Arapca ezana donus ve bunun kibris turk basini'ndaki yankilari.

Ozet 

Turkiye'de 1941 yilinda yasalastirilan Arapca ezan okuma yasagi, Demokrat Parti'nin iktidara gelisi ile 1950 yilinda ortadan kaldirilmistir. Yasagin kaldirilmasindan kisa bir sure once Kibris'ta Seyh Nazim Kibrisi taraf indan okunan Arapca ezan, Kibris Turk Basini'nda yillarca surecek olan ezan dili tartismasini da baslatmistir. Calismada, Kibris'ta yasanan ezan dili ile ilgili tartismanin gercek boyutlari, basindaki degerlendirmeler ve bunlarin Turkiye'deki gelismelerle baglantisi cercevesinde incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler: Kibris, Turkiye Cumhuriyeti, Ezan, Ezan yasagi, Seyh Nazim Kibrisi, Demokrat Parti, Kibris Medyasi, Naksibendiler

Abstract

The calling of Moslems to prayer in Arabic was prohibited in Turkey in 1941. This prohibition was eventually abrogated with the accession to power of the Demokrat Parti (Democratic Party) in 1950. However, in Cyprus a short while before the abrogation Seyh Nazim Kibrisi performed the call to prayer in Arabic and launched a debate that would last for years among the Cypriot media regarding the language of the call. This study will analyze developments concerning the language of the Moslem call to prayer in Cyprus through an examination of those discussions and assessments concerning the call which appeared in the press, the relationship between these discussions and developments in Turkey, and how the discussions on the language of the call to prayer grew to questioning the regime.

Keywords: Cyprus, Turkish Republic, Call to Prayer (Ezan), Bann of call to prayer, Seyh Nazim Kibrisi, Democratic Party, Cypriot Media

**********

Turkiye'de ezan 1932-1950 yillari arasinda Turkce okunmustur. (1) Turk Ceza Kanununun 526. maddesi 2 Haziran 1941 tarihinde 4055 sayili kanunla degistirilmis ve "Arapca ezan ve kamet okuyanlarin, uc aya kadar hafif hapis veya on liradan iki yuz liraya kadar hafif para cezasi ile cezalandirilmalari" karara baglanmistir. Ancak Demokrat Parti'nin iktidara geldigindeki ilk kararlarindan biri Arapca ezan okumaya getirilen bu yasagi kaldirmak olmustur. Turkiye Buyuk Millet Meclisi'nin 16 Haziran 1950 tarihli oturumunda 526. maddenin 1941'de degistirilmis Sekli (2) 5665 sayili yeni bir kanunla tekrar degistirilerek "Arapca ezan ve kamet okuyanlar" kismi madde kapsamindan cikarilmistir. (3) Boylece Turkce ya da Arapca ezan okuma serbestligi dogmustur. Kanun 17 Haziran 1950 tarihli Resmi Gazete'de yayinlanarak yururluge girmistir. Kararin Resmi Gazete'de yayinlanmasiyla Arapca ezanin serbest oldugu Basbakanlik tarafindan valiliklere telgrafla bildirilmistir. (4) Ilk Arapca ezan Fatih ve Beyazit camilerinde ayni gunun ogleninden itibaren okunmaya baslanmistir. (5)

Demokrat Parti'nin yasalastirdigi bu kanun degisikliginden kisa bir sure once Kibris'ta 12 Mayis 1950 tarihinde Seyh Nazim Adil Kibrisi tarafindan Lefkosa'daki Ayasofya Camii'nde okunan Arapca ezan uzun yillar Kibris Turk Basini'nin gundemini mesgul eden bir konu haline gelmistir.

Bu calismadaki amac, Kibris'ta Arapca ezana donusun Turkiye'deki gelismelerle ilintili oldugunu; konunun Kibris Turk Basini'nda nasil degerlendirildigini ve meselenin sadece ezan dili degil, Arapca ezan okuma yanlisi olan bazi kisilerin ozunde laik degerlere karsi olan dusuncelerini ezan dili bahanesi ardinda ileri surduklerini ortaya koymaktir. Nitekim Kibris'ta, o donemin tabiri ile, "taassup" veya "irticai" diye adlandirilan muhafazakar dini fikir ve soylemler ezan dilinin Arapca'ya donusturulmesi ile hararetlenmis ve tartismalar, konunun yalnizca "dil" sorunu ile sinirli kalmadigini gostermistir. Tum bu gelismeler, Kibris'ta ve Turkiye'de yayinlanan birkac gazetenin yorumlari dogrultusunda izlenmistir.

21 Nisan 1922'de Larnaka'da dogan Naksibendi tarikatinin Kibrisi Cemaati lideri Seyh Nazim, 1940'ta liseyi bitirdikten sonra Kibris'tan ayrilip Istanbul Universitesi Kimya Muhendisli gi Bolumu'nde okumak uzere Istanbul'a gelir. Ogrenimi sirasinda Naksibendi tarikatina katilir ve 1945 yilinda Sam'a giderek Seyh Abdullah Dagistani'nin yan inda tarikat egitimine devam eder. Dagistani'den ald igi emirle ayni yil Kibris'a donerek Ada'daki dini calismalarina baslar. (6) 1952 yilinda Sam'a yerlesen Seyh, bu tarihten sonra her yil Islam'in kutsal saydigi Uc Aylarda ailesi ile birlikte Kibris'i ziyaret etmeye devam eder. 1970'lerden itibaren tarikati Bati dunyasinda yaymaya devam eden Seyh Nazim hakkinda, 2006 Marti'nda "Islami esaslara dayali bir devlet modeli kurulmasi yolundaki goruslerin propagandasini iceren brosurler dagitildigi konusunda yapilan sikayetler uzerine" KKTC'de bassavcinin direktifiyle baslatilan sorusturma dosyasi Bassavcilik'a sunulmustur.

Ada'ya geldigi andan itibaren Islami faaliyetleri ile bas inin dikkatini cok onceden uzerine cekmis olan Seyh Nazim'in Arapca ezan okumak icin 1950 Mayisi'ni beklemesi, bir tesaduf degildir. Seyhin kendisinde bu cesareti bulmasi, Turkiye'deki gelismelerle ilintilidir. Bu tarihlerde Demokrat Parti, secim beyannamesinde halka soyle seslenmektedir:

   Iktidara gelindigi taktirde, partimizin, millete mal olmu s
   inkilaplar imizi ve gecirmekte oldugumuz son demokratik
   inkilab in elde edilmis neticelerini mahfuz tutmayi ilk ve en
   muhim vazife saymasi pek tabiidir ... (7)

Gerek burada belirtildigi, gerekse Adnan Menderes'in ileride hukumet programinda tekrar belirtecegi uzere, Ataturk Devrimleri millete mal olan-olmayan seklinde iki bolume ayrilmaktadir. (8) Iste, Demokrat Parti'nin iktidara gelirgelmez Arapca ezan yasagini kaldirmasinda dayandigi nokta Turkce ezanin millete mal olan ink ilaplardan say ilmadigi gorusudur. Gerek DP'nin hukumet program indaki bu gorus, gerekse iktidara gelmesinden sonra Eyup Sultan Turbesi'ni acmas i, partinin " Islami Kurtaran Parti" olarak de gerlendirilmesi icin yeterli sayilmistir. (9)

Turkiye'deki yeni hukumetin ezan dili konusundaki tutumundan cesaret alan Seyh Nazim'in bu davranisi Arapca ezan okumaktan daha derin boyutlar tasimaktadir. Tipki Turkiye orneginde oldugu gibi, ezan dili ile baslayan tartismalar, rejimin diger reformlarinin da tartisilir hale gelmesine yol acmistir. Seyh Nazim'in sadece Turkce ezan okunusuna karsi olmadigi, dolayisiyla olayin devletin Islam dinine "dil" alaninda mudahalesine karsi olustan daha derin bir anlam ifade ettigi, Seyh'in gerek Aile Kanunu meselesinde, (10) gerekse diger reformlara sozlu saldirilarinda rahatlikla gorulebilecek kadar aciktir. Nitekim, soz konusu olay Kibris'ta yayinlanan bazi gazeteler tarafindan basit bir "dil" meselesi olarak algilanmamistir. Ozellikle Fazil Kucuk, Halkin Sesi adli gazetesinde bu meseleyi "irticai" bir hareket olarak ele alip, ozelde Seyh Nazim'a fakat genelde onun temsil ettigi soylem ve dusunceye ates puskuren yazilar kaleme alir.

13 Mayis tarihli Halkin Sesi Gazetesi, Ayasofya Camii'nde gerceklesen Arapca ezan okuma olayini okuyucularina soyle duyurur: Seyh Nazim, Ayasofya Camii'ndeki vaazinin sonunda muritlerine, Arapca ezan okunmasini isteyip istemediklerini sorar. Daha onceden buna hazirlikli olan muritler, soruya olumlu yanit verirler ve bu muritlerden biri, derhal Arapca ezan okumaya baslar; fakat camidekiler tarafindan susturulur. Bunun uzerine Seyh Nazim Fetva Emini Hakki Efendi'nin yanina giderek Arapca ezan okumak icin kendisinden izin ister. Hakki Efendi'den olumlu ya da olumsuz bir yanit alamayan Seyh Nazim, minbere cikarak Arapca ezan okumaya baslar. Bu arada Hutbe ezanini okumakla gorevli olan Ayasofya Basmuezzini Hafiz Sefik Efendi de Seyh Nazim'a engel olamaz ve o da Turkce ezan okumaya baslar. Hutbe ezaninin Turkce ve Arapca okunmaya baslanmasi uzerine camide bulunan cemaat, olayi protesto eder, Ayasofya imamlari da herhangi bir tatsizligin onlenmesi amaci ile polisin yardimini ister. Seyh Nazim, camiye gelen uc polisin uyarilarini dinlemez ve din adina herseyi goze aldigini ifade eder. Polisler, Seyh Nazim'i camiden disari cikarmak konusunda Fetva Emini'nden olumsuz yanit alirlar. Cesaretlenen Seyh, Turkce ezan ve hutbe dinlemek isteyenlerin Sarayonu Camii'ne gitmelerini onerir ve soyle der: "Biz herseyi yapmaya karar verdik ve yapacagiz, hicbir kuvvet bizim onumuze gecemez." Seyhin bu sozleri uzerine cemaatten biri, Seyh Nazim'a Ataturk'un Turkiye'de kurdugu yeni rejimi harfiyen uygulayacaklarini ve kendisini istemediklerini belirtir. Seyhin buna yaniti ise "Ataturk de cehenneme gitsin siz de" seklinde olur. (11) Halkin Sesi Gazetesi, bu olayi, halkin heyecanlanmasina ve sinirlenmesine neden olan ve simdiye dek gorulmemis bir "irticai hareket" olarak degerlendirirken bu isi el altindan korukleyenlerin olup olmadigina dair bir soruyu da ortaya atar. Ayrica, bu harekete sebep olanlarin, hareketi tesvik edenlerin takipcisi olacagini bildirerek konu hakkindaki yorumunu yarinki nushasinda yayinlayacagini haber verir. (12)

13 Mayis tarihli Hursoz Gazetesi de olayin nasil cereyan ettigini belirttikten sonra, Seyh Nazim'in hareketini "dini ayine fuzuli ve yersiz bir mudahalede bulunmak" seklinde degerlendirir. Ayrica, yeni aile kanununa karsi tavirlarindan oturu Seyhi, demokrasinin getirdigi ozgurlugu ganimet sayarak Islam dinini gericilige alet etmekle suclar ve su satirlarla halki uyarir:

