Bience Gawanas: ta kufa omashongo okutungulula onghalafano.

"Ongomukainhu a kulila moNamibia koshi yepangelo lokatongotongo, onghatu keshe nda katuka monghalamwenyo yange okwa li nde i tala ko ongoshinima sha fimana. Shotete, onda dula okumana elihongo lopamufika wopokati (omatrika). Otwa dalwa tu li omulongo naumwe. Ovakulunhu vange kakwa li ovakengeli, nande natango kave fi ovakengeli, ashike ongokakadona ke li mefimbo lokukula, ova kala nokutwa nge omukumo, opo ndi hange omalalakano ange aeshe oo handi lalakanene okuhanga monghalamwenyo yange."

Bience Gawanas okwa mana ofikola yaye momudo 1974, nokonima ashike yeemwedi nhatu eshi mumwaina womulumenhu a dipawa. "Ola li efimbo li djuu shili mokukalamwenyo kwange. Oye umwe womwaavo kwa li hava kwafa nge eshi nda li mofikola. Nande kwa li tu shii kutya okwa dipawa kakwa li hatu dulu oku shi shikula". Okwa tokola a ka ninge omukalelipo wopaveta, "molwaashi efimbo linya oshikondo shouyuki ashishe osha li ashike momake oilumbu. Omupopiliko wepangelo oshilumbu, omupanguli oshilumbu, omupolifi oshilumbu, nonda diladila kutya, ovalaule katu na fiku tu ka ningilwe ouyuki. Onda itavela kutya ngeenge onda ningi omukalelipo wopaveta womulaule, ohandi ka dula okueta mo ouyuki movakalimo vaNamibia."

Ina mona nande omhito yokulihongela oikwaveta mepangelo loukakombo noludi olo la li moNamibia, Bience okwa ya moupongekwa ngaashi vakwao vamwe vahapu, ndee ta kala eedula daye dotete ongomuhongifikola, ha hongo Ovanamibia vakwao meekamba deenhauki moZambia, Angola naCuba. Eshi nasho okwe shi tala ko ongefindano likwao: "Vahapu vomuvo paife ohava longo moikandjo i lili noku lili, nohandi kala nda hafa ngeenge handi shakene navo momapandaanda, handi tale oiimati yoilonga yange yokoshi yomiti."

Momudo 1982 okwa mona omhito yoku ke lihongela oikwaveta koEngeland. "Eli ola li vali efindano lange likwao--okukala onhauki ya dja koNamibia i li mokati kovalihongi ovo va li vanini kuye meedula nova dja meefikola di li nawa. Omakonakono ange aeshe onde a pita nawa nonda ya kofikola hai ufanwa "bar" oyo i na ekonakono li djuu moEngeland. Eenghatu dange oda li ashike ounghatu vanini: Okukondja ndi pite omatrika, okutokola ndi ye moupongekwa opo ndi ka shakenife ondjodi yande yokuninga omukalelipo wopaveta, nokualuka opo ndI uye okutwikila ndi ninge eshi nda diladila okuninga, okushilipaleka kutya ope uya ouyuki--inau likolelela kovanhu voshipa sholuvala limwe alike, ndele ouyuki wOvanamibia aveshe."

Oshike she mu pa omukumo neenghono dokukufa ounghatu ovo vanini novadjuu?

"Ohandi diladila kutya osha etifwa keudeko laapa nda dja. Onda kala ndi shii nawa kutya ngeenge onda kala inandi longifa okamhito oko, itandi ke ka mona vali. Okukala kamwe komounona omulongo nakamwe, oto dulu ashike okumona eemhito dinini monghalamwenyo yoye. Ofamili yange nayo oya kala nokutwa nge omukumo ndi hange omafindano ange noya kala tai ti: 'Ngeenge mumwamemekadona ota dulu oku shi ninga, nafye oha tu dulu oku shi ninga.' Onde lihonga okutala ko omaupyakadi ile omashongo ongeemhito dokuya komesho."

