Comparison of dual energy X-ray absorptiometry and quantitative ultrasonography measurements in osteoporotc patients/Osteoporozlu hastalarda Dual Enerji X-Ray Absorbsiyometri degerleri ile kantitatif ultrasonografi degerlerinin karsilastirilmasi.

Giris

Osteoporoz (OP) dusuk kemik kitlesi ve kemik dokusunun mikromimarisinde bozulma ile karakterize, sistemik bir iskelet hastaligidir (1). Kemigin kirilma riskinin artmasiyla olusan kiriklar ve bunlarin komplikasyonlari sonucu hasta bakiminin guclesmesi ve maliyetlerdeki artis nedeniyle OP da erken tani, tedavi ve takip son donemde onem kazanmistir. Kemik yogunlugu,kemigin fizyolojik ve patofizyolojik durumunun onemli bir gostergesidir, bu nedenle Kemik Mineral Yogunlugu (KMY) olcumu kemikte kirik olusma riskinin saptanmasi acisindan son derece onemlidir (2). Bu amacla kemik yogunlugunu olcen degisik tarama yontemleri gelistirilmistir. Single-ve dual-photon absorbsiyometri, kantitatif komputerize tomografi (QCT), dual enerji x-isini absorbsiyometri (DEXA), kantitatif ultrasonografi (KUS) gibi yontemler gunumuzde kullanilmaktadir (3). DEXA'nin kemik mineral yogunlugunu (KMY) belirlemedeki etkinligi cok sayida calismada kanitlanmis ve cogu yazar tarafindan 'altin standart' olarak tanimlanmistir (4). Ancak DEXA kemik elastisitesi ve mikromimarisi gibi ozellikler hakkinda fazla bilgi verememektedir (5,6). Kantitatif ultrason (KUS) sistemleri ise osteoporoz ve fraktur riskinin degerlendirilmesinde radyasyon kullanan dansitometri tekniklerine ucuz, hizli, tasinabilir bir alternatif olarak ilgi cekmektedir ve KUS degerlerinin fiziksel ozellikleri nedeniyle sadece kemik yogunlugunu degil, kucuk bir oranda da olsa kirik riskinin belirlenmesinde onemli rol oynayan elastisite, konnektivite ve homojenite gibi ozellikleri de ortaya koyabildiginden bahsedilmektedir (7).

Kantitatif ultrasonografik degerlendirmelerin dogruluk ve tutarliliginin yuksek oldugu ile ilgili cok sayida calisma literaturde yer almakta ancak son zamanlarda KUS degerlerinin DEXA degerleri ile karsilastirildigi calismalar (8,9) dikkat cekmektedir. Kantitatif USG, ultrasonografik dalgalarin dokular icerisinden gecerken ugradigi fiziksel degisimler esas alinarak gelistirilmis bir yontemdir. Kantitatif USG de kemik yogunlugu hesaplamasinda kullanilan vucut bolgesi kalkaneus bolgesidir. Kullanilan parametreler kemikten gecen sesin hizi (SOS, speed of sound), sesin zayiflamasi (UA ultrasound attenuation) ve bunlarin kombinasyonu olan sertliktir (stiffness). Kantitatif USG inceleme suresi cok kisa, radyasyon riski olmayan, maliyeti ucuz, tasinmasi ve uygulanmasi kolay bir yontemdir. Ancak, teknigin kalkaneus gibi periferik yapilarla sinirli olmasi ve diger dcum testlerinde osteoporoz tanimlanan hastalarin %10 undan fazlasinda yalanci normal sonuclarvermesi gibi olumsuz yonleri vardir. Ayrica, vertebralar gibi medikal tedaviye cevapta en duyarli olan trabekuler kemikten zengin yapilarin degerlendirilmesinin mumkun olmamasi diger onemli bir dezavantajdir.

