Avrupa Birligi cevre Hukuku ve KKTC.

Ozet 

Avrupa Birligi (AB), cagdas cevre hukukunun gelismesine yonelik teorik ve pratik acidan onemli katkilarda bulunan en onemli bolgesel orgutlerden biridir. AB uyesi devletlerde uygulanan cevre hukuku ilke ve pratikleri AB ile butunlesme asamasina gelen ulkeleri yakindan etkilemektedir.

AB ulkelerinde ve AB duzeyinde cevre duyarliliginin yukselisi, AB Cevre Hukuku'nun gelismesi ve AB Cevre Hukuku'na iliskin uygulamalarin yayilmasina kaynaklik etmistir. AB ulkelerinde cevreci partilerin kurulusu ve kamuoyu destegini arttirmalari da, AB ulkelerinde cevre politikalarinin yasama gecirilebilmesinde onemli katkilarda bulunmustur. Ozellikle Avrupa Adalet Divani'nin bazi kararlari, cevre konusundaki hukuksal duzenlemelerin uygulanmasina yonelik yol gosterici ve yaptirimci pratikler yaratmis ve cevre politikalarinin yayilma zeminini genisletmistir.

AB surecindeki Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti (KKTC) de, cevre mevzuatini gelecek kusaklarin saglikli ve dengeli bir cevrede yasama hakkini guvence altina alan surdurulebilir bir gelisme ilkesi dogrultusunda bicimlendirmelidir.

Anahtar Kelimeler: Avrupa Birligi Cevre Hukuku, Avrupa Tek Senedi, Stratejik Cevresel Etki Degerlendirmesi, Cevreci Partiler, Avrupa Adalet Divani, KKTC Cevre Sorunlari.

Abstract

The European Community is an important regional organization contributing greatly to the theoretical and practical development of environmental law. The principles and practices of EC Environmental Law affects both member States and those States which are currently preparing to enter the EC or hope one day to do so.

The rise of an environmental sensibility in European society has contributed to the improvement of EC Environmental Law and to the development of the practices of EC Environmental Law. The rise of Green parties in European countries and the people's support of these parties contributes to the improved practice of environmental laws in EC communities. Of special significance is the affect of some of the decisions of the European Court of Justice upon the improvement of the practice of environmental law and the spread of environmental policies.

As a consequence of this the TRNC has formulated an environmental law that guarantees future generations the right to live in a healthy and sound environment.

Key Words: European Community Environmental Law, the Single European Act, Strategic Environmental Impact Assessment, Green Parties, European Court of Justice, Environmental Pollution in TRNC

**********

Avrupa Birligi (AB), cevre konularina guclu bicimde duyarlilik gostermis uluslararasi bolgesel orgutlerden birisidir. Bir cok cevre hukuku ilkesinin ortaya cikmasi ve uygulanmasinda AB, onde gelen kuruluslardan birisi olagelmistir. AB, uye devletlerdeki cevre koruma olcutlerini guclendiren ve yukselten, ayrica cevre korumada benimsedigi ilkeleri yasama geciren bir ornek olarak Uluslararasi Cevre Hukukunun gelisimi acisindan da cok onemli katkilarda bulunmus ve bulunmaktadir.

Kuzey Kibris Turk Cumnhuriyeti (KKTC), Guney Kibris'in AB uyesi olmasiyla birlikte AB ile kurumsal ve siyasi iliskiler icine girmis, AB uyeligi cozum sureci ile iliskilendirilse de aday devlet statusunu asarak AB uyeligine cok yakinlasmis bir durumdadir. KKTC'nin AB uyeligi, bugunku uluslararasi iliskiler ortaminda cok uzak gorunse de, olasi bir cozum sonrasinda Birlesik Kibris catisi altinda AB uyesi olunmasi yakin bir olasiliktir. Butun bunlara karsin, KKTC vatandaslarinin onemli bir kisminin AB vatandasi statusunde bulunmasi, AB ile butunlesme acisindan ekonomik ve siyasal iliskilere girilmesi ve AB organlarinda temsil yetenegine kavusulmasi ve diger gelismeler, KKTC'nin AB ile uyum calismalarina zaman gecirmeksizin girmesini gerektiren nedenler arasindadir.

Bu kisa yazi ile, ilk olarak, AB Cevre Hukukunun dayandigi temel hukuksal duzenlemeler ve ilkeleri aciklamaya ve AB Cevre Hukukunu besleyen temel unsurlari belirlemeye calisacagiz. Bu belirlemelerden sonra yapacagimiz, KKTC'nin AB Cevre Hukukuna uyum calismalarinda atmasi gereken adimlari genel hatlariyla belirlemek olacaktir.

Cevre Hukuku

Cevre hukuku, cevresel degerlerin hukuksal guvenceler yaratilarak korunmasina yonelik calismalar butunu olarak tanimlanabilir. Hukukun gelisime ve degisime acik yonunun en onemli gostergelerinden birisi, cevre hukukudur. Hukuk, zamana, mekana ve toplumsal kosullara uyum saglama yetenegine ve esnekligine sahip olmalidir ki, zamana ve mekana uygun cozumleri gelistirebilsin.

Yirminci yuzyila gelinceye kadar insanin yasam cevresini ve dolayisiyla canli yasamini olumsuz bicimde etkileyen cevre sorunlari ile karsilasilmakla birlikte, butun olarak insanligi, canli yasamini ve hatta bu iliskiler butununu ifade eden ekolojik dengeyi tehdit eden ciddi cevre sorunlari ortaya cikmamisti. Antik Yunan kentlerindeki hava kirliligi ve orman tahribati, Roma kentlerinde yogun olarak yasanan su kirliligi, cevre sorunlarinin onlarca yuzyildan daha eskilerde de yasandigini ortaya koymaktadir. Cevre sorunlarinin insan ve diger canlilarin sagligi ile ekolojik dengeyi tehdit edecek noktaya gelmesi ise yirminci yuzyilin ikinci yarisinda olmustur. 1952 yilinda Ingiltere'de (Londra) hava kirliligi yuzunden 4 binden fazla kisinin yasamini yitirmesi, cevre sorunlarina karsi duyarliligini ve bilincini gelistirmistir. Aradan gecen birkac on yilda, cevre bilincinin uluslararasi duzeyde gelismesini saglayacak olaylara sahit olduk. 1972'de Stockholm'de yapilan "Cevre ve Insan" Konferansi, bu uluslararasi bilinc ve duyarliligin ilk ornegi olarak animsanabilir.

