Efiloshisho lounona va dalwa pondje yohombo: oku va hanga, efiloshisho lefiku nefiku nokuninga omatokolo mOnhotwaveta yOmufika wounona.

Omutumba wopashiwana mopaife ngaha otau kundafana kombinga yOnhotwaveta yOmufika wOunona. Limwe lomomalalakano a fimana onhotwaveta ei okukufa po okatongotongo oko haka ningilwa ounona ovo va dalwa pondje yohombo.

Oshihopaenenwa, onhotwaveta ei otai ka kufa po okatongotongo oko haka ningilwa ounona ovo va dalwa pondje yohombo unene ngeenge tashi uya pomafyuululo--opo monakwiiwa va kale hava fyuulula komukalo wa faafana naanaa naau wounona ava va dalwa mohombo, nande opa kale pe na eeveta dopashiwana (civil) ile dopamifyuululwakalo odo tadi popile shi lilile. (Ovanhu ava hava nyola omatestamendi otava dulu natango okufiya omaliko avo momake akeshe oo va hala.) Eli olo elunduluko olo la kala la halika nomolwaasho oli na okutambulwa ko nomaoko aeshe. Ngaashi Ominista yOinima yOomeme nOnghalonawa yOunona ye shi popile mOmutumba wopashiwana kutya, ounona kave na mo sha meehombo dovakulunhu vavo--onghee omolwashike ounona ve na okumona oixuna molwaashi ovakulunhu vavo kwa li inava hombola.

Onhotwaveta ei otai ningi yo omalunduluko komaufemba a pamba ovakainhu ava inava hombolwa osho yo ovalumenhu ava inava hombola. Eshi osho naanaa oshitukulwa osho nasho sha pumbwa okuwapalekululwa. Mopaife, ovalumenhu ava inava hombola ove na oshinakuwanifwa shokufuta osapota, ashike kave na oufemba wokukala mekwatafano nounona vavo, okuninga ina yokaana e shi dimina. Omukalo oo u li po paife omwii neenghono kovalumenhu nokounona yo.

Etameko letalululo loveta moshinima eshi ola tulwa po kEfinamhango kutya ounona nava kale "apa tashi dulika ve na oufemba wokushiiva nokufilwa oshisho kovakulunhu vavo" ngaashi sha ufwa monhotwaveta ei ipe noi li mouwa wounona" (Oshitokolifo 15).

Okangudu kovashiivinawa ka ongelwa kOuministeli wOvakainhu nOnghalonawa yOunona konima yeenghundafana odo kwa li da ningwa novayambididi, oka faneka kutya ovalumenhu ove na okukala ve na oufemba wokuya kounona vavo. Ngeenge nee oufemba ou otau tula onghalamwenyo yokaana moshiponga (tashi pitile momahepeko omomaumbo ile ehepeko lokaana, ongoshihopaenenwa) omutekuli wokaana ota dulu okupula omhangu i yandje elombwelo opo oufemba oo u kufwe po ile u ngabekwe--konima ngeenge ovanhu aveshe ova pewa omhito yokuhokolola omahokololo avo.

Okangudu kovashiivinawa oko oka ninga yo omafaneko kombinga youteku nekalelepo lokaana. (Omutekuli oye ou e lile po etonatelo lokaana efiku keshe noye e na oufemba wokuninga omatokolo monghalamwenyo yokaana ngaashi kombinga yofikola ile ongeleka oko okaana ke na okuya. Omukalelipo oku na eenghono dokukala nomaliko okaana nokuninga omatokolo opaveta ponhele yokaana.) Omafaneko otaa ufa yo kutya outeku wopehovelo ou na okukala momake a ina yokaana. Eshi osha kanghamekelwa konghalo yopaudalwa--ina yokaana oye aeke iha kala ehe po pedalo lokaana, nounona luhapu ohava mono omauwa onhumba taa pitile mokunyama konhulo yaina pefimbo vanini. Ashike xe yokaana oha ka pewa oufemba wokutekula okaana okudja ponghatu imwe i lilile. Omhangu otai ka teelelwa i ka ninge etokolo louteku she likolelela kwaashi shi li mouwa wokaana--noinaku diladilwa kombinga youkashike.

