Byd cudd y llygoden.

Byline: Gan BETHAN WYN JONES 

MUS musculus ydi'r enw gwyddonol ar y llygoden fach neu lygoden y tye, a Linnaeus ei hun roddodd yr enw arni hi yn 1758. Mae hon yn un o'r mamaliaid mwya niferus ar wyneb y ddaear yma ac mae hi bob amser yn byw yn agos at ddyn, p'run ai ydan ni isio hynny ai peidio!

Mae lliw llygoden fach yn gwbl nodweddiadol - ryw liw brown budr ydi o. A dydi hi ddim yn fawr iawn - rhwng saith a naw centimedr ydi hi o hyd - tua tair modfedd a hanner. Dydyn nhw ddim yn hawdd i'w gweld bob amser, ond mi fyddwch chi'n sylwi ar eu holion. A hynny fel arfer drwy sylwi ar ei baw, olion traed, tyllau, bwyd sydd wedi hanner ei fwyta, a bwyd sydd wedi'i ddifetha.

Cnofilod ydi llygod bach, a chan eu bod nhw'n byw mor agos at ddyn, maen nhw'n bwyta fwy neu lai 'run petha ninnau.

Mae ganddyn nhw gyfradd metabolig uchel ac mae arnyn nhw angen cryn dipyn o ynni i gadw eu hunain i fynd. Ar gyfartaledd, maen nhw'n bwyta 10% o'u pwysau eu hunain bob dydd.

Ffel arfer maen nhw'n bwyta hadau, ffrwythau a chnau, ond mi wnawn nhw hefyd fwyta blagur ifanc, ac ambell i greadur di-asgwrn cefn. Ew! Naci nid cynghorwyr dwi'n ei feddwl, ond creaduriaid di-asgwrn cefn go iawn fel lindys, malwod, pryfaid a gwyfynod. Mi wnawn nhw hefyd gnoi ambell i ddarn o hen asgwrn, ac weithiau droi'n ganibaliaid a bwyta llygod sydd wedi marw.

Maen ganddyn nhw gydbwysedd ardderchog. Mi fedran redeg, dringo a symud i fyny ag i lawr waliau pren a waliau brics, ar hyd ceblau ag ati heb drafferth yn y byd. Maen nhw'n gallu neidio'n dda a nofio'n weddol, ac mi fyddan yn aml iawn yn sefyll ar eu dwy droed l a snwffian yr awyr i weld be sy o gwmpas.

Rydan ni'n sn am gwningod yn bridio yn dydan? Ond credwch chi fi, dydyn nhw ddim patch ar lygod bach! Am eu bod nhw'n gwneud eu cartref fel arfer yng nghartref rhywun arall a chyn belled ag fod yna ddigon o fwyd ar gael, mi fedran nhw fridio drwy'r flwyddyn. Mi fedran nhw gael hyd at ddeg torllwyth y flwyddyn a hyd at ddeg o gywion mewn nyth - y cyfartaledd ydi chwech. Er yn aml iawn, dydi llygod ddim yn byw'n ddigon hen i fagu mwy na ryw ddau neu dri torllwyth.

Mae'r fanw yn feichiog am tua ugain diwrnod ac mi all roi genedigaeth yn rwla bron.

Pan mae'r cywion wedi'u geni, maen nhw'n ddall, yn fyddar ac yn noeth a dydyn nhw ddim ond yn pwyso gram. Pan maen nhw'n wythnos oed, mae eu ffwr nhw'n dechrau ymddangos, wythnos arall ag mae'u dannedd nhw'n dechrau dod i'r fei ac maen nhw'n dechrau gweld a chlywed. A phan maen nhw'n ddeunaw diwrnod oed, mi fyddan yn cael eu dyfnu.

Ond be sy'n gwbl ryfeddol am lygod ydi eu gallu nhw i gyfathrebu. Mi fedrwch chi gael cymaint hanner cant o lygod bach yn byw hefo'i gilydd y tu l i'r sgertin a chitha'n gwybod dim amdanyn nhw, ond maen nhw'n adnabod eu gilydd yn dda iawn. A'r ffordd maen nhw'n cyfathrebu 'i gilydd ydi drwy eu dwer. Mae wrin y llygoden fach yn cynnwys cymysgedd o gemegau sydd gwahanol arogl arnyn nhw.

Am fod yr arogleuon yma'n cael eu hetifeddu, mae hyn yn galluogi'r llygoden fach i ddarganfod os ydyn nhw'n perthyn iddi hi ai peidio.

CAPTION(S):

Llygoden fach neu lygoden y tye