DEXA ile iskelet bolgesi degisik yogunlukta iki X isini demetine maruz birakilir ve kemigin mineral icerigi, radyasyon miktarindan, bilgisayar programlari araciligi ile hesaplanir. DEXA ile santral (kalca ve omurga), periferik (onkol) ve tum vucut taramasi yapilabilir. Invaziv olmamasi, kisa surede tamamlanmasi, lomber omurga ve kalca gibi osteoporoz ve kirik riski en yuksek iskelet kisimlarinin olcumunu saglamasi ve olcumlerin dogrulugu ve kesinligi nedeni ile izlem ve kontrol icin uygun olmasi gibi avantajlari vardir. Tek gercek dezavantaji ise secilen alandaki her seyi olcume dahil etmesidir. Bazen ossifikasyonun nedenini anlamak guc olabilir (kalsifiye lenf nodu, aorta veya spondilofitler). Sonuclarin bildirilmesinde T ve Z skorlari kullanilir. T skoru, genc yetiskinlerin (20-30 yas) ortalama kemik mineral yogunluklarinin kac standart sapma (SD) altinda veya uzerinde oldugunu, Z skoru ise ayni yastaki kisilerin ortalama kemik mineral yogunluklarinin kac SD altinda veya uzerinde oldugunu gosterir. Kalca yada omurgadaki bir SD ortalama degerin yaklasik %10-15 ine karsilik gelir. Bu calismanin amaci topuktan olculen KUS olcum parametreleri ile lomber ve femurdan olculen DEXA olcum parametreleri arasindaki uyumu arastirmaktir.

Gerec ve Yontem

Saglik Bakanligi Istanbul Egitim ve Arastirma Hastanesi FTR Klinigine Kasim 2007 Ocak 2008 tarihleri arasinda basvuran hastalardan postmenopozal donemde olan DEXA dcumleri -2,5 ve altinda olan (WHO kriterlerine gore OP tanisi almis) 53 hastanin KUS cihazi ile FTR servisinde KMY olcumu yapildi. Olcumlerde Osteometer DTU-one Ultrasound Instrument (Osteometer Medi Tech A/S. Denmark) kullanildi. ucum icin hastalarin sol ayaklari oda isisinda su iceren bir kap icine konuldu. Her taramada olcumleri ayni noktadan yapabilmek icin yari-otomatik teknikle secilen "region of interest" (ROI) olcum noktasi olarak kullanildi. Sol topuktan BUA (dB/MHz) ve SOS (m/s) olcumleri yapildi. Bilgisayar programi ile Tve Z skorlari elde edildi. Her gun olcume baslamadan once cihazin kalibrasyonu yapildi.

Calismaya katilan hastalarin, hastanemizde bulunan Hologic (Explorer QDR Hologic Inc., Bedford, MA, ABD) marka DEXA cihazi ile olcumleri yapildi.

Bulgular Windows icin hazirlanmis SPSS 8.0 programina girildi ve KUS ve DEXA olcumlerinin korelasyonu Pearson korelasyon testi ile degerlendirildi (Tablo 2), (Tablo 3).

Bulgular

Hastalarimizin yas ortalamasi 60,23 (43-82), kilo ortalamasi 69,09 (43-92) ve menopoz yasi ortalama 45,57 (30-57) idi. Hastalarin demografik sellikleri Tablo 1 de gosterildi. KUS t skorlari ile DEXA L2-L4 t skorlari arasinda anlamli uyumluluk vardi (r=0.463 p=0.000 p<0.005 anlamli). KUS z skorlari ile DEXA L2-L4 z skorlari arasinda anlamli uyumluluk vardi (r=0.510 p=0.000 p<0.005 anlamli), KUS t skorlari ile DEXA femur boyun t skorlari arasinda anlamli uyumluluk vardi (r=0.467 p=0.000 p<0.005 anlamli), KUS z skorlari ile DEXA femur boyun z skorlari arasinda anlamli uyumluluk vardi (r=0.418 p=0.002 p<0.005 anlamli).