   Kibris Turk Cemaatinin yeni aile kanunlarina ve daha baska
   sosyal gelismelere kavusmak uzere oldugu bir zamanda, Nazim
   Efendinin menfi telkinatta bulunmasi ve bunu Yesiladamizin
   gobegindeki muhtesem Ayasofya Camii serifinde yapabilmesi
   cidden hazindir. Ilgili makamlarin bu hususa nazar-i dikkatini
   celbederken halkimizin da uyanik olmasi ve bu gibi yanlis
   telkinata kulak asmamasi sayani arzudur. (13)

Ertesi gun Halkin Sesi Gazetesi'nin sahibi ve basyazari Fazil Kucuk'un asagida deginilecek olan Seyh Nazim'i ve Fetva Emini'ni siddetle elestirdigi bir yazisi Halkin Sesi'nde yer alirken, Fevzi Ali Riza'nin Hursoz Gazetesi'nde de camilerde huzur istendigine dair bir yazi yayinlanir. Hursoz okunan Arapca ezanin "inkilapci Turk gencliginin oldugu kadar akli basinda her muslumanin da tepkisini cektigini, huzur icinde bulunmasi gereken camilerin yenilik dusmanlarinca fesat yuvasina cevrilemeyecegini" vurgular. (14) Fazil Kucuk ise soz konusu yazisinda Fetva Emini'nin olay karsisinda adeta Seyh'i destekleyen bir tavir sergilemis olmasini elestirir. Ezanin bir Arapca bir Turkce okunacagina dair verdigi fetvalar ile toplumla adeta alay ettiginin altini cizer ve ona istifa etmesini onerir. Elestirilerin asil hedefi olan Seyh Nazim ise Fazil Kucuk'e gore, "Adaya ayak bastigi gunden arkasini Fetva Eminine dayayarak bos buldugu cami kursulerinden daima irticayi korukleyen, gayya kuyusundan, cinden, periden baska agzindan bir sey cikmayan Sam'in rutubetli ve karanlik odalarinin basimiza musallat ettigi geri fikirli, zamanin ve bahusus Ataturk inkilabinin bir numarali dusmani" dir. Kucuk, yazisinin sonunda Fetva Emini'nin aciz kaldigi bu olay karsisinda Evkaf Murahhas vekilliginin harekete gecmesini salik verir. (15) Ayni tarihli nushada Lefkelilerin olayi protesto ettiklerine dair bir yazi ile, gazetede "Gunun Cilveleri" basligi altinda yazan kose yazari Yavuz'un bir yazisi yer alir. (16) Yavuz yazisinda, kutsal sayilan mabedin icinde hakaretler savurmanin kendisini din bilgini olarak niteleyen Seyh'e yakismadigini belirtmekte; ayni zamanda su sorulari ortaya atmaktadir: parasiz oldugunu soyledigi halde Seyh Nazim sik sik Sam'a gidip gelebilecek parayi nereden saglamaktadir? Evkaf dairesinin butun camilerde Turkce ezan okunmasi yolunda verdigi emre aykiri olarak Arapca ezan okumaktaki asil gayesi nedir? Ataturk'e hakaret etme cesaretini nereden bulmaktadir? Bu sorularin ardindan yazar, Seyh'i hem Kibris'ta hem de Sam'da destekleyenler bulundugunu ve bunlarin da kimler oldugunun bilindigini; fakat aslinda bu olayda asil suclu olanin Fetva Emini oldugunu belirtir. Ayrica olay aksami Seyh ile Fetva Emini'nin bulusarak aralarinda bir sonraki cuma gunu Ayasofya Camii'nde ezanin Turkce okunup okunmayacagini halkin onayina sunmak icin anlastiklarina dair bir bilginin de kendisine ulastiginin altini cizer. (17)

Seyh Nazim'in bu hareketi, olayin tekrarlamasina engel olunmasi yolunda Evkaf Murahhas Vekilligi'nin ve Fetva Eminligi'nin resmi makamlara basvuruda bulunmasina neden olur. (18) Sey Nazim, imam ve muezzinlerin gorevlerine mudahale edip Arapca ezan okuyarak camide huzursuzluga neden oldugu gerekcesi ile 23 Mayis tarihinde hakim onune cikartilir. Kendisine yoneltilen suclamalari reddeder ve dava 1 Haziran'a ertelenir. Seyh'in avukatligini Hintli Homi Cihangir Rustomci ustlenir. (19) 1 Haziran'da gorulen davaya Seyh Nazim elinde asasi, uzerinde hirkasi ve muritleriyle birlikte gelirken, dava salonu da meraklilar tarafindan doldurulur. Iddia makaminin sahidi olarak dinlenecek olan Fetva Emini Hakki Efendi'nin rahatsizligi nedeni ile mahkemeye gelmeyeceginin bildirilmesi uzerine, ifadesinin evinde alinmasina karar verilir ve bu amacla mahkemeye kisa bir sure ara verilir. Hakim Fehmi Bey, iddia makamini temsilen Yuzbasi Salih Efendi, Seyh Nazim ve avukati Fetva Emini'nin evine giderek kendisinin ifadesini alirlar. Oturuma tekrar baslandiginda Ayasofya Basmuezzini Hafiz Sefik'in ifadesine basvurulur ve dava 9 Haziran'a ertelenir. (20) 9 Haziran'da uc mudafaa sahidi dinlenir ve Seyh Nazim soyleyecek hicbir seyi olmadigini ifade eder. Bu kez mahkeme salonunu dolduran kisilerden, Seyh'in yakin muridi olarak taninan, Tatlici Mustafa Abdulkerim sirtindaki Sam hirkasi ile basinin dikkatini uzerine ceker. (21)

Son durusmada, mudafaa sahitlerinin birbirini tutmayan ifadelerinden anlasilacagi uzere (mudafaa sahidi Tatlici M. Abdulkerim'in yalanci sahadette bulundugu anlasilmistir), Seyh'in Arapca ezan okumaya olay gununden daha once karar vermis olduguna; bu nedenle de konunun onemsiz bir olaymis gibi degerlendirilmesinin mumkun olmadigina karar verilmis, Seyh sonucta 6 hafta hapis cezasina carptirilmistir. (22) Burada uzerinde durulmasi gereken nokta Seyh'in Arapca ezan okumaktan oturu degil, imam ve muezzinlerin gorevlerine mudahale edip camide huzursuzluga neden olmaktan oturu hapis cezasina carptirilmis oldugudur. Mahkumiyet kararindan kisa bir sure sonra M. Necati Ozkan Misirlioglu'nun yayinladigi Istiklal Gazetesi'ndeki bir haber dikkat cekicidir. Haber, Seyh Nazim'in affi icin Kibris Valisi Sir Andrew Wright'a 562 kisinin imzasi bulunan bir yazi gonderildigine ve imza toplanmasina devam edilecegine, daha once de ayni amacla Vali'ye 2287 imzali bir baska yazinin gonderilmis olduguna dairdir. (23)

12 Mayis'ta Seyh Nazim'in okudugu Arapca ezana Halil Fikret Alasya'dan 16 Mayis'ta yanit gelir. Alasya Tanri'nin her dili bildigini ve ayni zamanda kullarinin kendi milli dilleri ile ibadet edemeyeceklerine dair bir emri bulunmadigini belirtir. Alasya, ona gore Arapca ezan okumanin altinda yatan asil gercegi su sozlerle dile getirir:

   Ezanin Arapca okunmasinda israr etmekte ve murettep bazi
   hadiseler cikaranlarin hakiki maksatlarinin ne oldugunda
   kimsenin suphesi yoktur. Eger bunlar muvaffak olacaklarini ve
   Ataturk inkilabini bertaraf ederek Turk milletini eski cehalet ve
   irtica devrinin ucurumuna atabileceklerini umid ediyorlarsa
   simdiden sunu soyleyelim ki sonlari husrandir ... Turk milli
   birlik ve beraberligini cekemeyen ve Turk Devletini yikmak icin
   halkin mukaddesatini alet ederek calisanlar er gec maglup
   olacaklardir ... Turkiye'de bu gibi hadiselere sebebiyet verenler
   kanuni takibata ugramakta ve icabeden cezalara
   carptirilmaktadir. Kibris Hukumeti de Turkler aras inda birtakim
   nahos hadiselerin vukuunu onlemek icin icabeden tedbirleri
   almakta herhalde tereddut etmeyecektir. Bunun, cemaatin dini
   islerine karismak bakimindan hicbir munasebeti yoktur. Dini su
   vey a bu maksada alet edenlere karsi alinacak tedbirler mahalli
   huzur ve sukunu temin edece ginden dolayi cok isabetli
   olacaktir. (24)

Goruldugu uzere, Alasya'ya gore olay basit bir "dil" davasi degil Ataturk Devrimine yoneltilen "bir sabotaj" dir.

12 Mayis'ta Ayasofya Camii'nde bulunarak olaya sahit olan M. Raci Hoca'ya ait bir diger yazi Hursoz Gazetesi'nin 17 Mayis tarihli nushasinda yayinlanir. M. Raci, Seyh Nazim'i ezan dilinden once onu aile kanunu aleyhinde camiide sarf ettigi sozlerden oturu elestirir ve olayin orgutlu olabilecegine dair suphelerini su sozlerle dile getirir:

   Biz bu genc ve Darulfunun gormus efendiden neler beklerdik.
   Ilk isi Muslumanlari birbirinden ayirmak, halki birbirine
   gecirmek oldu. Halbuki Kur'ani Kerim'de "Fitne katillikten
   daha fenadir" buyrulmustur. Bugunlerde gazetelerde
   okudugumuza gore Ankara'da bir Ticanilik tarikati ciktigi
   malumdur. Mahkeme salonlarinda Arapca ezan okumaga,
   tekbir getirmege basladiklari da hatirlardadir. (25) Goruluyor ki
   ayni hal burada da cereyan ediyor. Acaba bu birbirine benzeyen
   vak'alar bir elden ve bir teskilattan mi talimat aliyorlar?
   Goruluyor ki kaynak birdir.

M. Raci kendisine yoneltilen Turkce ezan okumanin caiz olup olmadigi yonundeki sorulara caiz oldugu yolunda yanit verdigini; cunku onemli olanin ezanin "anlamini bilmek" oldugunu belirtir ve bu nedenle de Arapcasini bilmeyen bir Turk'un Turkce ezandan daha fazla etkilenerek Tanri yoluna kosabileceginin altini cizer. Son olarak da Turkiye'de ezanin Turkce okundugundan, Diyanet Isleri Baskaninin buna cevaz verdiginden dolayi ortada bir sorun bulunmadigini, bunun aksine bir harekette bulunmanin da dini ayinlere bir tecavuz olarak nitelendirilebilecegini ifade eder. (26) Yaklasik bir ay sonra, yine Hursoz'de yayinlanan bir yazisinda, Raci Hoca namazda Turkce Kur'an okunup okunamayacagi konusunda da fikrini belirtir. Ezanin Kur'an'dan olmadigi icin Turkce okunabilecegini ileri suren Raci Hoca, namazda Turkce okunamayacagini soyler:

   Allah buyurur ki (siz namazda Arapca Kur'andan kolayiniza
   gelen kadar okuyunuz). Bu emr-i ilahiye bakarak simdiye kadar
   hicbir millet ve mezhep kendi lisanina cevirerek namazda
   okumamis ve okuyamamistir. Elan israr edenler de vardir. Sen
   Turkce tercemeli Kur'ani bul oku, Rabbine istedigin gibi dua
   et ... Namazda Turkce Kur'an caiz degildir. (27)