Cevre bilinci ve duyarliliginin gelismesine kosut olarak, ekonominin ve gelismenin kaynagi olarak gorulen su, toprak ve hava gibi cevresel kaynaklarin korunmasi gerektigi dusuncesi, toplumsal yasama egemen olmaya baslamistir. Cevresel degerlere hukuksal guvence kazandirma cabalarinin gelisimi, cevre hukukunun bagimsiz bir hukuk dali olarak ortaya cikmasinin temel nedenini olusturmustur. Bu gelismelerle birlikte cesitli hukuksal belgelerde ortaya cikan cevre korumaya donuk duzenlemeler, gun gectikce artmis ve Avrupa ulkeleri basta olmak uzere bircok ulkede cevreyle ilgili ic hukuk duzenlemelerinin bir hukuksal metinde birlestirilmesi cabalarina donusmustur. Ayrica, ozellikle Avrupa ulkeleri basta olmak uzere bircok ulke Anayasasinda cevrenin korunmasina ve gelistirilmesine yonelik devlete-bireylere odev ve sorumluluklar yukleyen duzenlemeler gorulmeye baslanmistir. Turkiye Anayasasi'nin 56. maddesindeki "cevre hakki"na iliskin duzenleme de buna ornek olarak gosterilebilir. Anayasamizin 56. maddesine gore: "Herkes, saglikli ve dengeli bir cevrede yasama hakkina sahiptir. Cevreyi gelistirmek, cevre sagligini korumak ve cevre kirlenmesini onlemek, devletin ve vatandaslarin odevidir ..." Bu hukum, cevreyi korumak acisindan devlete ve vatandaslara hukuksal bir odev ya da sorumluluk yuklemistir.

Anayasa basta olmak uzere ic hukukta cevre korumaya iliskin duzenlemelerin yapilmasi ve cevre korumaya iliskin anlasma ve sozlesmeler yoluyla uluslararasi hukukta cevrenin ilgi alanina sokulmasi, cevre hukukunun gelisimini dogrudan etkileyen gelismeler olmustur.

Avrupa Birligi Uzerine

Avrupa Birligi'ni yaratan uc temel anlasma ile ortaya cikan temel duzenlemeler, Avrupa Komur ve Celik Birligi'nin kurulmasi ile baslatilmaktadir. Bu birlik, 1951 yilinda Paris Anlasmasi ile olusturulmus, daha sonra 1957 yilinda Roma Anlasmasi ile Avrupa Ekonomik Toplulugu ve Avrupa Atom Enerjisi Kurumu kurulmustur. Uzerinde ciddi bir arastirma yapildiginda, cevre hukuku ya da uc kurucu antlasma olan Avrupa Komur ve Celik Birligi Anlasmasi, Avrupa Atom Enerjisi Kurumu ve Avrupa Ekonomik Toplulugu Anlasmasi'nda cevre politikasi konusunda ilkesel duzenlemeler bulmak olanagi yoktur.

AB surecinde 1951 Paris Anlasmasi ve 1957 Roma Anlasmasi disinda, 1987'de Bruksel'de ortaya cikan Avrupa Tek Senedi, ozellikle cevre politikalari ve uygulama ilkelerinin ortaya cikmasi acisindan onemli sayilmaktadir. Daha sonra 1992 yilinda Avrupa Birligi Anlasmasi olarak bilinen Maastricht Anlasmasi, AB'yi yaratan surecte en onemli belgelerden birisi olarak kabul edilmektedir.

Maastricht Anlasmasi'ndan sonra, onu tamamlayan ve bazi duzeltmeler getiren 1997 tarihli Amsterdam Anlasmasi imzalanmistir. Bu anlasma ile AB'nin yeni katilacak aday uye devletlere dayattigi ve sik sik vurguladigi demokrasi ve insan haklari hedefleri konusunda acik ve net hedefler konuldugu gorulmektedir. AB'nin genislemesi sureci oncesinde imzalanan Amsterdam Anlasmasi, adalet ve icisleri konularini Birligin etki alanina sokarak ortak dis politika ve guvenlik politikasini guclendirmis ve ozellikle istihdam ile toplumsal korumayla ilgili yeni ortak politikalar yoluyla Avrupa Butunlesmesini derinlestirmistir. (1)

Amsterdam Anlasmasi sonrasindaki AB tuzel yapisini ilgilendiren gelisme, Nice Dorugu'nda benimsenen anlasmaydi. 15 uye devlet tarafindan benimsenen 4 basliktaki konulari iceren bu anlasma, (2) Komisyon'un buyuklugu ve bilesimi, Konsey'de oylarin agirligi, karar alma surecinde oybirliginin yerini buyuk olcude nitelikli oycoklugunun almasi (3) ve guclendirilmis isbirligi konularinda alinan bir dizi karari icermekteydi. (4)

AB Cevre Hukukunun Gelisimi

AB uyesi devletler kapsaminda cevre duyarliligina ve cevre korumaya donuk hukuksal duzenlemeler ve uygulamalar konusunda 1970'lere varincaya kadar onemli bir gelismeye rastlamamaktayiz. 1970'lerden baslayarak ise cevre duyarliligi ve cevre hukukuna kaynaklik edecek duzenlemeler olusmaya baslamaktadir.

Keles ve Ertan, AB cevre hukukuna yonelik duzenlemelerin gectigi evreleri su bicimde aciklamislardir:

1957-1973 tarihlerini kapsayan donem cevre duyarliligi acisindan durgun bir donem olarak bilinmektedir. Bu donemde cevre duyarliliginda kismi gelismeler oldugu, cevre koruma bilincinin yeni yeni gelismeye basladigi gorulmektedir. Cevre konusuna verilen onemin arttigi 1973-86 arasindaki donemde, uc Eylem Programi kabul edilmistir. 1973-76 arasini kapsayan Birinci Eylem programi, yasam olcunlerinin iyilestirilmesi, kirliligin ve gurultunun onlenmesi amaclarini gutmustur. 1977-81 yillarini kapsayan Ikinci Eylem Programi'nda ise cevre politikalari, istihdam ve cevre finansman politikalari one cikti ve onleyici yaklasim, onarimci yaklasimin yerini aldi. 1982-86 yillari arasinda uygulanan Ucuncu Eylem Programi, Birligin diger politikalari ile cevre politikasi arasindaki uyum gereginin, Cevresel Etki Degerlendirmesi'nin, temiz teknolojilerin, sinir otesi kirliligin vurgulandigi bir hukuksal belgedir. Daha sonra yururluge konan Dorduncu Eylem Programi, 1987-92 arasinda daha cok cevre politikalari ile tarim, sanayi, turizm, enerji, ulasim, tuketicinin korunmasi, toplumsal ve bolgesel politikalar arasindaki uyuma ve esgudume agirlik vermistir. 1992-2000 yillarini kapsayan Besinci Cevre Eylem Programi'nda Birlik Hukukunun tumu, surekli ve dengeli gelisme ilkelerine oturtulmaya calisilmistir. Sanayi basliginda yeni, temiz teknoloji ve atik yonetimi; enerji sektorunde bolgesel enerji paylasim politikalari; ulastirma alaninda gaz emisyonlarinin azaltilmasi; tarim sektoru acisindan tarim ve cevre eylem planlari ve ormancilik; turizm alaninda ise tasima kapasitesi, turizmin zamana yayilmasi stratejileri gibi konular oncelik tasimislardir. (5)

2000-2010 yillari arasindaki son donemde, Birligin cevre politikalarina yon verecek temel amaclar olarak sunlar belirlenmistir:

* Yonergelerin uygulama alanlarini gelistirmek, halki bilgilendirerek uymayanlari kinamak ve Avrupa Adalet Divani'ni bu amacla calistirmak

* Cevre politikalarinin diger politikalar ile butunlestirilmesini gostergeler yardimiyla izlemek

* Cevreye dost urunler kullaniminin yayginlastirilmasi ile tuketim kaliplarini degistirmeye calismak

* Halkin, cevresel etki degerlendirme karari alma sureclerinde daha cok yer almasini saglamak

* Yapisal fonlar yardimiyla arazi kullanim planlarinin uygulanmasina destek saglamak

* Bu cercevede cevre politikasini; mevzuat, piyasa mekanizmasi, yatay destek araclari ve finansman temellerine oturtmak.