Okangudu oka faneka yo kutya ekalelepo oli na okushikula outeku--she likolelela kokutya omudali ou ha kala nokaana efiku keshe oku shi shii kutya omatokolo elipi po mawa notaa wapalele okaana. Omatokolo aa makula--ngaashi okuyandja okaana ka kufwe po kovatekuli vamwe ile okukufa okaana moshilongo efimbo lile--otaa ka pumbwa ediminino lovakulunhu aveshe (kakele komeenghalo dimwe ngaashi monghalo yovakulunhu vehe shiivike apa ve li.

Onhotwaveta ei ya tulwa mOmutumba wOpashiwana oshivike sha dja ko otai talulula omafaneko okangudu oko, ashike yo oya kufa ondjila i lili kombinga youteku nekalelepo. Onhotwaveta ei oya yandja oufemba wouteku wokaana oko ka dalwa pondje yohombo kuina aeke, ashike otai ka yandja outeku womuhanga kovadali aveshe ngeenge okaana ka wanifa omido heyali.

Eshi otashi dulu okukala sha nyika oshiponga kokaana. Eteelelo, lopondje yohombo otali dulu okutunga po ekwatafano liwa pokati kovadali aveshe vavali ovo tave li longekidile okuya mohombo monakwiiwa. Otali dulu yo okutema po ohole nekwatafano olo kwa li la hanaukapo. Otali dulu yo vali okuxulifa po ekwatafano omolwomahepeko omomaumbo. Otali dulu okweetifa okaana kofikola ka ka mitikwe po komuhongi wako. Natango otali dulu okweetifa omushamane ehe shiivike apa e li komukulukadi ile omushamane ehe shii ngeenge okwa yandja edimo. Oufimba ou otau dulu okukwatela mo oumbwada, ile ekwatafano lomoumbudi lopokati kovanhu vavali ovo ve li ovanahombo.

Ovadali ovanahombo otava tekula ounona vavo pamuhanga paveta yOufikepamwe wOvalihomboli, ashike mohombo ovadali aveshe ove na oshinakuwanifwa shopaveta osho sha tulwa po keemhango dopashiwana ile dopamufyuululwakalo. Oshidjuu okudiladila omatokololongelokumwe kombinga yokaana pondje yohombo.

Outeku womuhanga luhapu ohau yandjwa nomeemhito domahengafano omo ovakulunhu aveshe ve li komesho yomhangu notave u popile, molwaashi eemhangu inadi udifwa ko kutya outeku womuhanga otau dulu okulonga meenghalo omo mwa kambela eudafano pokati kovanhu ovo. Ohau talika ko ashike tau longo ngeenge ovadali ove li ponhele imwe aike, shaashi otau dulu okweetifa po onghalo omo omudali umwe oye aeke ta kala e lile po onghalonawa yokaana ofimbo omudali mukwao ta ningi ashike omatokolo oo tashi dulika ehe na ko nasha nouwa wokaana.

[ILLUSTRATION OMITTED]

Onhotwaveta otai ka yandja yo oufemba wouteku kovalumenhu ovo inava mona ounona vavo nghee va dalelwe, osho yo kovalumenhu ovo ve li ovafilishisho novalitulimo mouteku wounona vavo. Itai yandje omukalounganeko wokuulika eyooloko. Itai yandje omulandu wokukufa po omashilafano pokati kovadali. Eshi otashi dulu okukala tashi yehameke okaana.

Diladila kombinga yonghalo ei. Omulumenhu nomukainhu inava hombola nove na okaana, ashike ova ka hengafana lwanima. Omukainhu oo vo naina otava hovele okufila oshisho okaana, ofimbo xe ta yandje osapota noha talele po okaana omalufe. Kape na ekwatafano pokati kokaana naxe, oo paife e na omukulukadi umwe e lili. Ei oyo onghalo ei hai holoka luhapu moNamibia.