21 Mayis'ta Hursoz'de A. C. G. imzali bir baska yazida yine Turkce ibadet meselesine deginilir. Bu yazida Osmanli Imparatorlugu'nun cokmesinde seyhlerin, softalarin onemli bir rol oynadigi ve bunlarin dini kendi cikarlarina alet ettiklerinden dolayi dinin ozunden uzaklasildigi konu edilir. Oysa artik bu devir kapanmis, laik Turkiye Cumhuriyeti kurulmustur. Ataturk'un, Turk'un yaptigi duanin anlamini bilmesi ve Tanri'ya oz dili ile seslenmesi noktasindan hareketle giristigi Turkce ibadet Kibris Turklerince takip edilmektedir. Bunu kotulemeye calisanlarsa Turkluge hakaret etmis sayilmalidirlar. A.C.G. 3-5 yildan beri Kibris'ta etrafina topladigi muritlerden cesaret alan Seyh Nazim'in hareketini "cirkin ve aydinlari uzen bir hadise" olarak degerlendirir ve Kibris Turklerinin Seyh'in yanlis propagandalarina kulak asmayarak, daima ileriye ve yeniye dogru ilerleyecegini sozlerine ekler. (28)

Mayis ayinin sonlarina dogru Halkin Sesi Gazetesi, bu tarihlerde layihasi yayinlanan Yeni Aile Kanunu hakkindaki Seyh Nazim'in olumsuz tutumunun uzerine gider. Kanunun bir an once yururluge girmesine katkida bulunmak ve halki bilgilendirmek amaciyla yazilar yayinlamaya baslar. Seyh'in kanun karsiti tutumunun amacini da "havayi bulandirmak ve Turk Aile Kanununun yururluge girmesini geciktirmek" olarak nitelendirir. Anlasildigi uzere Seyh Nazim kimi hocalarin ellerine Aile Kanunu aleyhinde yazilar iceren brosurler vermekte ve hocalar brosurlerle koy koy dolasarak bu fikirleri yaymaktadirlar. Seyh ortaya bir "sut kardes" meselesi atmakta ve Yeni Aile Kanununa gore bir kimsenin sut kardesi, sut kizi veya oglu ile evlenebilecegini soylemekte; ayrica "mehir"in caiz oldugunu ileri surmektedir. (29) Gazete bir sonraki nushasinda tutumunu biraz daha sertlestirecektir. Koylulerin bu brosurlere aldanarak kendilerine uzatilan kagitlari incelemeden imzalamamalari konusunda uyarida bulunan Halkin Sesi, Seyh'e seriatla yonetilmek istiyorsa Arabistan'a gitmesini onerecek ve "Elinde asasi, cenesinde kara sakali ile gerilik fikirleri yayan, kendine Seyh susu vererek saf koyluler arasinda nifak yaratmaya calisan, Turkiye'ye dil uzatan bu Mehdi Dellali" na soyle seslenecektir:

   Suriye'deki agabeylerine uyup Kibris Turk halkini cahil
   birakmaya ugrasma; Kibris Turk halkinin en tabii haklari onune
   setler cekmeye kalkisma. Buyuk Turk Inkilabina laf atacak
   kadar dil uzatmaga yeltenme: Mehdi safsatalari ile Kibris
   Turklugunu avutmaga kalkisma; cennet ve cehennem vaadleri
   ile oynadigin kozun boyasini degistirme. Bil ki Kuran'i Kerim
   senden olgun, senden dolgun dimaglar tarafindan bircok defalar
   tefsir edilmistir. Kurani Kerim en guzel bir kitaptir; bunu kendi
   kit gorusune uydurarak tefsire kalkisma, kendi kendini
   aldatma. (30)

Halkin Sesi, firsat buldukca catal, kasik ile yemek yemenin, kadinlarin carsafi cikarmalarinin, erkeklerin sakalsiz ve kulahsiz gezmelerinin, Frenk icadi karyolada uyumanin ve buna benzer seylerin seriata aykiri oldugunu dile getiren Seyh Nazim'a, 27 Mayis'ta Sam'la baglantisinin ne oldugu sorusunu sorar ve bu kisinin bazi cahil insanlari etkileyebileceginin altini cizer. (31) Birkac gun sonra Halil Fikret Alasya da ayni konuyu ele alarak, Aile Kanununa karsi cikan gorusun toplumu on dort asir evveline tasimak isteyen, Ataturk Devrimini yikmaya ve Turk halkini cehaletin, irticanin kucagina atmaya calisan bir grupca savunulabilecegini ifade eder. (32)

Yayinlanan Aile Kanunu Layihasi, Fazil Kucuk ile Necati Ozkan'in gazeteleri araciligiyla konu hakkinda tartismaya baslamalarina neden olur. Necati Ozkan'in 30 Mayis tarihinde halkin buyuk bir kisminin bu kanuna karsi oldugunu ve layihanin icinde topluma zarari dokunabilecek pek cok kisim oldugunu yazmasi, Fazil Kucuk'le aralar inda satasmaya dek varacak olan polemige yol acar. (33) Fazil Kucuk Necati Ozkan'i Aile Kanunu hakkinda ileri geri konusmak, Ataturk Devrimi dusmani Seyh Nazim'in muridi, yakin arkadasi olmakla suclar. Ayni zamanda Ozkan'in Halkin Sesi yazarlarini vatan haini, din dusmani gibi gostermeye calistigini ifade eder. (34) Aile Kanununun bir an once yururluge girmesini isteyen ve her firsatta bu konuyu gazetesinde dile getiren Fazil Kucuk, kanuna karsi cikanlari "bilgisiz, gerici" kimseler olarak tanimlar ve kanun aleyhinde propaganda yapanlarin asla basarili olamayacagi inancini tasir. (35) Ancak burada Aile Kanunu nedeniyle uzun sure soz duellosuna girisecek olan bu iki yazarin mumkun oldugunca ezan dili konusundaki goruslerine deginmeye calisacagiz.

Ezan dili ile ilgili mesele Kibris Turk Basini'na bu sekilde yansirken, Turkiye'de Arapca ezana donuse dogru hizla yol alinmaktadir. Adnan Menderes'in 1950 Haziran'i basinda Zafer gazetesi basyazari Mumtaz Faik Fenik'in konu ile ilgili sordugu bir soruya verdigi su yanit, tipki Turkiye basininda oldugu gibi, Kibris Turk Basini'nda da polemiklere neden olacaktir:

   Her taassup cemiyet hayati icin zararli neticeler dogurur.
   Cemiyet hayatinda esas degisikliklerin yapilabilmesi evvela
   taassup zihniyetinin yikilmasina baglidir. Bu hakikatin iyice
   kavranmis olmasi neticesidir ki Buyuk Ataturk birtakim
   hazirlayici on inkilaplara baslarken taassup zihniyeti ile
   mucadele etmek luzumunu hissetmisti. Ezanin Turkce
   okunmasi mecburiyeti de buyuk bir zaruretin neticesi olarak
   kabul edilmelidir. Zamaninda cok luzumlu olan bu mecburiyet
   ve tedbir diger tedbirlerle birlikte bugunun hur Turkiye'sine
   zemin hazirlamistir. Ezanin Turkce okunmasina mukabil cami
   icinde butun ibadet ve dualarin din dilinde olmasi garip bir tezat
   teskil eder gibi gorunur ... Aradan uzun y illar gectikten ve
   vaktiyle zaruri gorulen tedbire artik bir ihtiyac kalmadiktan
   sonra bunda israr bu sefer vicdan hurriyetine karsi bir taassup
   teskil eder. Simdi meselenin laiklik ve vicdan hurriyeti
   bakimindan halline sira gelmistir. Dini siyasete karistirmamak
   ve dini ibadetler amme nizamina ve umumi adaba aykiri
   olmamak sartiyla herkesin dini vecibe ve ibadetlerini serbestce
   yerine getirebilmesi vicdan hurriyeti icabindandir ... Halbuki
   umumi adaba ve amme nizamina hicbir aykirilik gostermeyen
   ezan meselesinde memnuiyetin devami laiklik prensibini menfi
   cihetten zedelemek manasini tazammun eder ...

   Bu izahimin milletimize mal olmu s inkilaplar imizin
   tamami ile korunacagi manasini tasidigini da ayrica tafsile
   luzum gormemekteyim. Hukumet olarak ezan meselesi
   hakkinda gorusumuz bundan ibarettir ... (36)

Menderes'in bu aciklamalarinin ardindan, Turkiye'de cikan Vatan Gazetesi'nin 8 Haziran tarihli nushasinda yayinlanan M. Sevki Yazman'a ait bir yazi bir gun farkla Istiklal Gazetesi'nde yer al ir. Boylece, Istiklal Gazetesi Halk in Sesi'ne zit bicimde ezan dili ilgili goruslerini ortaya koymaya baslar. Yazman laik bir devletin din islerine karismamasi gerektigini ifade eder ve Cumhuriyet Halk Partililerin Arapca ezana donusun bir irtica hareketine donusebilecegi, fesin, eski harflerin geri gelebilecegi yolunda ileri surdukleri iddialarin yersiz oldugunu; cunku Turk halkinin devrimi gercekten ozumsedigini belirtir. (37) Hikmet Afif Mapolar da Istiklal'de yay inlanan iki yazisi ile goruslerini ortaya koyar. Mapolar, Adnan Menderes'in soz konusu beyanatini devrin gereksinim duydugu "en buyuk manevi gida" olarak nitelendirir ve ezan dilinin Turkce olmasinda israr edenlerin camilerin kapilarini muminlerin yuzune kapatmak isteyen, vicdan ozgurlugunu yok etmeye calisan, kaprisleri ugruna bir toplumu kurban etmekten cekinmeyen insanlar olduklarini ifade eder. (38) Islam dininin esaslarsindan birinin din hurriyeti oldugu ve bu ortadan kalktigi takdirde, dinin manevi cephesinin yikilmis olacagini dile getirir. (39)

Necati Ozkan ise kaleme aldigi iki yazi ile hem konu hakkindaki goruslerini dile getirecek, hem de nicin bu mesele hakkinda suskun kaldigina iliskin kendisine soru yonelten Halkin Sesi Gazetesi'ne yanit verecektir. Ozkan, Seyh Nazim olayinin siyasi bir amac guttugu dusuncesine karsidir. Yetmis iki senelik Ingiliz yonetiminin din ozgurlugunu guvence altina aldigini, bu olayin Ingiliz yonetimini lekeledigini ve Kibris Turku ile hukumetin arasini acmaya hizmet ettigini dusunmektedir. Oyle ki Ingiliz idaresi altinda yetmis iki seneden beri polisin camiye mudahale ettigi gorulmemistir. Komunizme karsi nefret besleyen, din ozgurlugunu taniyan Ingiliz idaresinden memnun olduklarini gururla ifade eden Kibris Turk toplumu camilere mudahale edilmesi endisesini tasimaktadir. Cuma gunleri camilerde gorevli muezzin olmadiklari halde, Seyh Nazim gibi, fahri olarak hutbe ezani okuyan pek cok kisinin varligi bilinmektedir. (40) Halkin Sesi'nde 14 Mayis'ta yayinlanan (daha once deginilen Fazil Kucuk'e ait "Anlayamiyoruz" adli yazi) yazida, Seyh Nazim'in bos buldugu kursuden vaaz verdigi yolundaki haber gercegi ifade etmemektedir. Camide hutbe ezani okunurken ve hatip hutbe verirken cemaatin ezan ve hutbeyi sessizce dinlemesi sarttir. Bu nedenle cemaatten sessizligi bozan ilk kisi kim ise sorumlu da odur. Ayrica, Seyh Nazim ilk olarak hutbe ezanini okumaya basladigi icin ikinci bir sahsin ezan okumaya baslamasi da dinen yasaktir. Polisin cami icindeki olaya mudahalesi din ozgurlugune aykiridir; madem mudahalede bulunulmustur, o halde sorusturma genisletilerek olayin sorumlulari ortaya cikarilmalidir. Hic kimsenin ve hatta muftuluk disinda hicbir makamin dini ayinlerin sekil ve diline karismaya yetkisi yoktur. Ortada muftu de bulunmadigindan Fetva Emini ve Evkaf Idaresi'nin de buna karismaya hakki yoktur. Kibris'taki pek cok camide bugune dek Arapca ezan okunagelmistir; ancak birkac camide son zamanlarda ezan Turkce okunmaktadir. (41)

