A journey towards the edge of life: traveling with three favorite male authors/Bir kadin yazar hayran oldugu erkek yazarlarla yasamin ucuna yolculuk duslerse: Tezer Ozlu'den kafka, svevo ve pavese'ye.

Tezer Ozlu, a woman writer who was lost to the Turkish Literary Community at an early age, was an admirer of three well known authors: Franz Kafka, Italo Svevo and Cesare Pavese. Following are her memoirs from a voyage to the gravesites of these authors. Poignantly, the visits at the three graves became Ozlu's own voyage "towards the edge of life." At each grave, Ozlu sensed strong relations between the life stories of the three authors, the life stories of their fictional characters and her own life story. For this reason, there are frequent quotations from the works of Kafka, Svevo and Pavese in Ozlu's writings. Furthermore, the cities in which these authors lived had a great deal of influence on Ozlu's works. She personified Torino in her narration of the suicide of Pavese, described Prague along with the labyrinths created in Kafka's novels and expressed Svevo's contradictory feelings about Trieste. Having produced a large number of significant works during her very short lifetime, Tezer Ozlu passed away having bequeathed rich samples of 'intertextuality to Turkish literature.

Key Words: Woman, loneliness, voyage, cities, time, life, meaning.

Ozet 

Turk edebiyatinin genc yasta yitirdigi kadin yazar Tezer Ozlu, hayran oldugu dunyaca unlu uc erkek yazarin, Franz Kafka, Italo Svevo ve Cesare Pavese'nin mezarlarina yaptigi, ama aslinda yasamin ucuna dogru aldigi notlari bize armagan eder. Ozlu, her uc mezarin basinda da, onlarin yasam oykuleri ve roman kahramanlari ile kendisi arasinda guclu baglar hisseder ve sik sik alintilar yapar. Yazarlarin yasadigi kentlere buyuk onem verir. Pavese'nin intihariyla Torino kentini, Kafka'nin romanlarinda yarattigi labirentleri kapsayan Prag'i ve Svevo'da celiskiler yaratan Trieste'yi kisilestirir. Kisacik omrune bir cok Onemli yapiti sigdiran Tezer Ozlu, metinlerarasilik gibi bir edebiyat olgusunun cok duyarli Orneklerini birakarak, aramizdan ayrilir.

Anahtar Kelimeler: Kadin, yalnizlik, yolculuk, kentler, zaman, hayat, anlam.

"Hicbir zaman sakin olamamak belki de benim yazgim."

Italo Svevo (1)

"Yeryuzunun gozyaslari sonsuzdur. Biri aglamaya basladiginda, bir baska yerde, bir baskasinin gozyaslari diner."

Samuel Beckett (2)

Turk edebiyatindan bir Tezer Ozlu gelir gecer. Kimdir Tezer Ozlu?Hayran oldugu dunyaca unlu uc erkek yazarin mezarlarina yaptigi, ama aslinda 'yasamin ucuna (1) docgru planladigi yolculuk notlariyla bizi tanistiran bir kadin yazarimiz.

Tezer Ozlu, 1943 yilinda Istanbul'da dogar. Avusturya Kiz Lisesi'nde okur. 1978'de Eski Bahce adli oyku kitabi yayimlanir. Bu kitap, dergilerde cikan Oykulerden olusur. 1980'de Cocuklugun Soguk Geceleri adli romani cikar. Bu roman, cocuklugun baskilarla yasaklananlarini, icinde duyarak aktardigi yogunlugu yansitir. 1983'te Auf den Spuren eines Selbsmords (Bir Intiharin Izinde) adli anlati/romanini yazar. Bununla 1983 Marburg Yazm Odulu'nu kazanir. Yapitini daha sonra Yasamin Ucuna Yolculuk adiyla dilimize cevirerek, bir anlamda yeniden yaratir.