Bience okwa itavela neenghono kutya ina, oo e li omukainhu omunanghono noku li kuye mwene, oye a li noku li natango omunwefimo waye a kula mokukalamwenyo kwaye. "Okwa kala e li pamwe nafye kutya nee opomhito ya tya ngahelipi. Eshi nda hombolwa kuTom, otwa kundafana naye nokupa nge omayele kutya nonande nandi kale nee handi kondjele oufemba wovakainhu, ondi na okufimaneka omushamane wange pamufyuululwakalo wetu wOshidamara. Eshi nda kendabala oku mu shonga okwa nyamukula nge ta ti: 'Ou shi shii kutya ondi na okupopya oinima ei shaashi ohandi diladila kutya efimbo limwe oho kala wa xwama unene. Ondi na okuamena oshitenya shange shomo-nakwiiwa.' Ashike openi nee nda hanga exwamo olo, ngeenge hamuye?" Bience osho a weda po nokuyola.

[ILLUSTRATION OMITTED]

Bience okwa tekula ounona vaye mwene nopaife oku na ovatekulu nokuli. Oukainhu okwe u tala ko ngahelipi eshi e li omuhombolwa nomukainhu omunailonga paifano?

"Ame ndi na elao mokukala novanhu hava kwafa nge neenghono, mwa kwatelwa omushamane wange. Onda hala shili oku mu pandula eshi alushe a kala pwaame, naashi a tula po onhele omo ame nda kulila. Ina kaleka nge ndi lipe oushima eshi nda kufa eifano la tya ngaho. Okwa kala nokufila ounona vetu oshisho unene tuu ngeenge nda dja po noilonga, ngaashi naanaa ame handi ningi ngeenge ye a dja po yo noilonga. Omafimbo amwe ohandi pula ookaume kange ngeenge nda pumbwa eyambidido lavo, ashike ou ha kwafa nge unene omukulukadi ou ha kwafa nge moilonga yomeumbo. Ohe uya ongula keshe, nongeenge a fiki ohandi i koilonga ame handi aluka komatango."

Bience okwa yakula ngahelipi ovanhu moilonga yaye ongaOmbudswoman?

"Ohandi diladila kutya onda udifa ko ovanhu ovo va talika ko inava fimana va dimbuluke kutya navo ove na ewi noufemba wokunyenyeta, osho yo va dimbuluke kutya ope na ombelewa oko tava dulu okuya ko. Nokuulikila ovanhu efimaneko nolukeno osho sha li efindano lange lakula mombelewa omu. Ovanailonga vange onde va deula va ha pangule ovanhu mokutala komidjalo davo ngeenge tave uya mombelewa yetu, nova fimaneke keshe umwe, shaashi efimaneko la tya ngaho haalushe have li mono keembelewa dimwe. Otashi dulika tu ha kale alushe hatu dulu okukandula po omaupyakadi ovanhu aeshe, ashike na tu kendabale tu va pwilikine nokuuda omaudonai avo."

Omashongo ashike Bience Gawanas a mona moNamibia unene ngeenge tashi uya koluhepo olo la kala shimwe shomoidiladilwa yaye meedula da pita?

"Epangelo ola tala koluhepo ongoshilalakanenwa shotete shalo molwokuxumifa komesho oshilongo. Ashike natango ondi wete kutya ohatu dulu okutukula omaliko oo tu na pauyuki, noonakupewa, omaliko oo nava kale ve na ewi. Ekufombinga lomoitanaisho kali shi ashike okuya komahoololo alushe konima yomido nhee--ndele otashi ti okukufa ombinga mokuninga omatokolo oo a kwatela mo eenghalamwenyo dovanhu. Otwa pumbwa yo okushilipaleka kutya eedola omamiliyona ihadi i ashike mondjato yomunhu umwe aeke. Kwaame ina ndi hala oku shiitavela kutya katu na oimaliwa opo tu dule ngeno okuwedela opendjela yovakulupe vetu. Onda mwene omhito yokudingonoka Namibia nonda mona eshololo moipala yovanhu, unene tuu vOvasan. Nghi wete hatu kala twa manguluka fiyo twa ya mo eenyala moinima ngaasho." Bience ita tale ashike kepangelo ngeno olo li kandule po omikundu odo di na sha noluhepo olo alike. Okwa limbililwa yo komalunduluko oo taa etelelwa kembobolokelo koilando neputuko.

