Bywyd yn gymhleth hyd yn oed i'r rhain; BYD NATUR.

MAE Gwyl Gerdded Mon newydd fod ac mi wnes i ymuno hefo un neu ddwy o'r teithiau.

Mi ges bleser mawr un noson wrth ymuno hef o'r daith yng Nghoedwig Niwbwrch.

Doedd y daith ddim yn cychwyn tan hanner awr wedi wyth y nos a hynny er mwyn gweld rhai o'r creaduriaid sy'n dod i'r fei yn y gwyll.

Roedd hi'n ryw fymryn o smwc bwrw wrth i ni gychwyn cerdded i lawr drwy'r coed coniffer ond roedd hwyliau da ar bawb.

Prif bwrpas y daith oedd i weld y madfallod sydd a'u cartref yn y goedwig yma, ac roedd yna dipyn o waith cerdded cyn cyrraedd un o'r pyllau sy'n gartref iddyn nhw.

Mae dwy rywogaeth o fadfallod i'w canfod yma: un, sy'n eithriadol o brin, ydi'r fadfall ddwr gribog (Triturus cristatus; Great crested newt) a'r llall ydi'r fadf all ddwr balfog (Triturus helveticus; Palmate newt). Lliw tywyll sydd ar y fadfall ddwr gribog ac mae hi tua 15cm o hyd. Y gwrywod sydd hefo'r cribau danheddog ar hyd eu cefnau ac mae 'na fel arfer fymryn o liw glas neu arian ar eu cynffon. Mae gan y gwryw a'r fenyw oren ar y boliau a phatrwm o smotiau duon.

Mae'r fadfall ddwr balfog yn llai - tua10cmydihi, acynlliw aur/frown. Yr hyn sy'n nodweddu hon ydi'r gwe sydd ganddi hi rhwng bysedd y traed ol yn ystod y tymor magu.

Roedd rhaid mynd i weld y rhain fel roedd hi'n tywyllu gan mai'r ff ordd orau i'w gweld nhw oedd drwy roi golau ar y pwll a chwilio amdanyn nhw. A wir i chi, ar ol iddi dywyllu digon, dyma droi'r golau ar y pwll a dyna nhw!

Mae 'na un fadfall arall hefyd yng Nghymru, sef, y fadfall ddwr gyffredin - y smooth neu'r 'common newt' yn Saesneg. Triturus vulgaris ydi'r enw gwyddonol arni hi.

Mae madfallod yn cael yr enw Triturus o fytholeg Gwlad Groeg ar ol Triton, mab Poseidon, duw'r mor.

Mae Triton fel arfer yn cael ei ddangos fel duw hefo pen a rhan uchaf ei gorff fel dyn, a'r darn isaf fel pysgodyn, ac ystyr vulgaris ydi cyffredin.

Mae'r fadfall ddwr gyffredin yn lyfn a thua phedair modfedd o hyd. Lliw brown / wyrdd neu olewydd sy arni hi.

Mae madfallod yn treulio'r rhan fwyaf o'r flwyddyn ar dir sych, er eu bod nhw fel arfer o fewn cyrraedd hwylus i ddwr. Ond yn ystod y tymor bridio maen nhw'n dychwelyd i'r pyllau. Mi fydd hyn yn cychwyn tua mis Chwefror neu fis Mawrth fel arfer ac yn para am tua phedwar mis.

A dyma pryd mae'r gwryw yn gwisgo ei ddillad coch/ oren/ melyn lliwgar hefo sbotiau du arnyn nhw i sgwario o flaen y fanw, ac mae'r ddawns gymharu yn un reit ddifyr. Pan fydd gwryw yn dod ar draws benyw, mae o fel arfer yn mynd ati i'w harogli hi. Mae o'n gwneud hyn i weld os ydi hi mewn cyflwr bridio. Er mwyn denu ei sylw, mae o'n mynd ar draws ei llwybr hi, ac yna mae o'n chwifio ei gynffon o'i blaen cystal a deud "Sbia boi ydw i". Wrth wneud hyn, mae o hefyd yn gyrru cerrynt ysgafn o ddwr ar hyd corff y fanw, ac mae'r dwr yn llithro heibio llinel o fandyllau ar ochr y fanw ble mae ei horganau synhwyro hi.

Wrth i'r ddawns gyrraedd ei huchafbwynt, mae'r gwryw yn symud ymlaen yn araf gan grynu ei gynffon o flaen y fanw, ac mae hithau wedyn yn rhoi pwt i'r gynffon hef o'i phen. Unwaith mae o wedi derbyn yr arwydd yma, mae o wedyn yn gosod ei had mewn un pentwr gwyn ar waelod y pwll. Yna, mae o'n symud y fanw drwy ei gwthio'n ysgafn nes ei bod uwchben hwn, ac mae hithau'n hofran yno fel y medar hi dynnu'r sach i mewn i'w rhefr.

Wrth i'r gwryw symud y fanw, mae yna goden fechan yn llawn hylif ar waelod y sach yn codi'r had i mewn i'r fanw.

Yn anffodus, fodd bynnag, mae'r sach yma o hadau yn aml iawn yn methu'r targe d, ac felly mi all y ddau ailadrodd y ddawns sawl gwaith er mwyn sicrhau fod yr wyau'n cael eu ffrwythloni. Ac mi wnaiff y gwryw gymharu hefo sawl benyw yn ystod y Llun: Asiantaeth yr Amgylchedd tymor bridio.

Mae'r fanw yn cadw'r had y tu fewn iddi nes bod yr wyau'n barod ar gyfer cael eu ffrwythloni ac maen nhw wedyn yn cael eu ffrwythloni'n fewnol. Wedyn mi aiff y fanw ati i ddodwy rhwng cant a thri chant o wyau, pob un ohonyn nhw wedi eu gorchuddio'n ofalus mewn jeli, a bydd yn lapio pob un ohonyn nhw'n unigol mewn deilen yn y dwr, a'u cuddio nhw rhag unrhyw beth sy'n ceisio eu bwyta.

Mae'n cymryd tuag wythnos i'r fanw wneud hyn. Ar ol tua thair wythnos i fis, mae'r penbyliaid bach yn bwyta eu ffordd drwy'r jeli ac yn ymddangos. Mae ganddyn nhw dagellau er mwyn anadlu, ond dim coesau blaen na choesau ol, ond mae ganddyn nhw organau bychain sy'n eu galluogi nhw i lynu at unrhyw beth soled. A dyna maen nhw'n ei wneud.

Ar ol ychydig o ddiwrnodau, maen nhw'n dechrau gweld be di be ac yn tyf u'n raddol dros yr wythnosau sy'n dilyn.

Roedd o'n brofiad gwych cael gweld y rhain yn y pwll ac mae'n rhyfedd meddwl fod creaduriaid bach fel y madfallod hefo bywydau mor gymhleth.

Yna mae o'n chwifio ei gynffon o'i blaen cystal a deud "Sbia boi ydw i"

CAPTION(S):

Madfall ddwr gribog Llun: Asiantaeth yr Amgylchedd