1986 yilinda kanserden kurtulamayarak Isvicre'de hayata veda eder. Olumunun ardindan, 1987 yilinda ilk Oyku kitabinin basilisindan sonra yazdiklari da eklenerek, Eski Bahce--Eski Sevgi adiyla yeni bir kitap cikarilir. 1995'te Leyla Erbil tarafindan, Tezer Ozlu'den Leyla Erbil'e Mektuplar adi altinda bir metin hazirlanir. Aralarindaki mektuplasmalari kitap haline getirmek, Ozlu ve Erbil'in yillar once birbirlerine verdikleri bir sozun sonucudur. 1990'da Ozlu'ye ait kimi gunce ve anlati parcalari Kalanlar adli kucuk bir kitapcikta toplanir. Ozlu'nun bir cogunu Almanca yazdigi bu parcalari, ablasi Sezer Duru Turkce'ye cevirir. Ayrica, Zaman Dill Yasam adli senaryosu basilir. Ablasi Sezer Duru tarafindan Tezer Ozlu'ye Armagan adli bir calisma hazirlanir. Burada, onun hakkinda yazilanlar, belgeler ve fotograflar yer alir. Gergedan dergisi, 13. sayisinda Tezer Ozlu icin ozel bir "fotobiyografi" yayimlar. Yukanda sozu edilen Ozlu'nun kendi yapitlari ve onun ardindan yakin dostlari tarafindan hazirlanan calismalar, Yapi Kredi Yayinlari tarafindan bir dizide toplanir.

Tezer Ozlu'yu tum yasama ve yazma seruveni boyunca hep sorgulamaya iten sey nedir? Onun sorgulamasini, yasama yonelik ve edebiyata yonelik olarak iki boyutlu dusunmek mumkundur. Yasamin geneli icin en buyuk sorgulamasi, sinif, dusunce ve firsat esitligindeki farkliliklar nedeniyle bir insanin digeri uzerinde gerceklestirdigi tahakkum uzerinedir. Edebiyatla ilgili icinde kopan firtinalar ise, bu yazida aktarmaya calisacagimiz yogun duygusal baglanti denemeleriyle kendini gosterir. Edebiyatin en onemli araci olan dil, binlerce yildir eril-egemen, yani kadin dilini, dunyasini disanda birakan bir baski duzeni icinde uretilmistir. Ayni sekilde, eril cinsiyet hanesine yazilanlarin da sanslari esit degildir. Onlarin arasinda da beyaz, heteroseksuel, ust-orta sinif ve toplumsal kurallar yiginina uyum gibi, eril olmanin tum gereklerini yerine getiremeyenler saf disi kalmaya mahkumdurlar. Edebiyat, antik gelenekten modernizme dek dominant erkekler icin, kendi yarattiklarini yine kendileri icin yaratan bir dogalliga sahiptir. Kurallar onlarindir, sonuclar da surekli onlari yuceltir. Burada bu tartismaya fazlaca girmeye gerek yoktur. Zaten bu yazinin hedefi bu sorunsal etrafinda Tezer Ozlu gibi bir kadin yazarimiz ve onun ilgi duydugu erkek yazarlarla hayatin kirilganligi cizgisinde kurdugu platonik ama edebi bir solen olan iliskinin karsilastirilmasidir. Simdi, ozetle belirtilmesi gereken, Ozlu'nun, 'metinlerarasi' ozelligi, parcalanmis benlik uzerinde duyarliligi, es-zamanli ve es-mekanli dusunceleriyle bu parcalanmisligi surduren sizofrenik anlatimlari, insanin yalnizligi ve aci ile kurdugu bagin bizi yonlendirdigi; bu yonlendirmenin de cesitli kavramlar araciligiyla surdugudur. Bu sayede, dunyaca meshur uc erkek yazara ulasma yolundaki bir kadin yazanmizi izleyebiliriz.