Tartisma

Biz bu calismamizda postmenopozal donemdeki kadinlarda DEXA degerleri ile KUS degerlerinin uyumlu olup olmadigini arastirdik.

Pafumi ve ark.'larinin yaptiklari bir calismada da sellikle genc donem postmenopozal grupta KUS ile DEXA nin uyumlu sonuclar verdigi gosterilmis. Bu sonuclar bizim calismamizdaki sonuclarla da uyumlu idi (10).

Dubois ve ark.'lari premenopozal ve postmenopozal kadinlardaki DEXAve KUS'u kiyasladiklari calismada premenopozal kadinlardaki korelasyonun postmenopozal kadinlardan daha dusuk oldugunu gostermislerdir (11).

Arastirmacilar kemik kaybinin menopozla basladigini ve yine menopozla kalkaneus ve distal radiusta trabekul sayisi ve trabekuler araligin azaldigini one surerek, BUA'nin kemik mikromimarisi saglamken dusuk KMY'yi tespit etmeye daha duyarsiz oldugunu ve trabekul yapisi bozulmaya basladigi donemlerde BUA'nin DEXA ile daha korele sonuclar verdigini ileri surmuslerdir. Bizim calismamizda hastalar postmenopozal donemde olup, sonuclarimiz bu calismanin sonuclari ile uyumlu idi.

Bizim calismamizin aksine, Bingol ve ark.'lari total femur T-skoru -1'in altindaki hastalarda BUA ile yine dusuk duzeyde fakat anlamli iliski oldugunu, ancak T-skor -2.5'un altindaki hastalarda BUA'nin DEXA dcumleriyle anlamli bir korelasyon gostermedigini, 505 ile DEXA parametreleri arasindaki korelasyonun ise tum gruplarda anlamlilik dcum bolgelerine gore degismekle birlikte dusuk ve orta duzeyde bulundugunu (r=0.16-0.57, p<0.01) bulmuslardir (12). Tuna ve ark.'larinin 120 postmenopozal kadini iceren calismalarinda tibial 505 ve lomber femoral DEXA arasinda zayif korelasyon bulmuslardir (13).

Bu konuyla ilgili yapilan calismalarda farkli sonuclarin ortaya cikmasinda, cesitli sayida cihaz kullanilmasinin, bu cihazlarda gunluk kalibrasyon gerekliliginin olmasi ve cihazlarin kullanimi ile ilgili teknik yeterliligin (ayagin cihaza dogru yerlestirilmesi gibi) olmasi gibi faktorlerin etkili oldugunu dusunduk.

Krieg ve ark.'lari topuk KUS icin yaptiklari metaanaliz sonucunda DEXA nin olmadigi yerlerde KUS un tani ve kirik riski saptamada kullanilabilecegini onermislerdir (14). Biz calismamizda postmenopozal donemdeki kadinlarin KUS degerleri ile DEXA degerlerinin korele oldugunu bulduk. KUS un radyasyon icermeyisi, DEXA ya oranla dusuk maliyetli olmasi ve tasinabilirliginin kolay olmasi, osteoporoz taramalarinda KUS un uygulanabilir oldugunu dusundurmektedir.

Kaynaklar

(1.) Cummings ST, Kelsey JL, Nevitt MC, O'Dowd KJ. Epidemiyology of osteoporosis and osteoporotic fractures. Epidemimiol Rev 1985;7:178-208.

(2.) Hallac M. Kemikte mineral yogunlugu Degerlendirilmesinde Goruntuleme yontemleri. Osteoporoz sempozyum Kitabi 2005;63-86.

(3.) Johnston CC, Slemenda CW, Melton U. Bone density measurement and the management of osteoporosis. In Favus MJ (ed) Osteoporosis. Fundomentals of clinical practice. Philadelphia: Lippincott-Raven,1997; 46-55.

