DE[acute accent]r: yr olew newydd? YR HERALD CYMRAEG.

Byline: TUDUR HUWS JONES

GYDA phrinder dE--AaEeA[acute accent]r yn debygol o fod yn broblem gynyddol, yn enwedig mewn rhannau o Loegr, mae un o weinidogion llywodraeth Tony Blair wedi awgrymu y dylai pobl symud i lefydd lle mae digonedd ohono, yn hytrach na symud y dEaA[acute accent]r atyn' nhw. Ond mae ei ddatganiad wedi codi'r hen gwestiwn: Pwy biau'r dE[acute accent]r sy'n cronni yn ein afonydd a'n llynnoedd, ac onid ni'r Cymry ddylai fod e'r hawl i benderfynu be sy'n digwydd iddo ac nid Llundain?

Yr wythnos dwytha, dywedodd un o weinidogion adran yr amgylchedd yn San Steffan - yr Arglwydd Rooker -fod symud pobl i lefydd fel Cymru, lle mae cyflenwad digonol o ddwr yn ateb callach na symud y dwr o gwmpas y wlad i'r ardaloedd lle mae'n brin.

Mae ei sylwadau wedi cael ymateb chwyrn yma yng Nghymru, lle mae creithiau boddi Capel Celyn, Clywedog a Chwm Elan yn dal yn fyw.

Y llynedd, ymddiheurodd Cyngor Lerpwl am foddi Capel Celyn, ac ar Ol gwrthod cais i ddechrau, cytunodd cyngor Birmingham i gyfrannu pounds 20,000 at amgueddfa yn Rhaeadr Gwy, fel cydnabyddiaeth am dderbyn dwr o'r cwm am dros 100 mlynedd. Gweithredoedd pitw, medd rhai ar y pryd, ond mae sylwadau'r Arglwydd Rooker wedi corddi'r dyfroedd drachefn, gyda rhai'n eu gweld fel arwydd fod ein hadnoddau naturiol am gael eu rheibio unwaith eto.

Mae Deddf Llywodraeth Cymru, ddaeth i rym yn yr haf, yn rhoi'r hawl i lywodraeth San Steffan ymyrryd, os ydynt yn credu y gall rhywbeth amharu ar y dEaA[acute accent]r sy'n llifo o Gymru i Loegr. Yn AOl rhai, mae'n ffordd o'n rhwystro rhag codi tAel ar Loegr am ddE[acute accent]r yn y dyfodol.

Meddai Alun Ffred Jones, AC Plaid Cymru, Caernarfon: "Does 'na ddim dwywaith na fydd dE[acute accent]r yn un o'r pynciau pwysicaf yn y blynyddoedd sydd i ddod.

"Yn gyntaf, rydan ni yng Nghymru mewn sefyllfa i elwa arno fo, ond mae'r Llywodraeth Lafur yn San Steffan wedi sicrhau yn Neddf Llywodraeth Cymru na fydd gennym hawl i weithredu yn y maes, ac na fydd Cymru'n cael gwneud dim byd fydd yn amharu ar y dE[acute accent]r sy'n llifo o Gymru i Loegr.

"'Does 'na neb yn sAOn am roi argae ar draws yr Hafren, fel ei bod yn llifo i Fae Ceredigion wrth reswm, ond yr hyn sydd ganddyn nhw mewn golwg wrth gwrs yw'n rhwystro ni rhag codi tAel am ddE[acute accent]r yn y dyfodol."

Aeth mor bell ag awgrymu y dylid ystyried codi mwy o argaeau er mwyn gwerthu'r dE[acute accent]r.

"Yr hen ddadl yw mai rhodd gan Dduw ydi dE[acute accent]r, fel 'tasa olew wedi cael ei greu gan yr Arabiaid, a'u bod yn codi pris uchel am bob baril am ei fod yn rhywbeth sydd wedi ei greu ganddyn nhw.

"Yn ail mi faswn i'n dweud wrth yr Arglwydd Rooker am feindio'i fusnes ynglE[cedilla]n e phwy sy'n symud i ble. Mae'n amlwg nad ydi o wedi clywed am ddatganoli, oherwydd mater i Lywodraeth y Cynulliad a phobl Cymru ydi lle mae angen ehangu ac adeiladu tai."

Mae'r mudiad Cymuned hefyd wedi beirniadu Lord Rooker yn hallt, am yr hyn maen nhw'n alw'n "ddatganiad hurt".