Ozlu, yirminci yuzyil sonu Turk edebiyatinin kadin dili seruvenine, Italo Svevo, Cesar Pavese ve Franz Kafka'nin izinde yuruttugu Yasamin Ucuna Yolculuk adli anlatisiyla essiz bir katkida bulunur. Bu metnin varolus nedeni, sozu edilen uc yazarin mezarini ziyaret etmek ve bunlari bir anlatida toplamaktir. Ozlu, hayati boyunca Svevo, Pavese ve Kafka'ya hayranlik duymustur. Ne yazik ki, her uc yazar da Ozlu'nun aciyla yogrulan yasamina yeni aci mayalari katmislardir. Belki de burada 'ne yazik ki' sozu bir haksizliktir. Cunku, Tezer Ozlu, yasamini insanin aci dolu seruvenine adamistir. Bu nedenle de yalnizca bu duyarliliga sahip yazarlarla en yakin iletisimi kurabilmistir. Onun saygiyla anilacak yazma cabasi, Turk edebiyatinin kadin yazarlari icinde sonsuz bir takdirle karsilanacak boyutlardadir. Genc bir yasta, bedensel ve ruhsal olarak aciya belendigi bir hastaliktan, kanserden Olen Tezer Ozlu, kisa yasamina yogun bir edebiyat birikimini sigdirmis, yasarken yayimlayamadiklari, onun ardindan okurlariyla bulusturulmustur. Ama Yasamin Ucuna Yolculuk, bizim calismamiz acisindan, Turk edebiyatinin basucu kitaplarindan biridir.

Yasamin Ucuna Yolculuk, birden ona kadar numaralanan bolumlerden olusur. Anlati, kendisinin de Pavese gibi 9 Eylul'de, Pavese'nin intiharindan yedi yil once dogdugunu soyleyerek baslar. Mezarlarini ziyaret icin ciktigi uc yazara iliskin kentleri dolastigi yolculuklariyla devam eder. Yazarlarin yasadigi kentler, oralarda gittikleri kahveler, dogduklari evler, birlikte yasadiklari yakinlari ve kaldiklari--intihar ettikleri--oteller, gomulu olduklari mezarliklarla anlam arayisi seruvenine cikilir. Tezer Ozlu, en on safta metinlerarasiligi (3) kullanir. Metnin basrolunde ise, yalnizlik, aci, olum takintisinin sonunda ortaya cikan parcalanmislik vardir. Ve Ozlu'ye uc rol arkadasi eslik eder: Kafka, Svevo ve Pavese. Bu oyunda mekanlar, mezarliklar, tabuta benzetilen asansorler, yalnizlarin sigindigi tren garlari ve soguk otel odalaridir.

Kafka, Pavese ve Svevo'dan Ozlu'ye Kalanlar

Her uc yazarin da yasam oykuleri, Tezer Ozlu'yu derinden etkileyen motiflerle kaplidir. Franz Kafka, onu sarmalayan bir kent olan Prag'da, mimarinin dayattigi mekansal kaliplara bir de insani baskiyi ekleyen bir baba otoritesi altinda yasamistir kisacik omrunu. Seneler sonra, gencecikken gomuldugu mezarda bile kurtulamayacaktir babasinin baskisindan ve babasi, Kafka'nin ustune gomulecektir. Kafka, yarattigi sorunsallarin icine dolanan ve kendi zihinlerinden dis otoritelerin baskisina, oradan mekanin kusatmalarina dek ruhsal ve bedensel her turlu karabasanlarla orulu karakterler kuran bir yazardir. Ama, onun biyografisini yazan arkadasi Max Brod'dan ogreniriz ki, Kafka aslinda gundelik yasaminda, kurmaca karakterlerinden cok farkli, neseli ve rahat gorunen biri gibi durmaktadir. (4) Ama bu tutumu, onun ic dunyasi hakkinda bir saptama yapmamiza olanak vermez. Kafka'nin metinlerinde ordugu kisilere bictigi yasam sekilleri, onun ruh dunyasina sakladiklari hakkinda, yazarin gundelik yasamindaki iliskileri ne baglamda olursa olsun, cok ic acici bir tablo cizmemektedir. Romanlarinda yansittigi gibi, kentin yutan dehlizleri, ruh dunyasinda da benzer krokiler cizer.