(4.) Sim LH, van Doorn T. Radiographic measurement of bone mineral: reviewing dual energy x-ray absorptiometry. Australas Phys Eng Sci Med 1995;18:65-80.

(5.) Ott SM. When bone mass fails to predict bone failure. Calcif Tissue Int 1993;53:7-13.

(6.) Hans D, Wu C, Njeh CF, Zhao S , Ultrasound velocity of trabecular cubes reflects mainly bone density and elasticity. Calcif Tissue Int 1999;64:18-23.

(7.) Gluer CC. [The International Quantitative Ultrasound Consensus Group] Quantitative ultrasound technique for the assessment of osteoporosis: expert agreement on current status. J Bone Miner Res 1997;12:1280-8.

(8.) Hans D, Rizzoli R, Reference data in a Swiss population. Discordance in patient classification using T-scores among calcaneum, spine, and femur. J Clin Densitom 2001;4:291-8.

(9.) Cetin A, Erturk H, The role of quantitative ultrasound in predicting osteoporosis defined by dual X-ray absorptiometry. Rheumatol Int 2001; 0:55-9.

(10.) Pafumi C, Zizza G, Farina M, Pernicone G, Russo A, et al. Comparison of dexa and ultrasonometry in the measurement of bone density. Arch Gynecol Obstet. 2002 Jul; 266:152-3.

(11.) Dubois EFL, van den Bergh JPW, Smals AGH, van de Meerendonk CWD, Comparison of quantitative ultrasound parameters with dual energy X-ray absorptiometry in pre-and post-menopausal women. Neth J Med 2001;58:62-70.

(12.) Bingol U Kumas FF, Ercan I, Yurtkuran M. Kemik Mineral Yogunlugunun Degerlendirilmesinde Kantitatif Ultrasonografi ve Dual Enerji X-isini Absorbsiyometrinin Karsilastirilmasi, Tirkiye Fiziksel Tip ve Rehabilitasyon Dergisi, Cilt 50 Sayi 1, Mart 2004.

(13.) Tuna H, Birtane M, Ekuklu G, Cermik F, Does quantitative tibial ultrasound predict low bone mineral density defined by dual energy x-ray absorptiometry? Yonsei Med J 49;436-442, 2008.

(14.) Krieg M-A, Barkman R et al. Quantitative ultrasound in the management of osteoporosis: the 2007 ISCD official position, Journal of Clinical Densitometry: Assesment of Skeletal Healt, vol 11, no.1, 2008;163-87.

Sule Tutun, Derya Saylik, Levent Ozgononel, Esra Cetin, Gulis Kavadar, Seyma Tolga, Safak Gunaydin

Istanbul Egitim ve Arastirma Hastanesi, Fiziksel Tip ve Rehabilitasyon Klinigi, Istanbul, Turkiye

Yazisma Adres/Address for Correspondence: Dr. Derya Saylik, Nevbahar Mah, Cevdetpasa Cad. No: 75/5 Findikzade, Fatih, Istanbul, Turkiye Tel: [phone] Gsm: 0505 913 95 98 E-posta: [e-mail] Gelis Tarihi: 06.04.2008 Kabul Tarihi: 06.10.2008

Tablo 1. Hastalarin demografik ozelliklerini gosteren tablo

                 N     Min    Max     Ort.       Std.
                                               Deviasyon

Yas             53     43     82     60,23        9,3
Kilo            53     43     92     69,09       10,5
Menapoz yasi    53     30     57     45,57        5,2

Tablo 2. DEXA-KUS T skorlarini kiyaslamasini gosteren
tablo

                               KUS T skoru

                               r          p

DEXA L2-L4 T skoru           0.463      0.000
Sol Femur boyun T skoru      0.467      0.000

Tablo 3. DEXA- KUS Z skorlarini kiyaslamasini gosteren
tablo

                             KUS Zskoru

                             r         p

DEXA L2-L4 Z skoru         0.510     0.000
Sol Femur boyun Z skoru    0.418     0.002