Saptanan cevresel hedeflere ulasmak icin gerekli eylemlerin ana hatlarini cizmis olan ve 2001-2010 yillarini kapsayan donemde yururlukte bulunacak olan 6. Cevre Eylem Programi, dort oncelikli konuya odaklanmistir: (6)

* Kyoto Protokolu'nun hedefleri cercevesinde sera gazlarini azaltip iklim degisikligini kontrol etmek

* Dogal cevreyi ve biyo-cesitliligi korumak

* Insan sagligini tehlikeye atmayan bir cevre niteligine ulasmak

* Surdurulebilir dogal kaynak yonetimini saglamak

AB'nde Cevre Hukukunun gelisimi acisindan onemli hukuksal duzenlemeler bulunmaktadir. Bunlar arasinda Avrupa Tek Senedi ile getirilen duzenlemeler cok onemlidir. Bu duzenlemeler disinda, Birligin Cevre Hukuku alaninda kabul etmis oldugu Direktifler (Yonergeler) ve Tuzukler de AB Cevre Hukukunun gelisimi acisindan tamamlayicidir.

Avrupa Tek Senedi ve 100A 130R 130S ve 130T maddeleri

Avrupa Tek Senedi (the Single European Act) ismiyle bilinen ve 27 Subat 1986 yilinda gundeme getirilip 1 Temmuz 1987'de imzalanarak yururluge giren anlasma ile cevre konusunda onemsenebilecek duzenlemeler benimsenmistir. Bu duzenlemeler, Roma Anlasmasi'nin 100. Maddesine Ek olarak getirilen 100A duzenlemesi ile Toplulugun uygulama (eylem) ilkelerini tanimlayan 130 R ve 130 T araligindaki duzenlemelerdir. (7) Bu duzenlemeler ile cevre koruma politikalari, Birligin uygulama ilkelerini belirleyen

temel duzenlemeler olarak benimsenmistir.

AB Cevre Hukukunun aciklanmasi ve anlasilmasi acisindan onem tasiyan Tek Senet ile getirilen bu onemli duzenlemelerin bilinmesi gerekir.

Avrupa Toplulugu'nu kuran Roma Anlasmasi'nda cevre koruma konusunda bir eylem plani ve uygulama ilkesi bulmak olanagi yoktu. Avrupa Tek Senedi, bu gercekten yola cikarak Roma Anlasmasi'nin 100. Maddesine bir Ek getirerek 100A maddesini kabul etti.

Ortak Pazar ve Yasalara Uyum konusunu duzenleyen Roma Anlasmasi'nin 100. Maddesine eklenen 100A duzenlemesi, cevrenin korunmasina yuksek bir oncelik vermek acisindan 100. Maddeye eklenen yeni bir hukumdur. Boylece, cevre korumayla ilgili sayisiz duzenleme, yasal olarak Birligi kuran anlasmanin 100A maddesine dayanabilecektir. (8)

Avrupa Tek Senedi ile benimsenen 130R ve 130S hukumleri de AB cevre politikasinin belirlenmesi acisindan onemli duzenlemelerdir.

130R duzenlemesinde 5 paragrafta cevre politikasi acisindan onemli uygulama ilkeleri ortaya konulmustur. Bu 5 paragrafa baktigimizda sunlari gormekteyiz:

130R birinci paragrafi, cevre politikasinin dayanmasi gereken uc ilkeyi aciklamaktadir. Bu ilkeler:

* Cevrenin niteligini korumak ve gelistirmek

* Insan sagliginin korunmasina katki saglamak

* Dogal kaynaklarin ozenli ve akilcil kullanilmasini saglamak (9)

Bu ilkeler, AB cevre politikasinin dayandigi temel ilkeleri belirlemesi acisindan onemlidir.

Kiss ve Shelton'a gore, 130R duzenlemesinin ikinci paragrafi, basarili bir cevre eylem programinin giris bolumunde bulunacak bir ilkeyi ortaya koymaktadir. (10) Burada bir ilkeden degil, birkac ilkeden soz edildigini gormekteyiz. Bu ilkeler; gereklilik iceren "onleyici yaklasim", sorunlari "kaynaginda onlemek" ve "kirleten oder" ilkeleridir. Goruldugu gibi, 130R ikinci paragraf ile AB cevre hukukunun uc temel ilkesi belirlenmis olmaktadir:

Onleyici Yaklasim: Cevre sorunlari ortaya ciktiktan sonra eski duruma getirmeye donuk tedavi edici yaklasim korunmakla birlikte, ilke olarak cevre sorunlarinin ortaya cikmadan engellenmesini hedefleyen bir yaklasimdir.

Kaynaginda Onlemek: Buyuk olcude yerel nitelikli sorunlar olmasi bakimindan cevre sorunlarinin onlenmesi ve ortadan kaldirilmasinda yerellik niteliginin dikkate alinmasi ve bu nedenle sorunlarin yerel ortamda kaynaginda onlenmesi yaklasimidir. Sorunlari kaynaginda onleme ilkesine onem verilmemesi, sorunlarin kaynagi ortadan kaldirilamayacagi icin yalnizca gecici onlemler ile yetinmek zorunda kalinmasi, sorunlarin yeniden kendini uretmesiyle sonuclanir.

Kirleten Oder Ilkesi: Cevre sorunlarini yaratan kirleticilerin, etkinlikleri sonucu ortaya cikardiklari cevre kirlenmesi ve bozulmalarinin maliyetlerine katlanmasi gerektigini ifade eden bir yaklasimdir. Bu ilke, kirliligin maliyetinin tum topluma degil, onu yaratan etkinliklerden yarar elde edenler tarafindan karsilanmasini ifade eden bir ilkedir.