"Ovanhu ova hala okukala pauhandimwe. Oho ka talela po keumbo lamukweni shaashi ashike wa hala okuyelekanifa oipoleki yomeumbo laye, ponhele yokupula kutya omikalo da shike domaxupilo omunhu oo e na. Omafimbo amwe ohandi kelele ounona vange vaha ye komaumbo ovakulunhu ovo ve na sha, nohandi va dimbulukifa luhapu kutya ove na ovamwaina ovo va dalwa koovamwameme, ooxekulu nooinakulu vova-fyoona, nosho yo kutya ope na ounona vamwe ovo ve he na osho vo ve na. Oha tu eta po ashike omalunduluko ngeenge hatu tekula ounona vetu va kale hava file vakwao oshisho, ponhele va kale ashike alushe va hala okulandelwa oinima yoshinanena ei ya shiya ko. Ohandi diladila kutya Namibia oku na okukendabala a alulile po eenghedi edi da li po nale, ovakwashiwana ava va li po nale nokufilafana oshisho ngaashi sha li nale."

Oiwedela yashike Bience a hala okueta po noilonga yaye ipe noshike ta diladila oAU tai ka eta po menenedu omu?

"OAU oi li mondjila yokutungululwa noukalelipo ou oo wotete woludi eli. Pehovelo ohatu ke lipyakidila unene nokutungulula, elao linene oli li apa eshi ndi na owino woludi olo oo nda likola moilonga yange yomoPublic Service Commission nomombelewa omu ndi li paife. OAU oi na okuhanganifa enenedu alishe opo i popye newi limwe alike ngeenge tashi uya keetepo lomaxumokomesho. Otwa pumbwa okukonga omakandulepo oita nomashilafano pambili nokukandula po omashongo oo twa taalela noluhepo nomukifi woHIV/AIDS."

Oku wete ovakainhu tava dana onghandangala moilonga ei nokwa tula omufindo opo kutya "ongovakalelipo vovakainhu moAU otu na okutota po omakwatafano nomahangano ovakainhu osho yo omahangano amwe oo ehe shi opapangelo osho yo nepangelo. Omahangano ovakainhu okwa longa shomunguda moiwana yavo mokukondjifa oluhepo olo le va taalela. Ongomukalelipo moinima i na sha nonghalafano, oilonga yange oku ka kwatakanifa omilandu neepro-grama dokuyambidida eenghendabala edi, nokutu-kulilafana omilandu nomikalo edi diwa odo da findana moshilongo shonhumba nowa hala di longifwe yo koilongo ikwao yomoAU."

Bience okwa itavela kutya ota dulu okutula omaliudo ovakainhu moAgenda (momusholondodo woipopiwa) yoAU. "Olo lwotete ovakainhu tava fiki pomufika ou moAU. OAU oi na okukalekwa i na ouxwenge kombinga youkashike ko okanhu, sho osho shimwe shomoinima oyo ovakainhu Ovaafrika va teelela tu va ningile ongovakalelipo vavo tu li vatano. OAU oya ninga nale ondjokonona eshi ya ulika ovakainhu novalumenhu ovakalelipo pamufika wo50/50 (omuvalu wayelekafana) eshi sha pulwa kongudu yovakainhu. Ashike ovakainhu ove na okutwikila okuninga omapulapulo, opo ve tu kwafe mokweeta po omalunduluko moAU."

Bience Gawanas omukainhu e lifikamena kuye mwene? Okukala we lifikamena kwoove mwene ota shi ti ngahelipi?

"Okulifikamena kwoove mwene ota shi ti omukainhu oo ta kongo onhele yaye shayela nokukala a manguluka e li kuye mwene. Oukainhu wange owa ulikwa keshiivo lange ongomukainhu Omuafrika a kufa ombinga mekondjo lokumangulula oshiwana, osho tashi ti kutya ondi na okukala alushe handi kwatele mo oinima yopamihoko nopaengudu da yoolokafana nokuindila omaufemba ange ongomukainhu. Omukainhu iho pula omaufemba oye oove auke ndele oovakainhu aveshe. Oukainhu onde u tala ko ongoshitya naapa pe fike ovakainhu tava eta omadiladilo a yoolokafana kusho opo pe fike tashi yambapala."