Pan oedd protestiadau Tryweryn ar eu hanterth, pleidleisodd 35 o'r 36 Aelod Seneddol o Gymru yn erbyn y bwriad (ataliodd un ei bleidlais), ond eto fe basiwyd deddf i ganiatau'r boddi. Rwan mae Cymuned yn dweud mai'r Cynulliad ddylai fod Ae'r hawl i benderfynu ar ddefnydd dE[acute accent]r yng Nghymru.

"Mae'r syniad gwirion hwn yn dangos nad yw'r Gweinidog yn deall dim am sut mae cymunedau yn gweithio," meddai Aran Jones, prif weithredwr Cymuned.

"Byddai'r hyn y mae'n awgrymu yn achosi tyndra a gwrthdaro peryglus mewn cymunedau gwledig, ac mae'r datganiad yn datgelu pa mor beryg y gall fod pan mae gweinidogion yn siarad am bethau nad oes ganddynt wybodaeth digonol yn eu cylch."

Cred Cymuned na ddylid symud dE[acute accent]r o ganolbarth Cymru i Loegr onibai bod y Cynulliad yn penderfynu gwneud hynny, ac yn gosod pris teg amdano a fyddai'n cael ei drosglwyddo i bobl Cymru.

"Mae'n gwbl annerbyniol bod San Steffan wedi gwrthod trosglwyddo'r hawl i benderfynu ar ddefnydd o ddE[acute accent]r Cymru i'n Cynulliad, ac yn dangos yn blaen bod bwriad ganddynt i reibio adnoddau naturiol Cymru unwaith eto," meddai.

Treuliodd Owain Williams flwyddyn yn y carchar yn y 1960au am ei ran mewn ffrwydro trosglwyddydd oedd yn gysyllteidig e'r gwaith adeiladu yn Nhryweryn.

Roedd yn credu fod sylwadau'r Arglwydd Rooker yn beryglus.

"Mae'n f'atgoffa i o syniad Jim Griffiths yn y 1960au, o greu tref newydd yng nghanolbarth Cymru ar gyfer pobl o Birmingham. Dwi'n cofio erthygl olygyddol y Daily Post y diwrnod ar Ol i mi gael fy ngharcharu, lle roedd yn dweud "... after all the water is more than Taffy's." Ac mae sylwadau fel rhai y boi yma (Arglwydd Rooker) yn taro'r un nodyn.

"Os ydi Lloegr isio'n dE[acute accent]r ni, gawn nhw dalu amdano fo."

Dywedodd Asiantaeth yr Amgylchedd y byddai'n llawer rhy gostus i adeiladu grid dE[acute accent]r cenedlaethol, ac mai gwneud gwell defnydd o'r adnodd, trwy leihau colledion a gosod mesuryddion, oedd y ffordd mwyaf effeithiol.

Meddai Graham Hillier, Cyfarwyddwr dros dro Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru: "Byddai cludo'r dE--AaEeA[acute accent]r o Gymru yn costio ddwywaith neu deirgwaith yn fwy nag adeiladu cronfeydd newydd yn neddwyrain Lloegr. Byddai pwmpio dEaA[acute accent]r dros bellter hir yn golygu cynnydd uchel mewn nwyon tE[cedilla] gwydr.

Beth ddywedodd yr Arglwydd Rooker

MAE 'na rhywbeth anfoesol ynglEaA[cedilla]n Ae 'chymryd adnoddau o rannau eraill o'r wlad a'u symud i'r de-ddwyrain," meddai wrth DE[cedilla]'r Arglwyddi.

"Yn hytrach nag adeiladu rhwydwaith ddE[acute accent]r, mi fyddai'n llawer gwell symud y boblogaeth a chanolfannau'r llywodraeth, ac ad-drefnu'r wlad yn fwy teg o gwmpas y llefydd lle mae'r adnoddau," meddai.

"Mae dE[acute accent]r yn gymaint o adnodd economaidd i'r Gogledd, y Canolbarth, y Gogledd-Orllewin, y Gogledd-Ddwyrain, yr Alban a Chymru ag ydyw i Lundain," y chwanegodd

CAPTION(S):

Mae dE[acute accent]r yn mynd i fod yn bwnc dadleuol yn y dyfodol, ond mae sylwadau un o weinidogion llywodraeth Llundain eisoes wedi corddi'r dyfroedd yng Nghymru... Llyn Tryweryn Llun Robert Parry Jones' Alun Ffred Jones AC' Owain Williams' Aran Jones