Sanilmaktadir diyoruz, cunku bu calismalar seffaf ve halk katilimi ile halki bilgilendirici bir boyutta gerceklesmemektedir. Ayni basin toplantisinda Basbakan Soyer, "kamu gorevlilerinin bilgilerini tazelemek amaciyla 'hizmet ici egitim' programini surduren ve ozellikle Kibris Turk halkiyla bire bir temasta bulunan personelin egitimini saglayan Personel Dairesi'nin, 24 Nisan 2004 tarihinde gerceklesen referandum sonrasinda baslattigi Kamu Gorevlileri Yasasi'ni Avrupa Birligi normlariyla uyumlulastirmayi hedefleyen calismalarini surdurmekte oldugunu" ifade etmistir. (34)

Bu calismalarin baslangicinda olundugu anlasilmaktadir. KKTC Kamu Yonetimi Reformu konusunda bir calismanin Turkiye'de bu konularda buyuk deneyimi olan TODAIE gibi uluslararasi calismalari ve deneyimleri olan bir kurulus ile isbirligi yapilarak gerceklestirilmesinde sayisiz yarar bulunacakti. Ancak, bu konuda bir isbirligi calismasinin olmadigi anlasilmaktadir.

KKTC Hukumetinin Kamu Yonetimi Reformuna yonelik calismalar yapmasi dogal karsilanabilir. Ne var ki, bu calismalarin yapilirken bazi onemli konularin goz ardi edilmemesinde yarar bulunmaktadir. Gecmis donemden intikam almak ve kadrolasma amaciyla yapilacak bir reform (!) denemesi, sorunlar yumagi haline gelmis olan KKTC Kamu Yonetimini, icinden cikilmaz bir duruma surukleyebilir. KKTC gibi devletin her alanda agirligini hissettirdigi bir kamu ekonomisinde, Kamu Yonetimi Reformu calismalarinin personel azaltilmasi amaciyla gerceklestirilmesi durumunda, yaratacagi siyasal, toplumsal ve ekonomik sorunlarin, onarilamaz toplumsal yaralara yol acacagi unutulmamalidir. KKTC Kamu Yonetimi Reformunun dayanmasi gereken ilkeler konusunda hazirlanan bu calismanin temel amaci, KKTC Kamu Yonetimi Reformu'nun hazirlanmasi surecinde dikkate alinmasi gereken unsurlari acikliga kavusturmaktir.

Dipnotlar

(1) Omer Bozkurt, Turgay Ergun, Seriye Sezen (editorler), Kamu Yonetimi Sozlugu (Ankara: TODAIE Yayinlari, Yayin NO: 283, 1998), 133.

(2) Jay M. Shafritz, E. W. Russell, Introducing Public Administration, Fourth Edition, (New York: Pearson Longman Press, 2005), 5.

(3) Turgay Ergun, Aykut Polatoglu, Kamu Yonetimine Giris, 2. Baski, (Ankara: Sevinc Matbaasi, TODAIE Yayini No: 212, 1984), 5.

(4) Gencay Saylan, "Bir Yapisal Degisim Sorunu Olarak Yonetim Reformu", Turkiye'de Kamu Yonetimi (Ankara: Yargi Yayinevi, 2003), 429.

(5) Ozel yonetim ve kamu yonetimi sureclerindeki benzerlik ve ayriliklar icin bakiniz: Herbert A. Simon, Donald. W. Smithburg, Victor A. Thompson, Kamu Yonetimi, Ceviren: Cemal Mihcioglu (Ankara: AU SBF Yayinlari, Yayin No: 547, 1985), 6-7.

(6) A. Sinasi Aksoy, "Kamu Yontimi Nereye Gidiyor? Bir Durum Saptamasi", II. Kamu Yontimi Forumu KAYFOR II (Ankara: Hacettepe Universitesi Yayinlari, 2004), 47.

(7) Bernard Gournay, Yonetim Bilimine Giris, Ceviren: Ihsan Kuntbay (Ankara: TODAIE Yayini, Yayin No: 122, 1971), 108.

(8) Age., 108.

(9) Bing Wang, Yuanfei Gu, "Three Paradigms of Public Administration: An Analysis of the Current Status of Public Administration in China", Chinese Public Administration Review, V. 1, Number 3/4 (July/December 2002), 199.