130R duzenlemesinde ayni paragrafta yer alan bir baska ifade cok onemlidir ki, onemle vurgulanmasi gereken bu yaklasim, 130R ikinci paragraf ile cevre politikasinin, Toplulugun diger politikalarinin butunleyicisi olarak kabul edildiginin ve bunun sadece cevre politikasi bakimindan soz konusu oldugunun (11) belirlendigidir. Bu duzenlemeye gore, "cevre koruma onlemleri, Toplulugun diger politikalarinin bir parcasi olarak gorulmelidir". (12)

130R maddesi ile AB cevre politikasinin temelini olusturan 3 ilke benimsenmistir. Bu ilkelere, daha sonra, dorduncu bir ilke olarak Surdurulebilir Kalkinma (surekli ve dengeli gelisme) hedefinin eklendigi gorulmektedir. 15-16 Haziran 2001 tarihinde toplanan Goteburg Avrupa Konseyi, Komisyon'un onerdigi "surdurulebilir kalkinma icin AB stratejisi"ni onaylamis ve bu stratejiyi 3 unsura dayandirmistir. Bu unsurlar; ortak politikalarin esgudumlu gelistirilmesi; iklim degisikligini sinirlandirmak, temiz enerji kullanimini artirmak, dogal kaynaklari sorumlu yonetmek gibi bir dizi temel hedef belirlemek ve stratejiyi yurutmek icin atilan adimlarin gozden gecirilmesidir. (13)

130R maddesinin ucuncu paragrafi ile Topluluk duzeyindeki calismalar dikkate alinmasi gereken unsurlar olarak belirlenmistir. Cevre korumada uygun bilimsel ve teknik verilerin kullanilmasi, degisik bolgelerdeki cevre kosullarinin dikkate alinmasi, eylemden ya da eylemsizlikten dogan maliyet ve faydanin belirlenmesi ve son olarak da topluluk bolgelerinin bir butun olarak dengeli bicimde ekonomik ve sosyal olarak gelismesi. (14)

130R maddesinin dorduncu paragraf, onlemlerin Topluluk duzeyinde uygulanmasiyla iliskilidir. Bu hukum, pek cok tartismalara neden olmus ve cevre politikasi konusunda asil yetkinin uye devletlerde olmasi gerektigi ileri surulmustur. Bu elestirilere karsin, bu duzenlemede, cevre politikasi konusunda esas yetkinin uye devletlere birakilmis oldugu (15) savunulmustur. Sozunu ettigimiz dorduncu paragrafa gore, birinci paragrafta ongorulen onlemlerin tek tek uye devletler duzeyinde degil, Topluluk duzeyinde uygulanmasi daha tercih edilebilir ise Topluluk, bu onlemleri almalidir. Bununla birlikte, uye devletler, bu onlemler ile bagdasan kendi onlemlerini de alabilecektir. (16)

Elbette bu ilke, Topluluk bunyesinde temel bir ilke olarak "guclendirilen" ve Almanya gibi federal devletlerde tersi uygulamalari dusunulemeyecek olan yerellik (subsidiarity) ilkesi ile sorgulanabilir. (17) Yerellik ilkesi, sorunlarin, sorunlara en yakin birimler tarafindan en uygun bicimde cozulebilecegi ve en uygun cozum mekanizmalarinin yaratilabilecegi anlayisina dayanmaktadir. Bu anlamda yerellik ilkesi, merkeziyetci dusunce ile celismektedir. Ancak, 130R dorduncu paragraf, bir maliyet-fayda analizi yaparak, butun sorunlarin degil, ancak belirli sorunlarin cozumunde Topluluk bunyesinde cozumler uretilmesini ongormektedir. Ustelik, bu sorun giderme mekanizmasinda yerel duzeyde onlemler alinmasi da engellenmemektedir.

Pek cok yonden elestiri konusu edilen (18) 130R besinci paragrafta Topluluk ve uye devletlerin kendi aralarinda, ucuncu devletler ve uluslararasi orgutler ile yetki alanlari cercevesinde cevre koruma konusunda isbirligi yapmalari gerektigi vurgulanmaktadir. (19)

Avrupa Toplulugu organlarinin cevre koruma konusunda karar alma yontemini duzenleyen Avrupa Tek Senedi 130S hukmu, cevre konusunda Konsey kararlarinin oybirligiyle alinacagina iliskin eski duzenlemeyi ortadan kaldirmakta olup bu hukme gore Konsey, Komisyon'un onerisini, Avrupa Parlamentosu ile Ekonomik ve Sosyal Komite'nin gorusunu aldiktan sonra oybirligi ile Toplulugun etkinlikleri hakkinda karar verebilecektir. (20) Boylece Topluluk, 130S duzenlemesi ile cevre sorunlari konusunda uygulanabilir bir yontem yaratmak icin karmasik bir sistem ortaya koymaktadir. (21) 1987'den once, cevre politikalarinin uygulanmasinda oybirligi gerektigi halde, Tek Senet, bu durumu degistirmistir. (22)

130T maddesi, Avrupa Tek Senedi VII. Bolumundeki son duzenlemedir. Bu madde ile 130S maddesine ek olarak ortak bicimde alinan koruma onlemlerinin hic bir uye devleti Anlasmayla uyum icindeki daha agir koruma onlemleri almak ya da surdurmekten alikoymayacagi ifade edilmektedir. (23) 130T duzenlemesi, cevre koruma alaninda Topluluk onlemlerinden daha siki onlemler getirmeleri konusunda uye devletlere olanak tanimaktadir. (24)

Avrupa Tek Senedi ile AB Cevre Hukuku konusunda getirilen ve onemsenmesi gereken bu duzenlemelere, daha sonra yenileri de eklenmistir. Bu konuda daha sonraki gelisme, 1992'de yapilmis olan Maastricht Anlasmasi olup Maastricht Anlasmasi'ndan sonra, cevre ile ilgili konularda alinan kararlarda nitelikli cogunluk aranmistir. Boylece, fiili (de facto) vetonun kaldirilmasi nedeniyle, gunumuzde artik cevre mevzuatinin kabul edilmesi daha da kolaylasmistir. (25)

AB Cevre Politikasinin yasal temeli Tek Senet ile onemli olcude genisletilmis, Maastricht Anlasmasi ile de saglam bir bicime oturtulmus; Amsterdam Anlasmasi ile yeniden gozden gecirilerek AB Anlasmasi'nin 2. Maddesi ile Birlik hedefleri arasina "surdurulebilir kalkinma" hedefi konulmustur. Bu noktada cevre, asagidaki hedefler temelinde bir Birlik politikasi durumuna yukseltilmistir: (26)

* Cevrenin niteliginin korunmasi

* Cevre niteliginin iyilestirilmesi

* Insan sagliginin korunmasi

* Dogal kaynaklardan akilcil (rasyonel) bicimde yararlanmak

* Bolgesel ve dunya capinda cevre sorunlariyla bas etmek icin uluslararasi duzeyde onlemlerin desteklenmesi.

KKTC'nin AB Uyum Calismalari Surecinde Dikkate Almasi Gereken Diger Hukuksal Belgeler

Avrupa Birligi'nin Cevre Hukuku alaninda kabul etmis oldugu baslica Direktifler ve Tuzukler sunlardir: (27)

Avrupa Cevre Ajansi ile Avrupa Cevre Bilgi ve Gozlem Agi kurulmasina iliskin 11 Mayis 1990 tarihli Tuzuk (OJ L 120)

23 Haziran 1990 tarihli Bilgiye Erisim Ozgurlugu Hakkinda Direktif (OJ L 158)

11 Mayis 1992 tarihli Cevre Etiketi Konusunda bir Topluluk Sistemi Olusturulmasi Konusunda Tuzuk (OJ L 99)

27 Mart 1993 tarihli Uye Devlet Topraklarindan Yasa Disi Yollarla Cikarilan Kulturel Nesnelerin Iadesi Konusunda Direktif (OJ L 74 ve daha sonra da ayni konuda OJ L 187 numarali Direktif)

10 Ekim 1996 tarihli Kirlenmenin Onlenmesi Ve Azaltilmasina Iliskin Direktif (OJ L 257)

19 Mayis 2001 tarihli Sanatsal, Tarihsel Ya Da Arkeolojik Degerlere Sahip Kultur Mallarinin AB Disina Ihracatini Duzenleyen Tuzuk (OJ L 137).