Necati Ozkan'in bu yazisinin ardindan Halkin Sesi'nden, kendisine yanit gelir. Halkin Sesi, Ozkan'in Seyh Nazim olayini "dine mudahale" olarak degerlendirmesinin yanlis oldugunu, aksine din ozgurlugunu alet ederek, basina her sarik gecirenin caminin resmi gorevlilerini gorev yapmaktan alikoymaya hakki olmadigini yazar. Dini merasimi idare eden cami gorevlilerinin, dualarini Turkce ya da Arapca okuyabileceklerini, cemaatin de yapmasi gerekenin gorevlilere uymak oldugunu; nitekim Seyh Nazim'in Arapca ezan okumaktan dolayi degil, resmi gorevlilerin isine mudahale edip camide huzuru bozmaktan dolayi yargilandigini vurgular. Dolayisiyla, bu sonucun dine bir mudahale olarak degil, camilerin din perdesi altinda bir anarsi yuvasina cevrilmesine engel olunmasi seklinde algilanmasi gerektigi uzerinde duran gazete, Turkce ezan ve Kuran konusuna da su satirlarla deginir:

   Kibris'ta simdiye kadar takip edilen siyaset bunlari Arapca
   yapmak ve halki cahil birakmakti. Guzel dinimizi Turkce
   anlatan yoktu. Kibris Turku Anavatandaki kardesleri kadar
   dinini ogrenmek ihtiyacindadir. Kur'an, ezan ve diger dualari
   Turkce yapmadikca din hususunda papaganlasmis kalmakta
   devam edecegiz. Kahir bir ekseriyet arasinda her gun ezilmekte
   olan Kibris Turku Allahina olan imani ve kanindaki temiz
   kuvvet ile olmemege calisirken; serefi ile mutenasip bir hayat
   seviyesine yukselmek icin durmaksizin calisirken, ulu
   camilerimizin minarelerinden gelecek seslerin Turkce olmasini
   kim istemez? 'Din hurriyeti' vardir diye tekkeler acilmasina,
   basa sarik sarilmasina musaade ederek ilim ve terakki
   yollarindan ayrilmaga; Arapca ogrenmege veya manasini
   bilmeden mirildanmak icin Arapca Kur'an mi ezberlemege
   baslayalim? (42)

Demokrat Parti'nin Arapca ezan okumaya getirilen yasagi kaldirdigini Istiklal Gazetesi 17 Haziran'da "Turkiye'de butun vatandaslar ezani arzu ettikleri dilden okuyabilecekler" baslikli bir haberle okuyucularina duyurur, Halkin Sesi'nde ise konu ile ilgili habere 22 Haziran'da yer verilir.

Bu arada, Istiklal Gazetesi, Vatan Gazetesi'nde yay inlanan Cemal Bardakci'nin bir makalesini 18 Haziran'da iktibas eder. Bardakci'nin yazisinda altini cizdigi nokta, devletin dine mudahale etmemesi, siyasi partilerin dini cikarlari ugruna kullanmamasi geregi ve Tanri ile kul arasina ucuncu bir sahsin giremeyecegidir. (43) Istiklal, 21 Haziran tarihinde de "dinsizlere ve dinsizlik cereyani acmak isteyenlere cevap teskil eden onemli bir makale serisi" basligi ile Ali Fuat Basgil'in makalelerini yayinlamaya baslar.

Arapca ezan yasagini kaldiran kanunun yururluge girmesi uzerine, Hursoz Gazetesi, yasagin kaldirilmasini son derece demokratik bir tutum ve cagdas uygarligin bir geregi olarak gordugunu, inkilaplar in zaten Turk toplumunca benimsendigini, Turkce ezanin da halkin kabullendigi inkilaplardan oldu gunu belirtir. Bu nedenle yasagin kalkmasi, ezanin Arapca okunacaginin degil, ezan dilini, Turk toplumunun kendi istegi dogrultusunda tercih edeceginin bir gostergesidir. Halkin, kendi vicdani fikri sonucunda zaten Turkce ezani yegleyecegini; dolayisiyla Arapca ezan yasaginin yururlukte kalmasinin bir anlami olmadigini; zaten bunun vicdan ozgurlugune bir tecavuz, Turk vatandasinin manevi kimligine de bir hakaret oldugunu ifade eder. Hursoz, inkilaplar in Turk halkinca o denli ozumsenmis oldugu fikrindedir ki Turk halkinin kendi dilinde okunan ezandan vazgecmeyecegi inancini tasimaktadir. (44) Fakat Turkiye'deki gelismeler bunun tam aksini gostermis ve ezan 1950'den itibaren Arapca okunagelmistir.

Turkiye'de Arapca ezan yasaginin kaldirilmasi hakkinda Halkin Sesi'nde yayinlanan ilk yazi 22 Haziran tarihinde Yavuz'un kaleme aldigidir. Yavuz, Demokrat Parti'nin iktidara gelirgelmez ezan meselesini ele almasinin beklenmedik bir olay oldugunu belirtir. Arapca ezana donusun, vicdan ozgurlugu ortusu altinda ileride eski harflerin, fesin, cok esliligin geri gelebilecegi yonunde bir baslangic olusturabileceginin altini cizer. (45)

Demokrat Parti'nin Arapca ezan okumaya getirilen yasagi kaldirmasi, Istiklal Gazetesi'nde Nihat Sami Banarli tarafindan ele alinir. Banarli, ezani Turkce okumanin, Arapca okundugu takdirde hapse atilmanin yillar boyu suren acayip laiklik anlayisindan baska bir sey olmadigini; Turk icin ezanin bir soz degil ses oldugunu; Ezana kelime verenin Araplar olmasina ragmen onu bir muzik ziyafeti haline getirenin Turkler oldugunu; gufteyi Islam dunyasindan alan Turklerin, onun cumlelerini oldugu gibi birakmakta bir sakinca gormediklerini soyler. Musluman Turk topraklarinda ilahilerin dilinin Turkce oldugunu; fakat ibadetin Kur'an diliyle yapildigini, bunun da Kur'an'a saygi gostermesini bilen Turk milletinin inceligi oldugunu belirterek aslinda, ezana Turklerin verdigi sesin, ezanin sozlerine milli bir nitelik kazandirdigi sonucuna varir. (46)

Bu arada, Kibris'ta 1 Ocak 1929'dan itibaren gecerli olmak uzere kaldirilan muftuluk makamini tekrar hayata gecirmek icin onerilerin yer aldigi Turk Isleri Komisyonu'nca hazirlanan 1949 Ara Raporu dogrultusunda bazi gelismeler basgosterir. (47) Hukumet Matbaasinda Turkce olarak satilmakta olan raporda, halkin oyuyla is basina gelecek bir muftunun secilmesinin elzem oldugu belirtilirken, secim usulleri de detayli olarak ele alinir. Ingiliz Idaresi, Kibris'ta muftuluk makaminin tekrar kurulmasi icin bir adim atar ve uc seneligine gecici olarak Turkiye'den bir muftu tayin edilmesine karar verir. (48) Goruldugu gibi, hukumet, gerekli kanunlar cikarilana dek secim isini askiya almis ve Turkiye'den getirilecek bir muftuyu daha uygun bir cozum olarak kabul etmistir. Oysa ki Kibris'a gelecek olan Muftu Yakup Celal Menzilcioglu, adaya geldigi ilk andan itibaren gerek Arapca ezan okutulmasi konusundaki uygulamalari, gerekse konservatif Islami faaliyetlerinden dolayi Ada'da barinmayi basaramayacak ve kisa surede istifa etmek durumunda kalacaktir.

Yeni muftu Yakup Celal Menzilcioglu, Kibris'a 12 Subat 1951 tarihinde gelir ve 31 Mart 1951'de ezanin Arapca'dan baska bir dilde okunmasinin seriata aykiri oldugu yolunda bir tamim yayinlar. Muftulugun bu tamimi 18 Nisan tarihli Istiklal Gazetesi'nde yay inlanir. (49) Halkin Sesi, Evkaf Dairesi'nin yayinlamadigi bu tamimin Necati Ozkan Misirlioglu tarafindan Menzilcioglu'nu ziyareti sirasinda kendisinden alindigini ve tamimden Evkaf Komisyonu'nun haberinin olmadigini belirtir. Ayrica, her gazeteye Evkaf Komisyonu'nca resmen gonderilmesi gereken bir tebligati Misirlioglu'na veren Muftu Menzilcioglu'nu kinadigini bildirir. (50) Bu arada, bu tamime iliskin "Bafli" imzasi ile Halkin Sesi'nde yayinlanan bir yazida yazar, Baf halki ile tamim hakkinda konustuklarini, halkin bunun gercek olduguna dair supheler tasidigini, haberin tekzip edilmesini beklediklerini yazar. Ayrica bu tamimin, din ozgurlugunu ortadan kaldirmaya calismak ve Kibris Muslumanlari arasina nifak tohumlari ekmek demek oldugunu ve muftunun buna hakki olmadigini belirtir. (51)

Mencilzioglu'nun Ada'daki faaliyetleri, Halkin Sesi Gazetesi'nde muftunun istifa surecine dek yer alacak ve Kibris'ta yasananlar Turkiye'deki bazi yazarlarin da dikkatini cekecektir. Mumtaz Faik Fenik, Bahadir Dulger, Falih Rifki Atay, Turk basininda bu konuya deginecekler hatta bu yazarlarin yazilari Halkin Sesi'nde iktibasen yayinlanmaya baslayacaktir. Muftuye yoneltilen suclamalar yalnizca Arapca ezan meselesi ile ilgili olmayip muftunun "Ataturk dusmani, inkilap dusmani, teokratik duzen yanlisi" olarak nitelendirilmesine kadar varacaktir. Suclamalar, muftunun, Seyh Nazim ve cevresindekilere cesaret vermesine, resmi bir evragin altina eski harflerle imza atmasina, Aile Kanunu hakkindaki olumsuz dusuncelerine ve bu kanunun kabulu ile dogacak cocuklarin gayrimesru olacagi yolundaki iddialarina, Ataturk devrimleri aleyhine propaganda yapmasina, fes ve carsaf giyilmesini tesvik etmesine dairdir. (52)

Halkin Sesi Gazetesi ile Muftu arasinda baslayacak amansiz cekisme nisan ayinda kendini gosterir. Mesele muftunun 20 Nisan 1951 Cuma gunu Ayasofya Camii'nde verdigi vaaza dairdir. Vaazdan sonra muftu, nisan ayinda Hursoz Gazetesi'nde Ahmet Emin Yalman'a ait bir makalenin iktibasen yayinlandigindan ve bununla kendisine tas atildigindan ve gerekli yasal sorusturmayi da actiracagindan soz eder. (53) Konuyu Halkin Sesi Gazetesi'ne getirir ve dini bilgisi olmayan kisilerin yazilar yazmaya basladiklarini, halkin Hursoz ve Halkin Sesi gazetelerini satin almamalarini camidekilere salik verir. Kendisinin "geri fikirli" olmadigini, Kibris'a para icin degil, Islami islah icin geldigini ve Kibris'ta da 200 kadar dinsiz oldugunu soyler. (54)

Halkin Sesi, yine Ayasofya Camii'nde muftunun verdigi bir sonraki Cuma vaazina (27 Nisan 1951) deginir ve sadece 60-70 kisinin dinledigi bu vaazda Menzilcioglu'nun, ezanin Arapca okunmasi gerektigini ve bu fikrinden donmeyecegini soyledigini belirtir. Bunun disinda muftunun su sozlerine de yer verir:

   Inkilap inkilap diyorsunuz be ... Nedir bu inkilap? Bak in Adnan
   Menderes ne dedi? Inkilap zaman inda din tahakkum altinda idi,
   istibdat vardi ... Ben bir radiyon (radyo) ald im. Misir'dan
   Arapca Kur'an ve Arapca ezan dinleyince radyonun parasi
   odendi dedim.