Kombinga yonhotwaveta ei ya tulwa poshitaafula mOmutumba wOpashiwana omukulukadi ou nomushamane ou otava ka hovela outeku womuhanga ngeenge okaana ka wanifa eedula heyali, nonande ina oye ta file oshisho okaana efiku keshe. Ngeenge ina yokaana okwa pula osapota kuxe yokaana pomhito ei, xe ota dulu okutokola okukufa po okaana a ka kale nako ile ka ka kale nofamili yaye--kashi na sha nee kutya elunduluko eli otali ka kala mouwa wokaana ile hasho.

Molwaashi onhotwaveta ei otai ka yandja eenghono di fike pamwe dekalelepo lokaana, ovadali aveshe otava ka kala ve na oufemba u fike pamwe wokuya komhangu, okuninga omaudafano ile okulonga nomaliko ponhele yokaana. Ashike eenghono edi di fike pamwe itadi ka longa nawa monghalo omo ovadali ve na ekwatafano lixupi nomalalakano a pingafana.

Natu tye nee okaana okwa li haka kala naina, ndee ina yokaana ta fi ofimbo okaana ke na omido hetatu, ombaadilila xe yokaana oo kehe shii, ota ka ninga omutekuli nomukalelipo wokaana. Xe yokaana otashi dulika ha kala konhele i lilile, osho tashi etifa okaana ka fiye po ookaume kako, ovamwaina vaina yokaana ovo va kala have ka kwafa, ofikola nongeleka oyo ka ikilila. Pamwe okwa li shi na okukala mouwa wokaana okukala mefiloshisho lainakulu, oo a kala he ka yambidida okudja pedalo, ashike paife omatokolo okombinga yonghalamwenyo yako aishe oku li momake axe, oo ehe ka shii nande-nande.

Ei onghalo ashike imwe oyo tai dulu okuholoka po, ashike eeveta nadi kale tadi dulu okulongifwa meenghalo odo da ikililwa moNamibia nena. Otashi ka kala shiwa okupopya kutya ooxe ovafilishisho novalitulimo mouteku wounona vavo ovo va halika, ashike kave mo naanaa moNamibia nena.

Nande ongaho haomeme aveshe ve li ovafilishisho vawa novalitulimo mouteku wounona, ashike eshi sha yela oshosho kutya moNamibia oomeme vahapu inava hombolwa ohava file oshisho ounona vavo ve dule ootate ovo ina hombola. Oveta oi na okutala eenghalo odo hadi holoka luhapu moNamibia.

Kashipu okumona ekandulepo lomukundu olo tali wapalele notali hafelwa koomeme nokootate osho yo kounona vavo. Ashike onghalo yo vene oyo ashike tai ka longa kovanhu aveshe, opo ku ninipikwe omhumbwe yovaneumbo okuya va ka konge ekwafo komhangu efimbo keshe.

Onhotwaveta yOmufika wOunona otai ka nwefa mo omwaalu wakula wounona. OLegal Assistance Centre oya faneka kutya onhotwaveta oyo nai tumwe kokomitiye moshilongo ashishe opo i ka kundafanwe noku ka talululwa natango. Nonande oveta oya pumbiwa meendelelo--osha fimana ku kufwe efimbo la wana opo ku shilipalekwe kutya oveta oyo otai ka longa mouwa wounona ouNamibia.

Ku Dianne Hubbard

Etoloko ku Rauna Ndinoshiho

Dianne Hubbard omukwatakanifi woGender Research & Advocacy Project yoLegal Assistance Centre.

Ovaleshi ava va hala okopi yOnhotwaveta yOmufika wOunona ile ouyelele we lixwa po kombinga yoshikalimo shayo otava dulu okukwatafana na Naomi Kisting ko 223356 ile [e-mail]