AB Cevre Hukukunun temelini olusturan degisik sektorler konusundaki Direktifler ise sunlardir: (28)

Su Kirliligi

5 Subat 1976 tarihli Yuzme Sularinin Kalitesi konusunda Direktif (OJ L 031).

31 Aralik 1991 tarihli Yeralti Sularinin Kirlenmesi konusunda Direktif (OJ L 377).

5 Aralik 1998 tarihli Insanin Tukettigi Sularin Kalite Standartlari Konusunda Direktif (OJ L 330).

30 Mayis 1991 tarihli Kentsel Atik Sularin Aritilmasi konusunda Direktif (OJ L 135).

Hava Kirliligi

28 Aralik 1998 tarihli benzine kursun karistirilmasinda uye devletler arasinda uyum konusunda Direktifi (OJ L 350).

13 Ekim 1992 tarihli 92/72 sayili ozon tabakasini incelten maddeler konusunda Direktif (OJ L 297).

16 Mayis 1997 tarihli dizel motorlu araclarin kirletici gazlarina iliskin uye devletler arasinda uyum konusunda Direktif (OJ L 125) ve motorlu tasitlardan kaynakli hava kirlenmesine karsi alinacak onlemler konusunda Direktif (OJ L 350).

Atik Yonetimi ve Kimyasal Maddeler

26 Mart 1991 tarihli Atiklar konusunda Direktif (OJ L 78)

31 Aralik 1991 tarihli Tehlikeli Atiklar konusunda Direktif (OJ L 377)

14 Ocak 1997 tarihli kimyasal etkinliklerin yol actigi kaza riskleri konusunda Direktif (OJ L 10)

16 Temmuz 1999 tarihli Atiklarin Depolanmasi Konusunda Direktif (OJ L 182)

8 Mayis 1990 tarihli genetigi degistirilmis organizmalarin dagitimi konusunda Direktif (OJ L 117)

Doganin Korunmasi

30 Haziran 1994 tarihli vahsi kuslarin korunmasi konusunda Direktif (OJ L 164)

22 Temmuz 1992 tarihli dogal yasam ortamlari, flora ve faunanin korunmasi konusunda Direktifi (OJ L 206) degistiren 8 Kasim 1997 tarihli direktif.

Gurultu Kirliligi

23 Subat 1970 tarihli kabul edilebilir ses duzeyi ve motorlu tasitlarin cikardigi sesler konusunda Direktif (OJ L 42).

Karar Alma Surecine Katilim

7 Haziran 1990 tarihli AB surecinde cevreyi etkileyebilecek etkinliklere iliskin kararlarin alinmasi surecine halkin katiliminin saglanmasi konusunda Direktif (OJ L 158). (29)

Hayvanlarin Korunmasi

AB uyesi ulkeler; 13 Aralik 1968 tarihli Uluslararasi Tasimada Hayvanlarin Korunmasina Iliskin Avrupa Anlasmasi'ni, 10 Mart 1976 tarihli Tarimsal Hayvan Isletmelerindeki Hayvanlarin Korunmasina Iliskin Avrupa Anlasmasi'ni ve 10 Mayis 1979 tarihli Kesim Hayvanlarinin Korunmasina Iliskin Avrupa Anlasmasi'ni imzalamislardir. (30) Ayrica, Hayvanat Bahcelerindeki Hayvanlarin Korunmasi konusunda 9 Nisan 1999 tarihinde bir Direktif kabul edilmistir (OJ L 94).

Cevre Icin Mali Araclar

LIFE projesi kapsaminda oncelikli projelerin finanse edilmesi yoluyla Birlik cevre politikalarinin gelistirilmesi ve yasama gecirilmesi konusunda Tuzukler. (31)

Avrupa Cevre Ajansi

Avrupa Komisyonu ve uye devletlere cevreyle ilgili duzenlemelerin yapilmasi ve onlemlerin hazirlanip uygulanmaya konulmasi konusunda bilimsel, teknik ve mali bilgileri saglamak amaciyla Avrupa Cevre Ajansi kurulmasi konusundaki Tuzukler. (32)

Avrupa Cevre Etiketi

AB ulkelerinde cesitli cevre etiketlerinin (eco-label) hazirlanmasi ve yayginlastirilmasi uzerine, butun AB ulkeleri icin gecerli olacak AB Cevre Etiketi gelistirilmesi calismalari baslatilmis ve AB Bakanlar Konseyi'nin cikardigi 23 Mart 1992 tarihli ve 880 sayili Tuzuk ile AB Cevre Etiketi Sistemi kurulmustur. (33)

AB'nde Cevresel Etki Degerlendirmesi Uygulamasi

CED, cevre sorunlarini cozmek icin ozel olarak ortaya cikarilmis uc teknikten yalnizca birisidir. Bunlardan diger ikisi, Risk Yonetimi ve Maaliyet-Fayda Analizi olarak bilinir. Risk yonetimi, icme sularindaki nitratlar gibi tehlikeli maddelerin insan sagligi ve cevreye olasi zararlarinin hesaplanmasidir. Maaliyet-Fayda Cozumlemesi ise hemen hemen her karara uygulanabilen, uzunca zamandir kullanilmakta olan ekonomik bir teknik olarak her turlu mudahalenin maliyetinin ve faydalarinin belirlenerek toplam toplumsal refahi ne derece etkileyeceginin saptanarak karar verilmesi yontemidir. (34) Stratejik Cevresel Etki Degerlendirmesi (CED) ise cevre uzerinde olumsuz etkileri olabilecek etkinlikler ya da proje-planlar uygulamaya gecirilmeden once, onlarin cevresel etkilerini belirlemek, olasi riskleri saptamak, alternatif ve onlemleri arastirmak uzere yapilan bir calisma olup bu calismanin bilgileri yazili bir bicimde Rapor'a donusturulmektedir. Bu rapor, Stratejik CED raporu olarak bilinmekte olup etkinlik, proje ya da plana bu rapor dogrultusunda izin verilmekte ya da izin verilmemektedir. Boylece CED uygulamasi, cevre sorunlarini ortaya cikmadan engelleme niteligi nedeniyle, Onleyici Yaklasim'in en onemli teknik araclarindan birisi durumuna gelmektedir.