Halkin Sesi, muftuyu "inkilap" aleyhtari olmak ve cemaati camiden sogutmakla suclar. Muftunun, Kibris Turkleri arasinda 200 dinsizin bulundugunu soylemesini elestirerek su sozlerle muftuyu uyarir: "Ise Arapca ezandan ve Esselamualeykum'den ba slayarak vazifesine yanlis yoldan basladigina bir kere daha isaret ederiz." (55)

4 Mayis tarihli Halkin Sesi, Kibris Turklerinin hicbir kanuni mecburiyetleri olmadigi halde Turkiye'deki devrim hareketlerini harfi harfine uyguladiklarini, sapkayi, Latin harflerini kabul ettiklerini, kadinlarin kafes, pece ve carsaftan kurtuldugunu, Ataturk devriminin isigi ile kafalardan hurafeleri attiklarini, aydin ve ileri fikirli bir toplum olduklarini kanitladiklarini belirtir ve sozu ezan konusuna su cumlelerle getirir:

   Evkafin idaresi diktator ellerden bize gecince zorla degil seve
   seve ezani da Turkce okumaya basladik. Boylece din
   bakimindan da ileri bir adim attigimiza inaniyorduk.
   Turkiye'den bekledigimiz muftunun gelisiyle dini
   yukselisimizin hizlanacagi umidinde idik. Fakat esefle
   soylemek isteriz ki bu mevzuda umdugumuz daglara kar yagdi.
   Butun umitlerimiz bir anda sabun kopugu gibi sonuverdi. Hayal
   kirikligina ugradik. Butun bunlara sebep sayin muftunun yanlis
   icraati ve yakisiksiz sozleridir. Muhterem muftu efendi
   gelirgelmez ezanin Turkce okunmasini menederek Arapca yani
   Turk halkinin anlamadigi bir dille okunmasini emir
   buyurmustur. Buna sebep nedir? Turkiye'de son yapilan
   degisiklik ezanin mutlaka Arapca okunmasini tazammun etmez.
   Bu kanun tadili ile ezanin istendigi gibi okunmasi serbest
   birakilmistir. Yani dileyen Arapca dileyen Turkce okuyabilir.
   Eski kanunda Arapca okunmasi yasakti. Iste yeni kanun bu
   yasayi kaldirmistir. Bu kadar basit bir seyi anlayamamak ve
   ezanin Arapca okunmasinda israr etmek dinimize de bir
   hakarettir. Ezanin mutlaka Arapca okunmasini emreden bir
   ayet-i kerimeyi veya bir hadis-i serifi muftu efendi bize
   gosterebilirler mi? (56)

Halkin Sesi, bir sonraki nushasinda, 4 Mayis Cuma gunu Buyuk Cami'de ezani ve hutbeyi Turkce okuyarak ibadetlerini yapan Baf halkini Ataturk devrimi, dil ve dinlerine bagliliklarindan dolayi takdir ettigine dair bir haberi yayinlar ve eski Fetva Emini Hakki Efendi ile Muderris Dana Efendi'nin de Buyuk Cami'de bulunduklar ini belirtir. (57) Dana Efendi, Menzilcioglu'ndan sonra Kibris Muftusu olacak kisidir. Yine 4 Mayis Cuma gunu, Ayasofya Camii'nde Menzilcioglu'nun verdigi vaaz da gazetenin haberleri arasinda yer almaktadir. Bu kez konu ezan meselesi degil, muftunun camide esit davranmak kosulu ile cok esliligin dinen uygun oldugunu, Ada'daki dinsiz koylerin Allah tarafindan kitlikla cezalandirilacagini soylemesi ve valinin kendisini destekledigini belirtmesidir. Oyle ki, vali din aleyhine yayin yapan "edepsiz ve terbiyesizleri" terbiye etme, hatta memleketten cikartma isinin muftuye ait oldugunu soylemistir. Gazete, Ataturk'e "Allah taksiratini affetsin" diyen muftuyu, ikinci bir Menemen Olayi cikarmak niyeti ve Ada'daki aydinlar aleyhine acik bir tahrik yaratmakla suclamaktadir. (58) Ayrica, Seyh Nazim'in 4-5 gundur Lefkosa'daki Turunclu Camii'nde imamet ve hitabet vazifesi yaptigini belirterek Evkaf Dairesi'nden kendisine onay verilip verilmedigi sorusunu sormaktadir. (59) Nitekim, Seyh Nazim muftuden izin alarak Ada'daki vaazlarina devam etmistir. Sohbetlerinden birinde Islam dininde heykel olamayacagindan dolayi, Turkiye'de Ataturk heykellerine yoneltilen saldirilarin tamamen yerinde ve bu isi yapanlarin da cennetlik oldugunu soylemistir. Halkin Sesi ise 1951 Agustos'unda hala "Evkaf Idaresi'nin daha ne kadar zaman camileri bu geri fikirli adama serbest birakacagi" sorusunu yinelemek durumunda kalmistir. (60)

6 Mayis tarihli Halkin Sesi'nde Fazil Kucuk, muftunun Demokrat Parti'nin Arapca ezana dayanarak iktidara gectigini iddia ettigini ileri surer ve bu iddianin Turk milletini dunya kamuoyunda kucuk dusurdugunu belirterek sunlari ekler:

   Bize, dusunceli ve akilli Turk halkinin olgun reyleri ile mevkie
   gecen Turk hukumetine "bize Arapca ezan okutacaklari vaad
   ettikleri icin rey verildi" demek en buyuk bir hakarettir ve bu
   sebepten rey verenler olmussa, bu zavallilarin dar dusuncesini
   ispattan baska bir seye yaramaz. Menzilcioglu bunun boyle
   oldugunu iddia ederken butun Turkluge hakaret ettigini
   bilmelidir. (61)

Halkin Sesi'nin muftu aleyhine yazdigi yazilar, Istiklal Gazetesi'nde elestirilmeye baslanir. Misirlioglu, Halkin Sesi'ne yayinladigi yazilarda muftuye ve dine saygisizlik gosterildigi gerekcesi ile suclamalar yoneltir. Bunun uzerine Fazil Kucuk, iki bolum halinde yayinladigi yazilarinda, Ozkan'i muftunun tarafini tutmakla ve Seyh Nazim'la beraber hareket etmekle itham eder ve ezan dili ile ilgili olarak Misirlioglu'na soyle yanit verir:

   Ben bugun Turk Muslumanim. Dilim Turkce, dinim Hz.
   Peygamberin gosterdigi yol. Ben bu yolun dogrulugunu kabul
   eder, duami ezanimi kendi lisanimdan okunmasini ozlersem bu
   neden bir dinsizlik veya dine saygisizlik, hurmetsizlik olsun.
   Neden Arabin lisanini kabul etmedigim icin aforoz edileyim?
   Bir defa Islamiyette aforoz yoktur. Eger ben bilgisiz ve
   mutaassip bir hocanin her soyledigini kabul etmezsem benim
   ebedi istiratgahim zindan mi olacak? ... Ellerinde tuttuklari
   kara kapli ile vicdan hurriyeti vardir diye haykiranlara soruyorum:
   Ezanimi, duami, niyazimi kendi lisanimla yapmaktan neden
   beni mene calisiyor ve beni cehenneme gondermekten
   cekinmiyorsun? Nerede bu vicdan hurriyeti?

   Hayir biz Elhamdulillah Muslumaniz. Dinimize tamamen
   bagliyiz. Bunu da 1878'den beri ecnebi bir idare altinda
   gecirdigimiz gunler ispat edebilir. Ataturk'un cizdigi yoldan da
   bizi ne top ne tufek ne de olum cevirebilir. Kibris'in en ucra
   kosesinde yasayan 90'lik ihtiyarlarimizin basindaki sapkasi
   elindeki Latin hurufati ile okudugu gazetesi, carsafsiz, pecesiz
   torunlari ve Turkce okunan dua ezanlari, 25 senedir kabulunu
   istedigimiz Medeni Aile Kanunumuz Kibris Turklugunun ne
   oldugunu bize din onderligi etmek isteyenlere anlatacak bir
   delildir ... Kahrolsun irtica, kahrolsun kara kuvvet. Ya sasin
   Ataturk inkilabi. (62)

Mayis ayi ile birlikte Halkin Sesi'nde muftuye yoneltilen suclamalarin dozu artacaktir. 11 Mayis'ta, Halkin Sesi Ada'ya ayak bastigindan beri muftunun "irtica" yolunda oldugunu belirterek "Halkin anlayacagi bir lisanla Turkce ezan okunurken ezanin Arapca'dan baska bir dilde okunamayacagini soylemenin de irticanin koku" oldugunu ifade eder. (63)

Mayis ayinin sonuna dogru muftu, Ada'da ziyaretlere baslar. Kofunye ve Limasol'dan (Leymosun) sonra Baf'a gider. (64) Muftunun Baf'i ziyaret edecegi haberi uzerine, 25 Mayis'ta Halkin Sesi'nde ismini gizli tutan ve Baf'li oldugu anlasilan bir sahsin su sozleri dikkati ceker:

   Muftu Bey'in kasabamizi ziyaretlerine hicbir itirazimiz yoktur.
   Fakat bay muftu, Ataturk inkilabina candan bagli bir Turk
   kasabasina gelecegini unutmamali ve simdiye kadar soyledikleri
   sozleri kasabamizda tekrarlamaya yeltenmemelidir. Baf
   kasabasinda ezanimizi biz Turkce okutmaktayiz. Muftu Bey
   buna mani olmaya yeltenmemeli ve halkin hissiyatina hurmet
   etmelidir. Camilerimizde temiz Turk bayragi sanla dalgalandigi
   muddetce, dinimizin ahkamini Turkce olarak ogrenmeye ve
   Allahimiza kendi lisanimizla ibadet etmeye devam edecegiz.
   Tipki Ataturk Turkiyesi'nde oldugu gibi. Demokrat Turk
   hukumeti idaresinde dine mudahale olmadigi gibi, Demokrat
   Turk hukumetinden gelen Muftu bay Menzilcioglu'na Allaha
   ibadet seklimize hurmet etmesini rica edecegiz ... Baf
   ufuklarindan 'Tanri uludur, Tanri uludur' sesleri icten dogan bir
   imanla yukselirken Ataturk'un manevi huzurunda rahmetle
   egilir, Muftu bay Menzilcioglu'nu Kibris Turklugunun
   hissiyatina hurmetle davet etmeyi vatani bir borc bilirim. (65)

Gercekten de muftu 28 Mayis'ta Baf'i ziyaret eder. Fakat karsilastigi manzara hic de ic acici degildir. Baflilar, kendisini "Ataturk inkilaplar ina dil uzatan muftu istemeyiz", "Murteci muftu istemeyiz", "Ezan Turkce okunmalidir" seklindeki pek cok levha ile karsilamislardir. Bu arada levhalarin sokaklara yapistirilmasi icin belediyeden izin alinmasina karsin, polisin bazi kimselerin ifadesini alarak kendilerine dava teblig ettigi de haberler arasinda yer almaktadir. (66)

