Bae bendigedig; BYD NATUR.

Byline: Gan BETHAN WYN JONES 

ROEDD hi'n fore oer, braf ddydd Sadwrn dwytha wrth i mi droi fy nghefn ar draeth yr Ora a pharhau i ddilyn llwybr yr arfordir.

Roedd yna newid pendant wedi bod yn y tymor ers y tro olaf roeddwn i yma. Bryd hynny, roedd hi'n hydref a'r tywydd yn ddigon braf i mi loetran ac eistedd ar y sedd bren yn edrych allan i gyfeiriad Ynys Dulas neu Ynys Gadarn.

Erbyn hyn, roedd hi'n gwbl amlwg mai'r gaeaf oedd hi a'r rhedyn wedi hen farw o fy nghwmpas.

Roedd y twr Ynys Dulas, a godwyd gan foneddiges Llys Dulas er mwyn rhoi cysgod a bwyd i rai oedd wedi'u llongddryllio, yn amlwg iawn yn haul y bore. I'r chwith i mi, roedd Llys Dulas a Bryn Fuches i'w gweld am fod y coed wedi bwrw'u dail.

Rwan, roedd yna frishyn ffres o'r mor, gwylanod yn crio uwchben a phiod y mor yn chwilio am fwyd ar y traeth llonydd, islaw. Ond troi cefn oedd rhaid ar harddwch y traeth a glesni'r mor a dilyn y llwybr mwdlyd ar draws y tir.

Yma roedd 'na glawdd a gwrych o boptu'r llwybr ac mae hyn mor nodweddiadol o lwybrau bach, culion Mon. Roedd y ddeilen gron yn tyfu ym mon y clawdd, ac roedd ambell i flodyn neidr yn dal yn ei flodau.

Roedd golwg digon 'be na i' ar chwerwlys yr eithin a'r eiddewyn disgyn yn gudynnau hir o'r coed.

Roedd yr haul yn fy wyneb i wrth i mi gerdded i fyny'r llwybr, ac eithin yn gymysg hefo coed ynn, draenen wen a'r ddraenen ddu yn rhan o'r gwrych. Doedd dim deilen ar ol, dim ond ychydig fwclis o gwlwm y coed yn goch llachar ar y drain. Roedd yr eiddew a'r mwsogl yn amlwg iawn ac roedd hi'n goblyn o fwdlyd dan draed.

Mi ddaeth coed jacmor i'r fei wrth i mi nesu at dy - y Penrhyn, ac yn y fan yma mae'r llwybr yn troi i'r dde ac yn dilyn lon drol am bwl. Roedd 'na giat hwylus ar fy ochr dde a chae y tu hwnt oedd yn rhoi golygfa glir iawn i mi ar draws y cae a'r penrhyn tuag at ochrau Llys Dulas.

Darn o graig goch yn brigo i'w wyneb ar y lon drol a mwyalchen yn deintio o mlaen i ar y llwybr yn prysur chwilio am fwyd.

Clawdd a gwrych unwaith eto a choed tal o boptu'r lon oedd yn cau uwchben i ffurfio bwa hyfryd. Roedd adar yn canu'n braf ac ymhell islaw i mi'r tonnau'n torri ar Draeth yr Ora.

Mymryn o lannerch agored dan y coed a bronfraith yn brysur chwilota ymysg y dail.

Roedd yr eithin yn ei flodau a rhedyn a'r llawredynen gyffredin (Polypodium vulgare) ar y dde wrth i mi basio Tan y Banc a chroesi'r lon fawr. Wel ... na, ella mod i'n gor-ddweud wrth ei galw hi'n lon fawr, lon darmac fasa'n well disgrifiad ella, ond mi fedrwch chi ddilyn y lon yma reit i lawr i Draeth Dulas. Wnes i ddim. Dal ymlaen ar lwybr yr arfordir wnes i.

Roedd swllt dyn tlawd (Lunaria annua; honesty), y goesgoch a thafod yr hydd yn tyfu ym mon y clawdd a'r llwybr yn troi i'r dde unwaith eto nes i mi gyrraedd giat mochyn. Yma dyma droi yn ol i weld Ynys Dulas yng nghanol glesni'r mor.

Croesi cae rwan a'r llwybr ar draws y cae yn gyfochrog a Bae Dulas, a gwrando ar y brain yn crawcian yng Nghoed y Gell islaw i mi. Gan fod ymor ar drai roedd modd gweld yr Afon Goch yn llwybro ei ffordd cyn iddi dywallt i'r mor.

Yma roedd y llwybr yn gwyro i'r chwith rhwng coed drain gwynion ac roedd peth o'r gwlan gwyn wedi'i ddal yn y drain. Wrth edrych ar draws traeth Dulas roedd twr Eglwys Llanwenllwyfo yn codi'n fawreddog o ganol y coed ac ar y traeth roedd hen sgerbwd esgyrnog o gwch wedi'i gadael i bydru.

Croesi'r cae a dringo'r bryn a throi i weld yr olygfa ysblennydd oedd y tu ol i mi - y tonnau'n torri'n wyn arDraeth Lligwy, Ynys Seiriol a Phen y Gogarth Fawr, a Mynyddoedd Eryri yn y cefndir.

Cyrraedd copa'r bryn a gweld y llyn llonydd a'r mymryn lleiaf o awel yn crychu ei wyneb. Roedd yn gynnes a distawfan hyn a dryw eurben yn brysur yn chwilio a chwalu yng nghanol y llwyni eithin ac yn prysur drwsio ei blu yng ngwres yr haul.

O ben y bryn, mae'r llwybr yn arwain i lawr drwy lon drol ac ar draws cae sydd uwchben fferm Pentre Eirianell nes y dowch chi at y 'Refail Fawr, neu'r 'Pilot Boat' fel mae'n cael ei alw erbyn heddiw.

CAPTION(S):

Yr olygfa tuag at Bae ac Ynys Dulas; dde, y llyn llonydd sy'n cynnig llecyn i gerddwyr