Die dramaturg as kanoniseerder.

Opperman, Deon. 2004. Vyfmylpaal. Pretoria: Proteal Boekhuis. 392 p. Prys: R160,00. ISBN: 1-86919-084-X.

Deon Opperman het reeds 'n stewige bydrae tot die dramaliteratuur in Afrikaans gelewer. Sy beste dramas kan in dieselfde asem as die van Reza de Wet, Bartho Smit en Pieter Fourie genoem word. Hy verstewig en konsolideer die bydrae met die saambundeling van vyf dramatekste, waarvan drie--"More is 'n lang dag" (1986), "Stille nag" (1990) en "Donkerland" (1996)--reeds vroeer gepubliseer is, en twee--"Boesman, my seun" (2004) en "Magspel" (2004)--vir die eerste keer in teksvorm verskyn. Vyfmylpaal is enersyds 'n heel toepaslike titel: dit is inderdaad 'n "mylpaal" om vandag vyf gepubliseerde dramas in Afrikaans agter jou naam te kan skryf--ses, indien "Die teken" (1986) wat nie hier opgeneem is nie bygetel word. Andersyds kan die resensent nie help om ook 'n doelbewuste poging tot selfkanonisering in die selfingenome titel raak te lees nie. Dit is jammer, want die bundel bevat dramas wat 'n leser, selfs sonder die titel, van hul meriete oortuig.

Van die twee stukke in sy eerste bundel neem Opperman slegs die titelstuk, "More is 'n lang dag", in Vyfmylpaal op. Die eenbedryf, wat 'n waardige toevoeging tot die grensliteratuur in Afrikaans is, lewer kommentaar op die absurditeit van oorlog en is derhalwe vandag steeds relevant. Opperman beindruk in die drama veral met sy oortuigende dialoog, sy vermoe om elemente van die teater van die absurde (soos die gewag, verveling en niksdoen) binne 'n oorwegend realistiese raam te inkorporeer en situasies te skep waarin die jong soldate karakteropenbarend optree.

Net soos in "More is 'n lang dag", is "Stille nag" en "Donkerland" gebou op 'n struktuur van konflikte. In "Stille nag" kom die twee oudste seuns in 'n patriargale gesin, Adriaan ('n AWB-lid) en Gerhard (wat deur die Veiligheidspolisie gesoek word), lynreg teenoor mekaar te staan wat hulle politieke oortuigings betref. Die fisieke konfrontasie in die drama word tekenend van 'n botsing van ideologiee: hiperkonserwatiewe Afrikanerskap versus verligte liberalisme. Op die wyse lewer "Stille nag" kommentaar op die verdeeldheid in Afrikanergeledere gedurende die tagtigerjare.

In "Donkerland", 'n genealogiese drama wat oor tien episodes, 162 jaar en ses geslagte van die De Witt-familie strek, word die konflik tussen Boer en Brit, Boere onderling, broer en broer, wit en swart, belig. Die sentrale stryd gaan om 'n stuk grond, Donkerland, wat die drama binne die tydgenootlike konteks van grondhervorming opnuut relevant maak. Ten spyte van die gefragmenteerde episodiese struktuur, die oordrewe klem op chauvinisme, 'n effense skeeftrekking van die historiese gebeure ten behoewe van politieke korrektheid en die redelik eenselwige dialoog, is "Donkerland" 'n grootse en meesleurende drama met gelade hoogtepunte.

"Boesman, my seun" belig die konfrontasie tussen 'n vader en 'n seun wat weens uiteenlopende lewensingesteldhede van mekaar verwyderd geraak het. Alhoewel dit redelik onwaarskynlik is dat 'n vader en 'n seun wat al langer as 20 jaar van mekaar vervreem is so vinnig in 'n argument gewikkel sal raak, mekaar so hewig en openlik sal aanvat en dan so vinnig en netjies tot versoening sal kom, sorg die opset vir dramatiese teater. Die gespanne vader-seunverhouding word boonop so uitgebeeld dat dit duidelik op alle ouerkindverhoudings en generasiekonflikte kommentaar lewer. In hierdie opsig herinner die drama veral aan Andre P. Brink se "Die jogger" en die verhoogweergawe van Chris Louw se "Boetman is die bliksem in". Wat in "Boesman, my seun" veral opval, is Opperman se tegniese vernuf: dwarsdeur die drama is daar slegs twee akteurs op die verhoog, maar hulle vertolk tydens gespeelde momente uit die verlede die rolle van 'n groot verskeidenheid ander karakters (soos die ma, sersant, oupa, dominee, ensovoots), met die gevolg dat "'n hele netwerk van konflikte en wanverhoudings voor die leser se oe ontvou. Ofskoon aandoenlik, is die versoeningstoneel tussen vader en seun aan die einde van die drama darem net te skielik en geforseerd. Terwyl die oorhandiging van die melktande mooi inspeel op die openingstoneel van die drama, maak die gestileerde omhelsing ten aanhore van Stef Bos se "Pappa" 'n weeksentimentele indruk.

"Magspel" is 'n drama in twee bedrywe wat in die vroeg sestiende eeu in Italie afspeel. Die De' Medici-familie het so pas die bewind van Florence oorgeneem. Die magshonger Giovanni de' Medici het sy oog op die pousskap, maar hy moet die voile steun van die kieskollege van kardinale in die Vatikaan kry. Daarvoor het hy kardinaal Soderini, wie se broer hy as eerste minister uit Florence verban het, se stem nodig. Hy probeer hom omkoop met die belofte dat sy neef Lorenzo, wat reeds aan Maria van Venesie verloof is, met 'n Soderinimeisie in die huwelik sal tree. Hy betrek vir Alfonsina, Lorenzo se geslepe weduweemoeder, by sy planne. Wanneer sy besef dat haar seun se (maar by implikasie ook haar) posisie in Florence op die spel is, willig sy maar al te gretig in. Op slinkse wyse oorreed sy Maria om die verlowing te verbreek, gebruik haar vroulike liste om Giovanni tydelik te manipuleer, fnuik haar seun se moordkomplot en pak die skuld gerieflik op Machiavelli, die staatsekretaris. Die spel (skaak, dambord, armdruk) wat reeds in "More is 'n lang dag" byna 'n ritueel word en in "Boesman, my seun" aangewend word om die konfrontasie tussen vader en seun te versigbaar, word in die drama as belangrike struktuurprinsipe gebruik: die magspel word as 'n skaakspel uitgebeeld en die karakters gereduseer tot pionne op 'n bord. Die implikasie is duidelik: mag word bekom deur die wat op gewetenlose wyse die regte taktiese skuiwe maak. Een verkeerde skuif, op grond van emosie, kan jou die spel kos.

"Magspel" is 'n drama oor komplotte, bedrog en onderduimshede wat kommentaar lewer op die korrupsie en magspeletjies wat reeds sedert die apartheidsjare in Suid-Afrika gespeel word. Met die snelle afwisseling van intriges, verrassende wendings en misverstande roep die drama enkele van Shakespeare se stukke in herinnering.

Myns insiens is "Magspel" een van die sterkste bydraes tot die dramaliteratuur in Afrikaans en ongetwyfeld 'n hoogtepunt in Opperman se oeuvre. Met so 'n drama op sy kerfstok kan 'n dramaturg maar bekostig om selfingenome te wees.

Resenseerder: Thys Human

Departement Afrikaans, Universiteit van Johannesburg