AB, cevreyi onemli olcude etkileyebilecek projeler icin herhangi bir faaliyetten once, riskleri belirleyerek, onlemleri aciklayacak ve oncelikle de cevresel etkileri ongorup alternatifleri saptayacak bir rapor hazirlanmasini isteyen bir Direktifi kabul etmistir. AB Cevre Direktifi, Turkiye'de goruldugu gibi, CED'ne tabi faaliyetleri EK I ve EK II biciminde duzenlemis ve EK I'deki projeler icin CED uygulamasi zorunlu tutulmusken, EK II'deki projelerin CED'ne tabi olup olmayacagini uye devletlerin takdirine birakmistir. (35)

AB capinda gonullu korumayi destekleme politikasi, bu Direktif cercevesinde belirli kamu ve ozel sektor projelerinin cevre ve dogal kaynaklar uzerindeki etkilerinin degerlendirilmesiyle ilgili 5 Temmuz 1985 tarihli (85/337 ve OJ L 175 numarali) Direktif ile ortaya cikmaktadir. Yonerge, ESPOO (Sinirlararasi CED Sozlesmesi) ile girilen taahhutleri hesaba katmaktadir. (36) Espoo Sozlesmesi, Sinirlarotesi CED Sozlesmesi olarak bilinmekte ve bir ulkenin sinirlari disina tasip cevre kirliligi yaratan etkinlikler konusunda alinacak onlemler ve CED Raporu olusturma surecinin hukuksal altyapisini belirlemektedir.

AB ulkeleri cercevesinde 1988 ve 1992 yillari arasinda toplam 1131 proje CED kapsamina alinmistir. (37) Bu da gostermektedir ki, binlerce onemli proje, AB duzeyinde ve diger ulkelerde CED kapsamina alinmakta ve CED uygulamasi gun gectikce yayginlasmaktadir.

Sinirasan etkinliklerde cevresel etkilerin degerlendirilmesi konusunda da cesitli girisimler olmustur. Bunlardan en onemlisi, Espoo Direktifi olarak bilinir. 1991'de Finlandiya'nin Espoo kentinde toplanan Birlesmis Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu, Sinirlarasiri CED Direktifi'ni kabul etmistir. Bu Direktifi, ABD ve AB dahil 28 ulke imzalamistir. Bu Direktif, devletlerin etkinligiyle ilgili sinirasan haklar konusunda ilk anlasma olarak degerlendirilmektedir. (38)

AB Cevre Hukukunun Gelismesi Acisindan Cevreci Partiler

AB bunyesinde cevre duyarliliginin artmasi, cevre konusunda onleyici eylemlerin alinmasi konusunda vatandas duyarliliklarini arttirmistir. Cevre duyarliliginin yukselisi, AB Cevre Politikalarinin gelismesini ve AB Cevre Hukukunun parcasi olacak uygulamalarin ve duzenlemelerin yayilmasina ve cesitlenmesine kaynaklik etmistir. Bu nedenle, AB ulkelerinde cevreci partilerin kurulusu ve halk destegini artirmalari ve hatta iktidar ortagi olarak politikalarin olusturulmasina katilmalari, AB Cevre Hukukunun gelismesinin onemli kaynaklarindan birisini dogurmustur.

AB Cevre Hukukuna katkida bulunan cevreci partilerin olumlu etkileri su bicimde siralanabilir: (39)

* Secilmis temsilciler olarak halka yakinlasma olanagi yaratacak bir calisma ofisi kazanmalari

* Mesruiyet kazanmalari

* Gucler dengesini kurmalari

* Guclu partiler ile ilgili politikalar olusturmalari

* Medyaya erisim anlaminda basari kazanmalari

* Destekcilerini arttirmalari

* Finansal destekler kazanmalari

* Protesto oylarini cekebilmeleri

Ozellikle Almanya, cevreci partilerin basarilari ve karar alma sureclerine katilim ornekleri ile AB Cevre Hukukunun gelisimine kaynaklik etmistir. Almanya'da cevreci partilerin secimlerde aldiklari oy oranlari soyledir: 1980'de % 1.5, 1983'de % 5.6, 1987'de % 8.3, 1990'da % 5.1, 1994'de % 6.9, 1998'de % 6.7,40 2002'de % 8.6 ve 2005'de % 8.1. (41) En az ayni oranlarda, AB organlarina da yansiyan cevre duyarliligi, AB Cevre Hukuku acisindan guclendirici bir unsur olmustur.

AB bunyesinde cevrecilerin oy orani 1999'da % 7.7 iken, 2004 'de % 5.7'ye dusmustur. (42) Ancak bu dusus, diger partilerin cevreci soylemleri ve uygulamalari ile aciklanabileceginden, AB Cevre Hukuku acisindan bu durumun bir kayip olarak gorulmemesi gerekir.

Avrupa Adalet Divani Kararlari

Bir ulkede hukukun kaynaklari siralanirken, Anayasa ile baslayip Yonetmelik ve Yonergelere kadar uzanan bir dizi kaynaktan soz edilir. Bu kaynaklar arasinda yargi kararlari ve uluslararasi sozlesmeler de bulunmaktadir. Uluslararasi sozlesmeler, kanun gucunde olduklari icin ic hukukta da baglayiciliklari bulunmaktadir. Ister ic hukuk kaynaklari isterse de uluslararasi hukukun kaynaklari olsun, yargi kararlari da hukukun kaynaklari arasinda onemli bir yer tutar. Yargi kararlari, ozellikle ictihatlar olusturarak uygulamalara ve daha sonra alinacak yargi kararlarina referans olusturmaktadirlar.

AB mevzuatinin tum uye devletlerde ayni sekilde yorumlanmasi ve uygulanmasini saglamakla gorevli olan Avrupa Adalet Divani; uye devletler, AB kurumlari, isletmeler ve kisiler arasindaki anlasmazliklarin cozumlenmesi yetkisine sahip olup her uye devletten birer kisi olmak uzere 25 hakimden ve 8 savcidan olusmaktadir. (43) Avrupa Adalet Divani'nin cok sayidaki davasinda Divana yardimci olunmasi amaciyla 1989 yilinda Divan bunyesinde Ilk Derece Mahkemesi (44) olusturulmus olup bu mahkemeler, siyasal ve anayasal olmayan ve bireyler tarafindan acilan cogunlukla cevre davalarina bakmaktadir. Ilk derece mahkemesinde gorulmekte olan davalarin buyuk kismini cevre ile ilgili olanlar olusturmakta (1997 yili itibariyla toplam 636 davanin 324'u cevreyle ilgili), bu davalari sirasiyla Topluluk kurumlarinin personel davalari, tarim ve balikcilikla ilgili davalar, rekabet ve devlet yardimlari, mallarin serbest dolasimi ve gumruk davalari takip etmektedir. (45)

AB Cevre Hukukunun gelisiminde Avrupa Adalet Divani olarak bilinen Avrupa Topluluklari Adalet Divani'nin bazi kararlarinin yon gosterici ve hukuksal durum yaratici etkileri olabilmektedir. AB bunyesinde topluluk hukukunun ust mahkemesi olan Adalet Divani, (46) yalnizca topluluk hukukunun tutarli ve birornek yorumlanmasini saglamakla kalmaz, tum uye devletlerin ve vatandaslarin hukuka uymasini da saglar. (47) Ayrica Adalet Divani, yorumlari ve kararlariyla herkesin; Avrupa kurumlari, uye devletler, ulusal mahkemeler ve tum bireylerin tabi oldugu sahici bir Avrupa hukukunun ortaya cikisini tesvik eder. (48)

Avrupa Adalet Divaninin bazi kararlari, cevre konusundaki hukuksal duzenlemelerin uygulanmasina yonelik yol gosterici ve zorlayici pratikler yaratmaktadir. Ozellikle Bilgiye Erisim Ozgurlugu konusunda 90/313 sayili (23 Haziran 1990 tarihli ve OJ L 158 sayili) Direktifin uygulanmasi konusunda Avrupa Adalet Divani'nin onemli kararlari bulunmaktadir.

