Coeden gyda llawer o nodweddion llesol; BYD NATUR.

Byline: BETHAN WYN JONES 

AE'N anodd bod yn siwr pryd yn union y dechreuodd dyn wneud defnydd o blanhigion meddyginiaethol - y cyfan fedrwn ni ei ddweud i sicrwydd ydi fod dyn ac anifail wedi gwneud defnydd ohonyn nhw ers miloedd o flynyddoedd.

Un o'r cofnodion cynharaf ydi rhai ar bapyrws o'r Aifft o tua 1700 CC yn dangos y defnydd oedd yn cael ei wneud yno o'r ferywen fel planhigyn meddyginiaethol i gael gwared e'r llyngyren ruban o'r corff.

Mae'r ferywen yn goeden gyffredin yng Ngogledd America, Ewrop, Gogledd Asia a Japan ac yn aelod o deulu'r gypreswydden. Juniperus communis ydi'r enw gwyddonol arni a 'common juniper' yn Saesneg. Coeden sy'n tyfu fel llwyn yn hytrach na choeden dal ydi hi, er os bydd hi'n cael ei thyfu mewn gerddi, fe wnaiff dyfu yn goeden hyd at ddeng metr o daldra.

Deilen syml tua 1 cm o hyd sydd gan y ferywen sy'n edrych fel blaen saeth ac mae'n weddol bigog.

Mae ochr isaf y ddeilen yn lliw arian neu wyn ac mae'r dail wedi eu gosod mewn sidelli o dair o gwmpas y coesyn.

Mae'r brigau'n felyn neu wyrdd pan maen nhw'n ifanc ac yn ir, ond yn troi'n frown ac yn caledu wrth fynd yn hen, tra mae'r rhisgl yn denau ac yn aml yn edrych fel cen.

Rhai o'r mamaliaid sy'n bwyta'r dail ydi'r ceirw coch (Cervus elaphus) a chwningod (Oryctolagus cuniculus).

Mae coed unigol naill ai'n fenywaidd neu'n wrywaidd ac mae'r blodau gwrywaidd yn ymddangos fel blodau bychain melyn yn agos at y brig ac yn rhyddhau paill sy'n cael ei gario ar y gwynt. Blodau bychain disylw iawn ydi'r rhai benywaidd.

Wedi i'r rhain gael eu peillio gan y gwynt, mi fyddan nhw'n tyfu i edrych fel moch coed sy'n debyg i aeron.

Mae'r rhain yn siep sfferaidd ac yn wyrdd i gychwyn, ond ar Ol tua deunaw mis, maen nhw'n aeddfedu i fod yn lliw tywyll, piws/ddu. Mae tair i chwech hedyn ymmhob un, ac fel arfer mae'r hadau yn cael eu gwasgaru am fod adar, fel y socan eira (Turdus pilais), a mwyalchen y mynydd (Turdus torquatus) yn bwyta'r aeron.

Mae'r hadau'n cymryd amser i egino a choden sy'n cymryd amser i dyfu ydi'r ferywen. Mae dyn hefyd wedi gwneud defnydd o'r ferywen ers canrifoedd. Mae wedi cael ei defnyddio gan frodorion cynhenid Gogledd America fel tonig, i drin annwyd, ffliw, arthritis, poenau yn y cyhyrau a phroblemau gyda'r arenau.

Roedd pobl gynhenid Ewrop ac Asia wedi'i defnyddio ar gyfer anhwylderau ar yr arenau a'r stumog ac ar gyfer cricymala. Mae cyfeiriad at y ferywen yn yr Hen Destament hefyd, yn llyfr cynta'r Brenhinoedd ble rydan ni'n cael hanes y proffwyd Elias yn eistedd dan ferywen, ac yn Ol y Beibl "a ddeisyfodd gael marw".

Ond mae yna angel yn dod ato yn ei gwsg ac yn ei gyffwrdd a gofalu amdano. Yn ddiweddarach, yn Ol un chwedl, mi gafodd y Baban Iesu, Mair a Joseff eu cuddio gan ferywen pan oedd milwyr Herod yn chwilio amdanyn nhw wrth iddyn nhw ffoi i'r Aifft.

Mae echdynnyn (extract) o'r ferywen yn gallu bod yn farwol, ond eto mae olew o'r goeden wedi cael ei ddefnyddio i wneud gin ac i biclo cig.

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd yna ddigon o lwyni o'r ferywen yn Ucheldir yr Alban, ac roedd yr aeron yn cael eu casglu a'u gwerthu yn y marchnadoedd yn Inverness ac Aberdeen er mwyn eu hallforio i'r Isalmaen i wneud gin.

Mae Pliny yn cyfeirio at wneud defnydd o'r aeron i gael gwared e'r ddannodd, gan nodi eu bod mor galed nes y byddai'r aeron yn gwneud i'r dant dorri a syrthio o'r geg, ac y byddai hyn yn cael gwared e'r ddannodd! Mae o hefyd yn nodi fod modd defnyddio olew'r ferywen i gadw corff marw, ond yn achosi'r byw i ddihoeni, ac yn nodi'r anghysonder am fod y ferywen yn dwyn bywyd oddi ar y byw ond yn ei roi i'r meirw.

Roedd Culpepper yn gredwr mawr yn y ferywen ac yn ei hargymell at nifer o wahanol anhwylderau gan gynnwys y dropsi, i gryfhau'r stumog, cael gwared e gwynt (a gyda llaw, mae olew'r ferywen yn dal i gael ei ddefnyddio i'r pwrpas hwn hyd heddiw!), peswch, poen yn y bol, torri llengid, crampiau a chonfylsiwns - a lot o bethau eraill hefyd.

Mae o hefyd yn nodi fod yr aeron aeddfed yn gymorth i "give safe and speedy delivery to women with child".

Mae'r cyfeiriad olaf yna'n ddiddorol, achos mae yna ddefnydd helaeth wedi'i wneud o'r ferywen i erthylu.

Mae'r cemegau sy yn yr aeron yn ysgogi cyfangiad yng nghyhyrau'r groth a dyna pam roedd modd eu rhoi i ferch yn ystod gwewyr esgor. Yn yr un ffordd yn union, roedden nhw hefyd yn cael eu defnyddio i gael gwared e baban nad oedd croeso iddo.

Yn Saesneg mae dweud fod rhoi genedigaeth "under the savin tree" yn ffordd arall o ddweud fod erthyliad wedi digwydd drwy ddefnyddio aeron y ferywen. A'r rhywogaeth Juniperus sabina, oedd yn cael ei adnabod ar lafar fel y 'savin' oedd y ferywen oedd yn cael ei defnyddio yma

Byddai'r aeron yn gwneud i'r dant dorri a syrthio o'r geg, a chael gwared e'r ddannodd!

CAPTION(S):

Kate Burgess, swyddog bioamrywiaeth gyda Chyngor Sir Ddinbych yn edrych ar ferywen, a blannwyd ganddi ddwy flynedd yn Ol ger Prestatyn Llun: Robert Parry Jones