Muftu'nun Baf'i ziyaretinden 3 gun once (25 Mayis) Limasol'a yaptigi ziyaret dolayisiyla Ali Riza Hilmi, muftuye hitaben bir acik mektup yazar. Bu yazida, Turkiye'deki bakanlarin 14 Mayis'i kutlamak icin Bursa'da toplanarak basin hurriyetinden uzun uzun soz ettiklerini, Savunma Bakani'nin nutkunun bir yerinde ezanin Arapca ya da Turkce okunmasini serbest biraktiklarini soyledigini belirtir. Kibrislilarin da ezanin Turkce okunmasini istediklerinin altini cizen Ali Riza Bey, sozlerini Ziya Gokalp'in dinde ulusal dilin kullanilmasini isledigi "Vatan" adli siirinden alintilarla noktalar. (67) Gercekten de Milli Savunma Bakani Hulusi Koymen, Demokrat Par ti'nin Bursa'daki kongresinde, partinin, ezan dilini serbest biraktigini, ezani isteyenin Arapca isteyenin Turkce okuyabilecegini ve devletin bir mudahalesinin soz konusu olamayacagini ifade eder. (68)

Yakup Celal Menzilcioglu'nun Ada'da istenmedigine ve kendisinin inkilap dusmani olduguna dair haberler, muftunun istifa surecine dek hemen hemen her gun Halkin Sesi'nde yer alacaktir. Menzilcioglu, izinli olarak Ada'dan ayrilip Turkiye'ye donmek zorunda kalir. 23 Agustos 1951 tarihli Halkin Sesi'nde, muftunun bir daha Kibris'a donmeyecegi ve istifasini verdigi "Inkilap Dusmani Kibris Muftusu Geri Gelmeyecek" basligi ile halka duyurulur. Muftunun istifasi 1 Eylul 1951'den gecerli olmak uzere yururluge girer. (69)

Muftu'nun Ada'ya gelisi ile beraber Kibris'ta ezanin Arapca okutulmasi 1952 yili baslarinda Dr. Fazil Kucuk tarafindan tekrar ele alinir. Fazil Kucuk, Arapca ezana iliskin soyle bir tarihce verir:

   Memleketimizde Kibris Hukumeti tarafindan uzun seneler
   Muslumanlarin Vekili, daha dogrusu reisi diye taninan Evkaf
   Murahhasi Munir Bey, (70) Ingilizlere hos gorunmek dusuncesiyle,
   saltanat surdugu gunlerde cemaatin yaptigi muteaddit
   muracaatlari ve gazetelerin nesriyatini hice saymis ve ezanin
   Arapca okunmasinda israr etmis ve bu hal, yerine gecen yeni
   Evkaf Murahhasi Kemal Bey devrine kadar uzayip gitmisti.
   Nihayet yeni vazifesine baslarbaslamaz Kemal Bey, camilere
   gonderdigi tamimle bundan boyle ezanin Turkce
   okunabilecegini bildirmis ve bu yoldaki hareketi cemaat
   uzerinde cok iyi bir tesir birakmisti ... Fakat ne yazik ki Ataturk
   inkilabini tamamen hazmetmis Kibris Turklugunun karsisina
   gunun birinde Muftu Menzilcioglu isminde kut, haddinden fazla
   mutaassip, Kibris Turkunun simdiye kadar gormedigi bir
   murteci cikti. Biz ondan dinde islahat beklerken onun ilk isi
   ezanin Arapca'dan baska bir lisanla okunmasinin caiz
   olamayacagina dair meshur fetvasini cikarmak oldu ve
   aramizdan ayrilali daha dogrusu biz onu basimizdan
   uzaklastirali aylar olmasina ragmen ezan hala Arapca
   okunmakta devam ediyor.

Fazil Kucuk, Evkaf Murahhasi Kemal Bey'den, ikinci bir tamimle verdigi emri hatirlatip ezanin tekrar Turkce okunmasina gayret etmesini rica etmektedir. (71)

1954 yili basinda Kibrislilar kendi muftulerini kendileri secme hakkini elde ederler ve tek aday olan Baf Medresesi mezunu Dana Efendi, halkin oyu ile, muftu secilir. 17 Ocak 1954'te Lefkosa'ya muftu olarak gelen Dana Efendi, 9 Subat 1954'te kendisine sorulan bazi sorulara yanit olarak ezanin Turkce okunmasi hakkinda fetva verir. Bu fetvanin, Kibris'ta oldugu kadar Turkiye'de de takdirle karsilandigini; fetvanin yanlis oldugunun Turkiye'de iddia edilmedigini belirtir. (72) Nitekim, muftu 1954 yili Subati'nda Mustafa Kemal Dernegi'nce Turkiye'ye davet edilmistir. (73) Hatta, Kibris'ta ezanin Turkce okutulmasi Turkiye'de de birtakim girisimlerde bulunulmasina neden olmustur. Ayni tarihlerde, Turk Devrim Ocaklari Istanbul Teskilati, Diyanet Isleri Baskanligi'ndan Kibris'ta ezanin Turkce okutulmasindan ornek alinmasini istemis, bunun ardindan Turk Dilini Gelistirme Dernegi Baskani Halil Nimetullah da ayni dilegi Diyanet Isleri Baskanligi'na ileterek bundan boyle yalniz ezan degil, hutbe ve dualarin da Turkce okunmasini Baskanlik'tan istemistir. (74)

Kibris'ta ezan dili ile ilgili gelismeleri Turkiye'de gelisen olaylardan siyirarak ele almak dogru bir yaklasim gibi gorunmemektedir. Ileride deginilecegi uzere gerek 1961'deki girisimleri gerekse Halkin Sesi'nde 20 Nisan 1954'te Yavuz'un yayinladigi yaziyi az once sozu edilen gelismelerle iliskilendirmek gereklidir. Yavuz, Kibris'ta Turkce ezan okunmasi hakkinda Turkiye'de ovgu dolu yazilar ciktigini; oysa "gericilerin", Turkce ezan okunmasini hazmedemediklerini belirterek Istanbul'da cikan Yirminci Asir adli derginin 82. sayisinda yer alan halkin Turkce ezan lehindeki goruslerini iktibas eder. (75)

Dana Efendi Kibris Muftusu olduktan sonra bir yil kadar ezan Turkce okunur, daha sonra Arapca'ya donulur. Bu arada Turkiye'de de bazi girisimler soz konusudur. Islam dininde yapilmasi gereken reformlar uzerinde duran, emekli Cografya Ogretmeni, Dis Doktoru ve CHP Karagumruk Ilce Idarecisi olan Osman Nuri Cerman, bu konudaki tum goruslerini 1956 yilinda yayinlanan Modern Turkiye Icin Dinde Reform adli kitabinda toplar. Soz konusu reformlardan biri de ibadetin dili konusunu icermektedir. Butun ibadetlerin Turk diliyle yapilmasini ileri suren Cerman, (76) 1961 yilinda dinde reform hakkindaki dusuncelerini bir kanun tasarisi seklinde Kurucu Meclis uyelerine sunar. (77)

1961 Subati'nda ezanin Turkce okunmasiyla ilgili bir kanun teklifinin Temsilciler Meclisi Baskanligi'na verilecegine dair bir haber Turk Basini'nda yer alir. Teklif sahipleri, Ilhami Soysal, Altan Oymen, Omer Sami Cosar, Ismet Giritli, Ziya Muezzinoglu, Selami Savas ve Oktay Eksi'dir. (78) Ancak, haberin basinda yer almasindan bir gun sonra, haber tekzip edilir ve Anayasa, Secim Kanunu gibi Turkiye'nin son derece hayati davalarini kanunlastirmak icin kurulan Kurucu Meclis'in ezan dili gibi bir konuyla ugrasmak egiliminde olmadigi belirtilir. (79) Halkin Sesi, 25 Subat'ta bu kanun teklifini okuyucularina duyurur. Yalniz, kanun teklifinde belirtildigi uzere ezanin 1934'ten beri degil, 1932'den itibaren Turkce okutuldugunun altini cizmek gerekir. (80)

Kanun teklifi ile ilgili haberin Turk basininda yer almasindan bir gun once Halkin Sesi'nde yayinlanan bir yaziya da dikkati cekmek gerekir. Yazida Muftu Dana Efendi, butun sikayetlere kulaklarini tikayarak ezani ve hutbeyi Arapca'ya cevirmekle suclanmakta ve kendisine soyle seslenilmektedir:

   Arapca ezani isitmek, Arapca hutbeden zevk almak istiyorsa
   sandalyesini terk etmesi aksi takdirde Kibris Turkunun hakli
   taleplerine cevap vermek mecburiyeti karsisinda oldugunu
   anlamasini bir kere daha hatirlatir, inkilap gencli gine, Ataturk
   evlatlarina saygi ve hurmet gostermeye kendisini davet ederiz. (81)

Bu yazinin yayinlanmasindan bir gun sonra, bir anlamda da soz konusu yaziya cevaben, Dana Efendi bir bas in toplantisi yapar. Goreve basladigindan sonra bir yil kadar ezanin Turkce okundugunu, Amerika seyahatine gittiginde (Aralik 1954) kendisi Kibris'a donmeden once muezzinlerin, cemaatin baskisi uzerine ezani Arapca okumaya basladiklarini ifade eder ve sunlari ekler:

   Bir hadise cikmasin diye bu emrivaki karsisinda sukut ettik.
   Cebir kullanmak yoluna gitmedik. Magusa ve Girne'de ezanin
   Turkce okunmasina devam edildi. Binaenaleyh bu bir ricat
   degildir. Turkce okunmasinin caiz olduguna kaniim. Bir
   cekisme mevzuu ortaya atmak istemiyorum. Turkiye'de bu
   konu incelenmektedir. Ezanin Turkce okunmasi tehir ediliyor,
   iptal degil. Musait bir zamanda Turkce okutmaya
   baslayacagiz. (82)

Muftu, Turkiye'de konunun incelendigini soylese de Turkiye'de ezan dili hicbir zaman Turkce olmayacaktir. Nitekim, 1961 Mart'inda Orgeneral Cemal Gursel, bir basin toplantisinda, Turkce ezan ve Kur'an konusunda kendisine yoneltilen bir soruyu ortamin bunlari konusmaya elverisli olmadigi, boyle bir onerinin devletten degil, halktan gelmesi gerektigi seklinde yanitlamistir. (83) 1962 yilindaysa Cemal Gursel Ortadogu Teknik Universitesi'nin temel atma toreninde yine ayni sorunun kendisine sorulmasina bu kez soyle cevap vermistir:

   Ezan da Kur'an da Turkce okunmal idir. Butun dini islerin
   Turkce olmasi lazimdir; ancak, zorla olmamak
   sartiyla ... Kur'an'da "Ben Kur'an'i anlayasiniz diye Arapca
   getirdim" der. Bu Araplar icindir. Bizim de anlayabilmemiz
   icin, Turkce'ye cevrilmesi laz imdir. Kur'an bugun degil, iki bin
   sene sonra da insanliga yol gosterecek niteliktedir. Onu
   kavramak ve anlamak lazimdir. (84)

1960 yili basindaki bu gelismeleri Demokrat Parti'nin iktidarinin son bulusuna baglamak yerindedir. Arapca ezan okumaya getirilen yasagi Demokrat Parti kaldirdigina gore, partinin iktidardan ayrilmasi ile tekrar Turkce ezana donulebilecegi dusuncesi gundeme gelmistir. Bu dusunce tekrar 1967 yilinda, Birlik Partisi'nin birinci buyuk kongresinde Genel Baskan Huseyin Balan tarafindan, partinin ibadetin Turkce yapilmasina taraftar oldugu seklinde dile getirilmisse de Turkiye'de ibadetin Turk diliyle yapilmasi hicbir zaman gerceklesmeyecektir. (85)