KKTC'nde AB Cevre Hukukuna Uyum

Avrupa Birligi Cevre Politikasi, bir dizi eylem ve ilkeden olusan pratikler ile hukuksal kaynaklardan olusan genis bir muktesebat ile iliskilidir. Cevre politikasinin dayandigi ilkeler ve basarisi, AB Cevre Hukukunun gelisimi ile yakindan iliskilidir. Esas anlamda 1970'lerden sonra gelismeye baslayan ve 2000'li yillara gelindiginde onemli bir gelisme ve butunlesme gosteren AB Cevre Hukuku kaynaklari ve pratikleri, gelismekte olan bir cok ulkeye ornek olacak duzenlemeler ve uygulamalar yaratmaya devam etmektedir. Ancak, AB capinda bu onlemleri ve kaynaklari hakli olarak yeterli gormeyen ve gelismenin temel parametreleri arasina cevre kalitesini de yerlestirmeye calisan gruplar, gonullu kuruluslar ve siyasal partiler bulunmaktadir. Bu gonullu kurulus, grup ve partilerin cabalari, AB Cevre Hukuku'nun gelisiminde itici bir guc olmalari acisindan onemsenmelidir. Ayrica, AB'nin aday uye devletler ile imzaladigi Muzakere Cerceve Belgelerinde Muzakerelerin Icerigi basliginda AB muktesebati icerisinde Avrupa Adalet Divani Ictihatlarinin bulundugu da belirtilmektedir. (49) Boylece, Adalet Divani'nin cevre konusunda gelistirdigi ictihatlar, AB hukukunun parcasi durumuna gelmektedir.

AB Cevre Hukukunu olusturan temel hukuk duzenlemelerinin basarisi, elbette ki, uygulamadaki ciddiyet, esgudum ve sonuclari ile sinanmalidir. Bu konuda AB'nin olumlu bir pratik yarattigi kuskusuzdur. Calismanin butununu dikkate alarak AB Cevre Hukukunun dayandigi ilkeler soylece ozetlenebilir: (50)

* Yuksek cevre koruma standartlari

* Ihtiyatli Olma ilkesi

* Onleyicilik ilkesi

* Kaynaginda Onleme ilkesi

* Kirleten Oder ilkesi

* Butunlesme ilkesi

* Himaye Etme ilkesi

AB surecine uyum calismalarini en kisa zamanda baslatmasi gereken KKTC, AB ile yakin iliskilerde bulunan ve AB organlarinda temsilcileri ile varligini gosteren bir ulke olarak yukaridaki AB Cevre Hukuku ilkeleri temelinde cevre politikasini yeniden bicimlendirmek ve Cevre Hukuku mevzuat ve pratiklerini yeniden yapilandirmak durumundadir. Bu surecte en buyuk engeller; "her seye karsin kalkinma" anlayisina sahip yoneticiler ve onlarin uygulamalari ile bu cagdisi anlayisla hazirlanmis yetersiz cevre koruma standartlari ve cevre hukukuna kaynaklik eden duzenlemeler olacaktir. Bu surecte ilk atilmasi gereken adim; cevre mevzuatinin surdurulebilir gelisme ilkesi ve yukaridaki ilkeler isiginda yeniden gozden gecirilmesi, AB cevre mevzuatina uyumlulastirilmasi ve karar alma sureclerindeki karar alicilarin bu ilkeler dogrultusunda acil olarak bir egitim surecinden gecirilmesi olmalidir.

AB Cevre Hukukunun temel ilkeleri dikkate alinarak KKTC Cevre Hukuku ve pratiginin AB ile uyumlulastirilmasi surecinde dikkate alinmasi gereken baslica konular sunlar olmalidir:

* KKTC Anayasasi'nin 66. maddesi, cevre hakkinin da aralarinda bulundugu Ekonomik ve Sosyal haklari sinirlandirararak, cevre hakkinin gerceklesmesini "devletin ekonomik gelisme ile mali kaynaklarinin yeterliligine" baglamis ve AB Cevre Hukukunun temel ilkelerine aykiri bir kisitlama getirilmistir. Bu sinirlandirma, Anayasinin ilgili maddelerini ve bunlar arasinda yer alan cevre hakkina iliskin hukumleri etkisiz hale getiren bir sinirlandirma olarak karsimiza cikmaktadir. Bu sinirlandirma kaldirilmadan cevre hakkinin anayasal bir hak olmasi pratigi yaratilamaz.

* KKTC'de cevrenin korunmasi ile ekonomik gelismenin surekli ve dengeli gelisme politikasi ile uyumlu hale getirilmesine iliskin somut bir hukuksal yaptirimin bulunmayisi ve uygulamada ekonomik gelismenin oncelik olarak benimsenmesi, AB Cevre Hukuku oncelikleri ile celismektedir. AB Besinci Cevre Eylem Programi'nda Birlik Hukukunun tumu, surekli ve dengeli gelisme ilkelerine oturtulmaya calisilmistir. Ayrica, 2001-2010 yillari arasinda yururlukte kalacak 6. Cevre Eylem Programi'nda da surdurulebilir dogal kaynak yonetimini saglamak, temel amac olarak konulmustiur. KKTC Cevre Hukuku ve pratigi, AB Cevre Hukukunun temelini olusturan "surekli ve dengeli gelisme" ilkesi cercevesinde yeniden gozden gecirilmelidir.

* Cevresel Etki Degerlendirmesi Tuzugu'nun, AB CED Direktifi ve CED ile ilgili diger AB duzenlemeleri ve uygulamalari ile uyumlulastirilmasi gerekmektedir. Ayrica, AB'nin imzaladigi Espoo (Sinirlarotesi CED Direktifi) hukumleri ile CED Tuzugu'nun uyumlulastirilmasi gerekecektir.

* Cevre mevzuatinin yuksek cevre koruma standartlari koyacak bicimde yeniden gozden gecirilerek AB cevre politikasi ile uyumlulastirilmasinda ve bunun gerceklestirilmesi icin AB bunyesinde basarili cevre politikalari uygulayan ulkeler ile isbirligine gidilmesinde yarar bulunmaktadir.

* AB Cevre Hukukunun dayandigi onemli bir ilke, onleyicilik ilkesidir. Bu dogrultuda, cevre mevzuati ve pratiginin cevre sorunlari ortaya cikmadan onlemeye yonelik yeniden gozden gecirilmesi, onleyici yaklasimi destekleyen politika ve projelere oncelik verilmesi ve bunlarin tesvik edilmesi yoluna gidilmelidir.