Bience oku li omuyambididi a kola woufemba womunhu u fike pamwe, mwa kwatelwa omashenge noingelume. Oku wete mbela twa hanga omufika omo ovanhu vahapu tava dingatele oufemba womunhu pamufyuululwakalo moNamibia? "Oufemba womunhu pamufyuululwakalo kashi fi sha osho to dulu okutota po nopena ndelenee oshinima shopaunshitwe, oufemba womunhu pamufyuululwakalo eenghundafana ihandi lunduluka. Otu na efinamhango olo la shilipalekela keshe umwe oufemba womunhu wopetameko nemanguluko, ashike otapa ka kala eyooloko pokati komishangwa noku di tula moilonga shaashi pexulilo oshi na sha nokulundulula omaliudo."

[ILLUSTRATION OMITTED]

Okwa tula omufindo apa kutya otwa eta po omalunduluko meedula omulongo nanhatu demanguluko. "Ohandi diladila kutya katu na okudimbwa apa twa dja osho yo kutya okukala muNamibia mu na ombili nena efindano lakula, molwaashi oto dulu ashike okuulika oufemba woye wopamufyuululwakalo ngeenge u li momudingonoko u na ombili. Ashike nande ongaho ope na shihapu shi na okuningwa natango, naatushe otu na oinakuwanifwa oyo tu na oku i wanifa po meenghalamwenyo detu dopauhandimwe, momidingonoko detu, meenghalamwenyo dovakwashiwana nomoshilongo ashishe. Ito dulu okuhoolola. Ngeenge inandi hala okufimaneka ounhu woye omolwashike ove u na okufimaneka yo ounhu wange?"

Bience oku na etumwalaka la shike koukadona nokovakainhu Ovanamibia?

"Ohandi kala alushe nda hala okutya taleni kufye ava nena tu li poipundi yopombada ashike ina mu diladila kutya otwa wa meulu. Kashi fi yo oshinima osho to pewa ngeno peke, ndelenee okushakenifa omashongo noku a tala ko ongeemhito dokukula pumwene nopaifano. Okukala u na omala-lakano mokukalamwenyo kwoye oshinima sha fimana neenghono. Eshi nda mana omatrika okwa li nda hala okulihonga oikwaveta, ashike omhito ya tya ngaho onde ke i mona ashike konima yeedula hetatu. Inandi sholola mokushakenifa ondjodi yange yokweeta po ouyuki wovanhu aveshe umwe nosha kala momadiladilo ange ponghatu keshe nda li po. Ohandi nyematekwa nai koukadona ava hava kala ashike va hala okukala ve na oinima ihapu. Oukadona vahapu ohava diladila kutya oho mono oilonga opo u kale u na oinima ihapu. Imwe yomeenghalelo detu, ovakainhu, okutukulilafana oinima navakwetu. Okuninga sha monghalamwenyo ha ngeenge ashike wa findana momafiyafano oukandona dingi, ashike otwa pumbwa okukoneka kutya oto dulu okueta po eyooloko kutya nee ou li peni."

RELATED ARTICLE

Eshi Sister Namibia a pulapula Bience Gawanas lwotete momudo 1995, okwa li Omukulunhuwiliki woPublic Service Commision, oo kwa li ta wilike etungululo layo okudja mepangelo lokatongotongo noku i tula mehangano olo tali yandje eemhito di fike pamwe kovanhu aveshe ava ve li moshilongo omu. Okudja opo okwa ka ninga oOmbuswoman nokwa kala ko eedula heyali da pita ta kendabala okulundulila ehangano olo li ninge ehangano olo tali kondjifa edengelo lodi peisho nokwaalulila ovanhu ovo omaufemba avo kwa li a piyaanekwa koikondo yepangelo monghalo yopanhu. Mopaife ngaha Bience Gawanas okwa hoololwa ongOmukalelipo wOinima yOpanghalafano mehangano olo opo la totwa ledina African Union. Elizabeth Khaxas okwe mu pula nhumbi e udite kombinga yomafindano oo a hanga monghalamwenyo yaye oo e mu ningifa a dule yo okutambula ko omashongo oo mape.