(10) BM Kalkinma Programi'nin bu uc ulkedeki reform surecine iliskin 19 Kasim-03 Aralik 2003 tarihindeki bir calisma ziyareti sonrasinda hazirladigi raporu icin bakiniz: www.undp.org.vn/undp/prog/projectrep.htm (17 Kasim 2005).

(11) Bing Wang, Yuanfei Gu, "Three Paradigms of Public Administration: An Analysis of the Current Status of Public Administration in China", Chinese Public Administration Review, V. 1, Number 3/4, July/December 2002, 199.

(12) Cin, Guney Kore ve Singapur Kamu Yonetimi Reformlari Uzerine Calisma Turu Raporu, UNDP, www.undp.org.vn/undp/prog/projectrep.htm (17 Kasim 2005).

(13) www.undp.org.vn/undp/prog/projectrep.htm (17 Kasim 2005).

(14) Kamu Yonetimi Sozlugu, age., 168.

(15) Age., 135.

(16) Age., 135.

(17) "Clientelism" kavrami icin bakiniz: C. Clapham, Private Patronage and Public Power, Political Clientelism in the Modern State (London: Pinter, 1982).

(18) Rod Hague ve Martin Harrop, Comparative Government and Politics (New York: Palgrave, 2001), 116.

(19) Salih Celiker, KKTC Isadamlari Dernegi, http://www.kktcisad.org/genel/ekonomik_paket.htm (27 Ekim 2005).

(20) Turgay Ergun, "Postmodernizm ve Kamu Yonetimi", Turkiye'de Kamu Yonetimi (Yargi Yayinevi, Ankara, 2003), 620.

(21) Abdul Ghafoor ve Vedat Yorucu, "Public Expenditure and Productivity Puzzle: The Case of Northern Cyprus, METU Studies in Development, 29/1-2 (2002), 69.

(22) http://www.tusiad.org/turkish/rapor/kktc/html/sec5.html (30 Nisan, 2004).

(23) KKTC Basbakanlik, Devlet Planlama Orgutu Verileri, http://www.ktto.net/turkce/istatistikler1.html (08 kasim 2005).

(24) KKTC Basbakanlik, Devlet Planlama Orgutu verileri, http://www.ktto.net/turkce/istatistikler1.html (08 kasim 2005).

(25) http://www.igeme.org.tr/tur/bakis/sayi%2027/bakis2738.htm (27 Ekim 2005).

(26) KKTC Basbakanlik, Devlet Planlama Orgutu verileri, http://www.ktto.net/turkce/istatistikler1.html (08 kasim 2005).

(27) http://www.tusiad.org/turkish/rapor/kktc/html/sec5.html (30 Nisan, 2004).

(28) http://www.tusiad.org/turkish/rapor/kktc/html/sec5.html (30 Nisan, 2004).

(29) KKTC Basbakanlik, Devlet Planlama Orgutu Verileri, http://www.ktto.net/turkce/istatistikler1.html (8 kasim 2005).

(30) KKTC Basbakanlik, Devlet Planlama Orgutu Verileri, http://www.ktto.net/turkce/istatistikler1.html (8 kasim 2005).

(31) KKTC Sanayi Odasi'nin verileri icin bakiniz: http://www.kktcsanayiodasi.org (7 Aralik 2005); (http://64.233.183.104/search?q=cache:jyz52tAqM0UJ:www.kktcsanayiodasi.org /turkce/haberler/odanin_soyledikleri.html+kktc+kamu+y%C3%B6netimi+sistemi &hl=tr&lr=lang_tr) .

(32) Koalisyon Hukumetinin 100. Gununun degerlendirilmesine iliskin Basin Toplantisi metni icin bakiniz: http://www.trncinfo.com/TANITMADAIRESI/ARSIV2005/TURKCEarsiv/AGU STOS/080805.HTM (07 Aralik 2005).

(33) Yeni Duzen Gazetesi, 08 Agustos 2005.

(34) http://www.trncinfo.com/TANITMADAIRESI/ARSIV2005/TURKCEarsiv/AG USTOS/080805.HTM (07 Aralik 2005).

Birol Ertan

Dogu Akdeniz Universitesi