Kibris Muftusunun yukaridaki aciklamalarinin hemen ardindan Halkin Sesi, muftuye yanit verir. Bu yazida, muftu, birkac murtecinin esiri olmakla ve is basina gelirgelmez ezani Arapca okutmakla suclanir. Muftunun cemaat dediginin Selimiye Camii'ne devam eden uc bes "yobaz" oldugu, bunlarin da yuz yirmi bin Kibris Turkunu temsil edemeyecegi kanisi vurgulanir. Kibris Turkunun (muftuyu baski altinda tutan birkac "yobaz" disinda) ezanin, dualarin ve Kur'an'in Turkce okunmasina taraftar oldugu belirtilir. Gazete, bu iddiasinin dogrulugunu kanitlamak icin muftuye, memlekette kac inkilapci kac karsi-inkilapci oldugunu anlamasi icin referanduma gidilebilecegi onerisinde bulunur. (86) Bir sonraki nushasinda da Ataturk'un Turk ulusunu seyhlerin, sariklilarin baskisindan, dinin suistimal edilmesinden kurtardigini; Kur'an'i Turkce'ye cevirterek herkesin Kur'an'in ne dedigini anlamasini sagladigini ve Kibris Turklerinin de Turkce uzerindeki bu israrinin sadece dinin gerceklerini ogrenmekten baska bir amac tasimadigini isler. (87)

Ezan meselesi 1969 Ocak'inda Halkin Sesi'nde yeniden ele alinir. Gazetede, Muftu Dana Efendi'nin ezan in Arapca okunmasini emretmesinin bir hata oldugu ve bu hatasini duzeltmesi gerektigi islenir. (88) Bu arada Gunaydin Gazetesi muhabirinin Dana Efendi ile yapt igi roportajin konu edildigi "Sayin Muftunun Beyanati Munasebetiyle" baslikli bir yazi dizisi, alti bolum halinde 7-12 Ocak 1969 tarihleri arasinda Halkin Sesi'nde yayinlanir. (89) Bu yazilarda belirtildigi uzere muftu, ezanin Arapca okunmasinin vebalini Kibris halkinin omuzlarina birakip kendisi isin icinden siyrilmaktadir. Halk, ezanin Turkce okunmasini gonulden kabullenmistir. Uc bes "yobazin" Turkce okunmasini istememesi uzerine muftuluk pes etmistir. Ayrica, muftunun Seyh Nazim ve grubunun cikardigi risalelerden haberdar olmadigini soylemesi buyuk bir rezalettir. O halde muftunun isi, gorevi nedir? Ortada, Seyh Nazim ve cevresindekilere ne yaptiklarini sormak cesaretinden yoksun bir makam vardir. Muftu, Ataturk'e hakaret edilmesine, gencligin Allahsiz olarak itham edilmesine, carsaf, pece, takke, cuppe, sakalin yeniden hortlamasina aldiris etmemektedir.

Halkin Sesi, 1969 yili Ocak ve Subat aylarinda ezan meselesine deginmeye devam eder, Turkce ezan okunmasi konusunda genclerin yardimlarini esirgemeyecegi ve yakinda minarelerde Turkce ezanin isitilecegi inancini tasidigini belirtir. Muftu Dana Efendiyi de gencli gin haykirislarina kulak vermeye davet eder. (90) Subat ayinda Halkin Sesi'nde Dana Efendi'nin Kibris'taki tum camilere 5 Subat 1969'dan itibaren ezan ve dualarin Turkce okunacagina dair bir tamim gonderdigi haberi yer alsa da bu haber Dana Efendi taraf indan tekzip edilir. (91) Tekzip meselesi, 6 Subat'ta Halkin Sesi'nde ele alir ve ezanin Turkce okunmasindan nicin endise edildigi sorusu ortaya atilarak ileride Kibris'ta mutlaka ezanin Turkce okunacagi ve bunu okutmamaya gayret eden muftunun gaflet uykusundan uyandirilacagi belirtilir. (92)

Kibris'ta ezan, Magusa'daki Ayasofya Camii'nde 1966 yilina dek Turkce okunmustur. (93) Anlasildigi uzere, Demokrat Parti iktidarinin karari ile Turkiye'de 1950'den itibaren derhal Arapca ezana donulmusken Kibris'ta durum farkli olmus ve Kibrisli Turkler, anavatandakilere oranla Turkce ezana daha fazla sahip cikmislardir.

Dipnotlar

(1) Basak Ocak, "Turkiye Cumhuriyeti'nin Laiklesme Surecinde Dinde Ulusal Dil Sorunu" (Yayinlanmamis Yuksek Lisans Tezi, Dokuz Eylul Unuversitesi, 1994).

(2) Turk Ceza Kanunu Butun Ek ve Degisikliklerile Beraber, ya. haz.: Mehmet Gorkey (Istanbul, 1943), 185-6. 2 Haziran 1941 tarihli bu kanundan once, Turkce ezan yerine Arapca ezan okumanin; Turk Ceza Kanunu'nun 163. ve 526. maddelerine ait bir suc olmadigi; 526. maddenin fikralari arasinda yer almaktadir. Hasiyeli Turk Ceza Kanunu, ya. haz.: Y. Cemal Koseoglu, 3. Baski (Istanbul, 1940), 535. 4055 sayili soz konusu kanunla, 526. maddenin 2. fikrasina "veya Arapca ezan ve kamet okuyanlar" bolumu eklenmi stir.

(3) Dustur, C. 31, 3. Tertip (Ankara, 1950), 2116.

(4) Zafer, 18 Haziran 1950.

(5) Cumhuriyet, 18 Haziran 1950.

(6) Huseyin Mehmet Atesin, Seyh'in Kibris'a gelisini su sozlerle aktarir: "Nazim Efendi, yeni huviyetine uygun bir kisve ile basta Fatih Sultan Mehmet'in kavuguna benzer sarikli bir tac, sirtta genis bir cubbe ve elde de asasi oldugu halde iskeleye adim atar. Simsiyah sakalinin cerceveledigi beyaz gulec yuzu, basindaki taylasanli beyaz tulbend sarigi ve karsisindakini hemen tesiri altina alan yesilimsi cakir gozlerinin sahin bakislari ile genc dinamik ve karizma sahibi birisi olarak dikkatleri uzerinde toplayip 'Kibrisi' mahlas ini da ileride alacak genc Nazim Efendi boylece kendisine tevdi edildigine inandigi misyonunu baslatmis olur." Huseyin Mehmet Atesin, Doktor Fazil Kucuk ve Seyh Nazim Kibrisi (Istanbul, 1997), 326-7.

(7) Cumhuriyet, Mayis 9, 1950; Yeni Asir, Mayis 9, 1950; Yeni Istanbul, Mayis 9, 1950; Zafer, Mayis 9, 1950.

(8) Adnan Menderes'in Konusmalari, ya. haz.: Mustafa Dogan, cilt I (Istanbul, 1957), 14.

(9) Cetin Ozek, Devlet ve Din (Istanbul, tarihi yok), 542.

(10) Bu tarihlerde Kibris'ta, Ser'i Hukuktan Medeni Aile Kanunu'na henuz gecilmemisti.

(11) Atesin, Seyh Nazim'i protesto eden kisilerin Osman Sakir ve kitapci Seyfi Akdeniz oldugunu, polise haber verenlerin de Osman Sakir ile Hafiz Sefik oldugunu belirtir. Atesin, Fazil Kucuk, 356.

(12) "Cok Cirkin Bir Hadise: Camilerde Murteciane Hareketlere Firsat mi Veriliyor?", Halkin Sesi, Mayis 13, 1950.

(13) "Ayasofya Camiinde C ikan Nahos Bir Hadise Munasebetiyle", Hursoz, Mayis 13, 1950.

(14) "Camilerimizde Huzur Isteriz", Hursoz, Mayis 14, 1950.

(15) Fazil Kucuk, "Anlayamiyoruz", Halkin Sesi, Mayis 14, 1950.

(16) "Lefkeliler Seyh Nazim'in Irticai Hareketini Protesto Ederler", Halkin Sesi, Mayis 14, 1950. Asil ismi M. Kazim Bedevi olan Yavuz, Kibris'ta 1947-8 yillari arasinda toplam 11 sayi yayinlanan Zirilti adli mizah gazetesinin sahibidir.

(17) Yavuz, "Pazar Sohbeti", Halkin Sesi, Mayis 14, 1950.

(18) "Seyh Nazim Hadisesi", Halkin Sesi, Mayis 14, 1950.

(19) "Seyh Nazim Mahkemede", Halkin Sesi, Mayis 24, 1950.

(20) "Seyh Nazim Mahkeme Huzurunda", Halkin Sesi, Haziran 2, 1950.

(21) "Seyh Nazim Davasi", Halkin Sesi, Haziran 10, 1950.

(22) "Camide Rahatsizlik Cikaran Seyh Nazim 6 Hafta Hapse Mahkum Edildi", Halkin Sesi, Haziran 11, 1950; "Nazim Hoca Davasi Dun Sona Erdi", Hursoz, Haziran 11, 1950.

(23) Istiklal, Haziran 20, 1950.

(24) H. Fikret Alasya, "Turkce Ezan", Halkin Sesi, Mayis 16, 1950.

(25) Ticani tarikatina mensup iki kisi, 1949 Subati'nda TBMM'nde Arapca ezan okumuslardir. Detaylar icin: Ocak 1994, 109.

(26) M. Raci Hoca, "Irticaa Dogru mu? Asla", Hursoz, Mayis 17, 1950.

(27) Raci Hoca, "Namazda Turkce Kur'an Okumak Caiz midir?"; "Namazda Arabca Okunmasi", Hursoz, Haziran 25, 1950.

(28) A. C. G., "Din Inkilabi-Bir Hadise Gecmis Yillara Nisbetle", Hursoz, Mayis 21, 1950.

(29) "Faydasiz Bir Ugrasma", Halkin Sesi, Mayis 24, 1950.

(30) "Kibris Turkunun Ceyrek Asir Ozledigi Aile Kanunu Bir Seyh (!) Elinde Oyuncak Olamaz", Halkin Sesi, Mayis 25, 1950.

(31) "Aile Kanunu ve Seyh Nazim", Halkin Sesi, Mayis 27, 1950.

(32) H. Fikret Alasya, "Ne Guzel Bir Muhalefet ve Demokrasi", Halkin Sesi, Haziran 2, 1950.

(33) Halkin Sesi, Haziran 2, 1950.

(34) "Seyh Nazim memlekete ayak basar basmaz irtica ve gerilikten baska bir gaye gutmeyen vaazlarina basladigi zaman ilk defa buna karsi bas kaldiran kafa tutan biz olmusuzdur. Bizim bu cesaretimizden kuskulanan Misirlioglu Necati, Seyh Nazim'a yaklasmis onun muridani sirasina girmis ve eline aldigi tesbihle Seyhin en samimi dostlarindan biri olmustu ... Nazim Hoca gibi gerilik ve Ataturk inkilabini baltalayan bir adami destekleyen ve onun hapisten kurtarilmasi icin imzalar toplayan ... sizlerin galiba kim oldu gunuzu cemaat anlamadi zannediyorsunuz." Dr. M. Fazil Kucuk, "Iftira ve Curnalcilik, Halkin Sesi, Haziran 27, 1950. Seyh Nazim'la Necati Ozkan'in arasindaki yakinlik Peristerona Muhtari Osman Zeki tarafindan da dile getirilmistir. Osman Zeki, N. Ozkan'in 16 Haziran tarihli Istiklal Gazetesi'nde Peristerona Medresesi'nin Osman Zeki vesilesiyle kiraya verildigini iddia etmis ve Osman Zeki de yanit hakkini kullanarak kiraya verilme isinin koylulerin onayi alindiktan sonra Evkaf Dairesi'nce gerceklestirildigini belirterek sunlari eklemistir: "Siz Seyh Nazim'in arkasina takilarak sizinle hemfikir olmayanlara birer birer catmaya basladiniz ... Eger size taraftar olmayanlara sagdan soldan catmak istiyorsaniz buna diyecegimiz yok fakat koylere kadar taraftarlik yapip Muslumanlari birbirine gecirmeyiniz. Bu cemaata yaziktir, gunahtir." Osman Zeki, "Necati Beye Cevap", Halkin Sesi, Haziran 21, 1950.