* Cevre sorunlarini kaynaginda onleme ilkesi geregince, sorunlarin ortaya ciktigi yerde onlenmesi konusunda politikalar gelistirilmeli ve ozellikle tasra orgutlenmesinin yetki ve kaynaklari guclendirilmelidir. Bu dogrultuda, yerel yonetimlerin cevre koruma etkinliklerinin desteklenmesi amaciyla yerel yonetimlerin cevre korumaya donuk projelerine destek verilmeli ve tesvikler getirilmeli, cevre koruma etkinliklerinde yerel yonetimler guclendirilmelidir.

* Cevre sorunlarinin maliyetinin topluma odettirilmesinin onlenmesi amaciyla cevreyi kirletenlere yonelik agir yaptirimlar getirilerek caydiricilik saglanmali ve cevre kirliliginin maliyetini kirletenlerin odemelerini saglayan bir hukuk pratigi yaratilmalidir.

* Cevreyi havada, suda ve toprakta butuncul olarak goren cagdas bir anlayis ile cevrenin butun sektorlerde dikkate alinmasini saglamak, AB Cevre Hukukunun dayandigi butunlestirme ilkesinin geregidir. Bu anlayisin cevre mevzuati ve pratigine yansitilmasi gereklidir.

* Ozellikle buyuk kent merkezlerinin coplerinin acik alanda yakilarak hava kirliligi olusturulmasinin onune gecilmesi amaciyla KKTC bunyesinde acilen bir cop imha tesisi kurulmalidir. Hava kirliligini ortaya cikmadan onlemek, AB Cevre Hukukunun en onemli ilkesi olan Onleyici Yaklasimin bir geregidir.

* KKTC'nin el degmemis guzellikteki dogal varliklarini ve sahillerini yapilasmaya karsi korumak amaciyla AB Cevre Politikasi ilke ve hedefleriyle uyumlu olan ada capinda bir Cevre Duzeni Plani olusturulmali ve butun imar planlari ve planlama etkinliklerinin KKTC Cevre Duzeni Plani'na aykiri olmamasina dikkat edilmelidir.

Dipnotlar

(1) Nicholas Moussis, Avrupa Birligi Politikalarina Giris Rehberi (Istanbul, 2004), 30.

(2) 10 Mart 2001 tarihli, OJ C 80 sayili Anlasma.

(3) Bazi alanlarda hala oybirligi ile karar alinabildigi icin butunuyle oy birliginden vazgecildigi soylenemez.

(4) Moussis, Avrupa Birligi, 31.

(5) Rusen Keles ve Birol Ertan, Cevre Hukukuna Giris (Ankara, 2002), 230-1.

(6) Moussis, Avrupa Birligi, 341.

(7) Alexandre Kiss & Dinah Shelton, International Environmental Law (New York, 1991), 81.

(8) Kiss & Shelton, Environmental Law, 82.

(9) Kiss & Shelton, Environmental Law, 80-1.

(10) Kiss & Shelton, Environmental Law, 81.

(11) Sevim Budak, Avrupa Birligi ve Turk Cevre Politikasi (Istanbul, 2000), 277.

(12) Kiss & Shelton, Environmental Law, 81.

(13) Moussis, Avrupa Birligi, 340-1.

(14) Kiss & Shelton, Environmental Law, 81.

(15) Budak, Cevre Politikasi, 282.

(16) Kiss & Shelton, Environmental Law, 81.

(17) a.g.k.

(18) Budak, Cevre Politikasi, 286.

(19) Alexandre Kiss, Dinah Shelton, International Environmental Law (New York, 1991), 82.

(20) Sevim Budak, Avrupa Birligi ve Turk Cevre Politikasi (Istanbul, 2000), 287.

(21) Alexandre Kiss, Dinah Shelton, International Environmental Law (New York, 1991), 82.

(22) Keles, Ertan, Cevre Hukukuna Giris, 229.

(23) Budak, Cevre Politikasi, 290.

(24) Kiss & Shelton, Environmental Law, 82.

(25) Keles, Ertan, Cevre Hukukuna Giris, 229.

(26) Moussis, Avrupa Birligi, 342.

(27) Bu Direktifler konusunda daha genis bilgi icin bakiniz: Budak, 384-420 ve Jacqueline Dutheil de la Rochere, Le Droit Communatutaire de L'environment, La Documentation Francaise, No: 575, Paris, 1998, 131-5.

(28) De la Rochere, Le Droit, 234-5.

(29) Temmuz 1990 tarihli ve EU Directive 90/313/EEC, OJ L 158 numarali Direktif.

(30) Ismet Sungurbey, Hayvan Haklari: Bir Insanlik Kitabi (Istanbul, 1992), 54.

(31) 22 Temmuz 1992 tarihli 1973/92 ve OJ L 206 numarali Tuzuk ile 28 Temmuz 2000 tarihli 1655 2000 ve OJ L 192 numarali Tuzuk.

(32) 11 Mayis 1990 tarihli 1210/90 ve OJ L 120 numarali Tuzuk ile 5 Mayis 1999 tarihli 933/1999 ve OJ L 1977 numarali Tuzukler.

(33) AB Cevre Etiketi konusunda daha genis bilgi edinmek icin bakiniz; Avrupa Birligi'nde ve Turkiye'de Cevre Mevzuati (Ankara, 2001), 136.

(34) Neil Carter, The Politics of the Environment: Ideas, Activisim, Policy (Cambridge, 2001), 263-4.

(35) Stuart Bell, Environmental Law (London, 1997), 279.

(36) Moussis, Avrupa Birligi, 343.

(37) Bell, Environmental Law, 295.

(38) C. J. Barrows, Environmental Management: Principles and Practice (London and New York, 1998), 104.

(39) Timothy Doyle, Doug McEachern, Environment and Politics (London and New York, 2001), 113.

(40) A.k., 123.

(41) http://www.bundeswahlleiter.de 'den aktaran: http://www.parties-and-elections.de

(42) http://www.europarl.eu.int

(43) Iktisadi kalkinma Vakfi, http://www.ikv.org.tr/print.php?ID=934, 18 Ocak 2006.

(44) David Hughes, Environmental Law (London, 1996), 141.

(45) H. Wallace, and W. Wallace, Policy-Making in the European Union (Oxford, 2000), 25'den aktaran: Sat Dursun, http://www.danistay.gov.tr/5%20-%20ATAD.htm, 19 Ocak 2006.

(46) Avrupa Topluluklari Adalet Divani konusunda genis bilgi icin bakiniz; Brown, N.Jacobs., The Court of Justice of European Communities (London, 1983).

(47) Moussis, Avrupa Birligi, 64.

(48) A.k., 65.

(49) AB-Turkiye arasinda imzalanan Muzakere Cerceve Belgesi http://www.aa.com.tr/index.php?option=com_content&task=view&id=118&Item id=133, 19 Ocak 2006.

(50) Jan Jans, "Objectives and Principles of EC Environmental Law", G. Winter (ed.), European Environmental Law (Aldershout, 1996), 281-93.

Birol Ertan

Dogu Akdeniz Universitesi

Kivilcim Akkoyunlu Ertan

Turkiye ve Ortadogu Amme Idaresi Enstitusu (TODAIE)