(35) Fazil Kucuk, "Acaba Ne Bekleniyor?", Halkin Sesi, Aralik 5, 1950.

(36) Cumhuriyet, Haziran 5, 1950; Yeni Sabah, Haziran 5, 1950. Metin, Mayis 6, 1950 tarihli Hursoz Gazetesi'nde de yayinlanmistir.

(37) M. Sevki Yazman, "Ezan Meselesinde Hakikat Nedir?", Istiklal, Haziran 9, 1950.

(38) Hikmet Afif Mapolar, "Vicdan Hurriyeti", Istiklal, Haziran 11, 1950.

(39) Hikmet Afif Mapolar, "Din Hurriyeti", Istiklal, Haziran 13, 1950.

(40) M. Necati Ozkan, "Hukumetle Turk Halk inin Arasini Acmak Isteyenlere Firsat Vermeyecegiz", Istiklal, Haziran 13, 1950.

(41) M. Necati Ozkan, "Ibadetimizin Sekil ve Lisanina Hic Kimse Mudahale Edemez", Istiklal, Haziran 14, 1950.

(42) "Hakikatlar Degistirilemez", Halkin Sesi, Haziran 15, 1950.

(43) Cemal Bardakci, "Taassuba, Irticaa ve Laikli ge Dair", Istiklal, Haziran 18, 1950.

(44) "Yanlis Anlasilmasin Ataturk Inkilabi Olmemis ve Olmeyecektir", Hursoz, Haziran 18, 1950.

(45) Yavuz, "Bakalim Daha Neler Isitecegiz", Halkin Sesi, Haziran 22, 1950.

(46) Nihat Sami Banarli, "Ezana, Ezan Sesine ve Inanmaya Dair", Istiklal, Temmuz 13, 1950.

(47) Turk Isleri Komisyonu, 11 Haziran 1948 yilinda kurulmus ve 20 Ocak 1949 yilinda Aile Kanunu, Ser'iye Mahkemeleri, Muftuluk, Evkaf, Maarif olmak uzere 5 konuda hukumete onerilerde bulunmak uzere bir Ara Rapor sunmustur. Muftulukle ilgili bolum icin bakiniz: Turk Isleri Komisyonunun Ara Raporu 1949 (Lefkosa, 1950), 23-7.

(48) "Hukumet ve Kibris Turklugu", Halkin Sesi, Eylul 1, 1950, "Kibris Muftusu", Halkin Sesi, Temmuz 5, 1950.

(49) Bafli, "Infial Uyandirdi", Halkin Sesi, Nisan 25, 1951.

(50) "Necati Misirlioglu'na Cevabimiz", Halkin Sesi, Nisan 25, 1951.

(51) Bafli, "Infial Uyandirdi", Halkin Sesi, Nisan 25, 1951.

(52) Mumtaz Faik Fenik, "Kibristaki Muftuluk", Zafer, Temmuz 3, 1951. Bahadir Dulger, "Kibris Muftusu", Zafer, Haziran 12, 1951, Halkin Sesi, Haziran 16, 1951. Falih Rifki Atay, "Kibris'tan Mektup", Ulus, Haziran 24, 1951. "Gene Kibris Muftusu", Ulus, Temmuz 5, 1951. "Kibris Muftusunun Hezeyanlari", Ulus, Temmuz 12, 1951.

(53) Yalman, makalesinde, Muslumanligin gerilige alet edilmesinin yobazlarin sucu oldugundan soz etmektedir. Ahmet Emin Yalman, "Yeni Neslin Imani", Halkin Sesi, Nisan 21, 1951.

(54) "Sayin Muftunun Dunku Vazu Nasihati", Halkin Sesi, Nisan 21, 1951.

(55) "Muftunun Cuma Gunu Nasihatini Yalniz 60-70 Kisi Dinledi", Halkin Sesi, Nisan 28, 1951.

(56) "Muhterem Muftu Efendi Ne Yapmak Istiyor?", Halkin Sesi, Mayis 4, 1951.

(57) "Turkce Ezan Baflilari Takdir Ederiz", Halkin Sesi, Mayis 5, 1951.

(58) "Muftu, Memlekette Isyan mi Cikarmaga Ugrasiyor?", Halkin Sesi, Mayis 5, 1951.

(59) "Nazim Hocaya Kursu mu Verildi?" Halkin Sesi, Mayis 5, 1951. Seyh Nazim, bu faaliyetlerini surdurmeye devam etmistir. Halkin Sesi'nin deyimiyle Menzilcioglu'nun Ada'ya gelisiyle beraber "ondan yuz bularak calismalarina hiz veren" Seyh, Evkaf Idaresi'nce hitabetten men edildigi halde, muftu tarafindan kendisine izin verildigini ileri surerek 3 Agustos 1951'de Ayasofya Camii'nde vaaza tesebbus etmis ve camide huzursuzluga neden olmustur. "Ayasofya Camii'ndeki Yakisiksiz Hadise", Halkin Sesi, Agustos 4, 1951.

(60) "Seyh Nazim Sillurada", Halkin Sesi, Agustos 21, 1951. 1952 Ocaki'nda Seyh Nazim'in hala vaazlarina devam ediyor olmasi, Fazil Kucuk tarafindan, Evkaf'in gevsek ve korkak yonetim anlayisina baglanir ve Evkaf Murahhasi Kemal Bey, "parcala ve idare et"e dayanan Ingiliz siyasetini uygulayarak mevkiinde kalmaya calismakla suclanir. Dr. M. Fazil Kucuk, "Seyh Nazim ve Evkaf", Halkin Sesi, Ocak 10, 1952.

(61) Dr. Fazil Kucuk, "Menzilcioglu Mucadeleye Haziriz", Halkin Sesi, Mayis 6, 1951.

(62) Dr. Fazil Kucuk, "Istiklalciler Bugun de Muftucu Oluyor! II", Halkin Sesi, Mayis 10, 1951.

(63) "A Muftu", Halkin Sesi, Mayis 11, 1951.

(64) "Muftu Limasolda", "Muftu Efendi Bafta", Halkin Sesi, Mayis 27, 1951.

(65) "Halkin Sesi Direktorlugune", Halkin Sesi, Mayis 26, 1951

(66) "Muftu Baf'ta: Baflilar Sokaklara Muftuye Ihtar Eden Levhalar Yapistirdilar", Halkin Sesi, Mayis 29, 1951.

(67) Bir ulke ki camiinde Turkce ezan okunur, Koylu anlar manasini namazdaki duanin, Bir ulke ki mektebinde Turkce Kur'an okunur, Kucuk buyuk herkes bilir buyrugunu hudanin; Ey Turk oglu iste senin orasidir vatanin. Ali Riza Hilmi, "Muftu Efendiye Acik Mektup", Halkin Sesi, Mayis 31, 1951.

(68) "Savunma Bakaninin D.P. Bursa Kongresinde Nutku", Zafer, Mayis 15, 1951.

(69) "Bay Menzilcioglu'nun Istifasi Hukumet Tarafindan Kabul Edildi", Halkin Sesi, Agustos 29, 1951. "Kibris Muftusu Azledildi", Halkin Sesi, Eylul 1, 1951.

(70) Sir Mehmet Munir, 11.08.1925-03.11.1948 tarihleri arasinda Evkaf Murahhasligi gorevini ustlenmistir.

(71) Dr. Fazil Kucuk, "Ezan", Halkin Sesi, Mart 19, 1952.

(72) "Muftu Basin Toplantisi Yapti", Halkin Sesi, Subat 24, 1961.

(73) Dunya, Subat 20, 1954.

(74) Dunya, Subat 25, 1954.

(75) Yavuz, "Allahu Ekbercilere Ithaf", Halkin Sesi, Nisan 20, 1954.

(76) Osman Nuri Cerman, Modern Turkiye Icin Dinde Reform (Istanbul, 1956).

(77) Fehmi Yavuz, Din Egitimi ve Toplumumuz (Ankara, 1969), 22. Ahmet Gurtas, Ataturk ve Din Egitimi, (Istanbul, 1982), 17. Ayrintili bilgi icin bakiniz: Hasan Huseyin Ceylan, Cumhuriyet Donemi Din-Devlet Iliskileri, cilt II, (Istanbul, 1990), 129-45.

(78) "Ezanin Turkcelestirilmesi Hakkinda Bir Kanun Teklifi", Ulus, Subat 23, 1961.

(79) "Ezana Dair Teklif Yok", Ulus, Subat 24, 1961.

(80) Ilk Turkce ezan 29 Ocak 1932'de Kusadasi'nda Hafiz Sadik Bey tarafindan okunmustur. Anadolu, Subat 2, 1932. Daha sonra da 30 Ocak 1932'de Istanbul'da Fatih Camii'nde Hafiz Rifat Bey tarafindan once Arapca sonra da Turkce olarak okunmustur. Cumhuriyet, Anadolu, Yeni Asir, 31 Kanunusani 1932.

(81) "Inkilaba Hiyanet", Halkin Sesi, Subat 22, 1961.

(82) "Muftu Basin Toplantisi Yapti", Halkin Sesi, Subat 24, 1961.

(83) Cumhuriyet, Mart 3, 1961.

(84) Cumhuriyet, Mayis 12, 1962.

(85) Cumhuriyet, Ekim 22, 1967.

(86) "Muftu Tarziye Vermelidir", Halkin Sesi, Subat 25, 1961.

(87) "Dinimiz", Halkin Sesi, Subat 26, 1961.

(88) "Ezan Turkce Olmalidir", Halkin Sesi, Ocak 3, 1969.

(89) Atesin, roportaji yapan Gunaydin Gazetesi Kibris muhabirinin, "Halkin Sesi kadrolarina yakinligi bilinen bir zamane genci Resat Akar" oldugunu belirtir. Atesin 1997, 235-6 ve Atesin, Kibrisli "Musluman"larin "Turk"lesme ve "Laik"lesme Seruveni (1925-1975) (Istanbul, 1999), 78. Oysa ki Resat Akar, gazetecilik hayatina 1972 yilinda baslamis ve soz konusu goreve 1977 yilinda atanmistir. Resat Akar, Ataturk'cu Kibris Turkleri (Istanbul, 1981). Akar, boyle bir roportaj yapmadigini belirtmektedir. Kendisi su anda Cumhuriyet Gazetesi'nin Kibris muhabiridir. Tam metinler icin bakiniz: Atesin, Fazil Kucuk, 183-97.

(90) "Genclige Minnettariz", Halkin Sesi, Ocak 21, 1969.

(91) "Ezan ve Dualar Turkce Okunacaktir", Halkin Sesi, Subat 4, 1969.

(92) Atesin, Fazil Kucuk, 240-2.

(93) Detaylar icin bakiniz: Atesin Fazil Kucuk, 366-77.

Basak Ocak

Dokuz Eylul Universitesi