Tezer Ozlu'nun zihninde alintilar yaparak yasadigi Pavese'ye gelince, onun da biraktigi miras tipki Kafka'ninki gibi celiskilerle doludur. Pavese, hayati boyunca yalnizlik uzerine gitmis, aforizmalarinda da kurmaca karakterlerinin diyaloglarinda da insanin caresizligini ve olumu beklemekten baska bir secenegin bulunmadigini yineleyip durmustur. Ozlu, hayran oldugu yazarlarin mezarlari araciligiyla, yazdiklari arasinda bag kurmayi denerken Pavese'nin yasadigi kentin tipki Prag gibi basrolde oldugunu dusunur. Pavese'nin Torino'su, insani intihara surukleyen imgelerle yukludur. Bu kent bogucu, urkutucu, korkutucu ve insanin ustune yigilan bir kenttir. Burada hayatina kendi iradesiyle son veren Pavese, "biz dunyaya kendi kendimize aci cektirmek icin geldik" (s. 25) (5) dedirtir kahramani Stefano'ya. Ve bu aciya son vermek icin, Felice Meydani'na acilan koridorun sonundaki odada, Roma Oteli 305 numarada intihar eder. Cimitero Principali mezarligina gomulu Pavese'nin intiharindan, yagmuru, ruzgari, bulutlari gizleyen kent de sorumludur (s. 99).

Svevo ise hayran olunan uc yazar icin de en kipirtili kentte, Trieste' de yasar. Trieste, Prag ya da Torino gibi degildir. Svevo'nun mezarligi da, yasadigi hayatin standartlari da diger yazarlarinkinden farklidir. Svevo, en unlu romanlarindan biri olan La Coscienza di Zeno (Zeno'nun Bilinci)'ndeki kahramani Zeno'ya benzer bir yasam duzeninde, uzun bir hayata sahip olmustur. Ama bu onun hicbir zaman huzuru bulamayan bir insan olmasini engelleyememistir. Canli bir parki andiran bir mezarda gomulu yazarin, "hicbir zaman sakin olamamak belki de benim yazgim" sozu, Tezer Ozlu icin daima pesinden surukleyici bir etki yaratmistir (s. 77).

Tezer Ozlu, hayran oldugu uc yazarin yasam oykulerini yeniden ve yeniden hatirladigi, mezarlariyla yasadiklari kentlerin gorsel ortamini karsilastirdigi ve romanlarinda yarattiklari karakterlere yansiyan izleri zihnine doldurdugu anlatisini, Yasamin Ucuna Yolculuk'u, hayatinin sonuna yaklasirken yazar. Iki hafta icinde durup dinlenmeksizin ciktigi yolculuklarda, uyku molalarini en aza indirerek yazar kitabini. Svevo, Kafka ve Pavese'den cok etkilendigi muhakkaktir. Onlarin acilarini kendi acilarina katik ederek bas etmeye calistigi yasamini, edebiyat dunyasini yine onlarin metinleri araciligiyla kurar. Ustelik bunu, cok onemli bir teknik ozellik olarak kullanma basarisini gosterir. Metinlerarasilik, yirminci yuzyilin son ceyreginde cok unlu yazarlarca siklikla kullanilan bir aractir. Ama Leyla Erbil, Tezer Ozlu'nun ardindan bizim edebiyatimiza ait bir gorusu aktarir: "Metinlerarasi iliskiler denildiginde bizim acikgoz diyebilecegimiz bazi yazarlarimiz, ustalar, urunlerini o ustalar kendilerine yakin olmasalar bile, ozumsemeden, yamyamlikla kendilerinin kilmaya kalkmislar, taklit ya da uyarlama yapmaktan cekinmemislerdir. Oysa Tezer Ozlu, kendi olmayi hic reddetmeden, kendi ruhundaki acilardan tasarak akraba acilarin dunyasina ulasmaktadir. Bu ise kucumsenecek bir nitelik degildir, kalicidir." (6)

Metinlerarasilik, postmodernizm icinde cok tartisilan bir konu olan pastisle iliski kurularak acimlanir Tezer Ozlu'de. Yazarlarinin mezarlarini, ziyarete adadigi yolculugunun bir yerinde yanina kitap almayisina sevinir. Ceyrek yuzyil okumustur. Simdi, yaninda kitap bulunmayan bir anda, kendi icindeki yazinin izlerini arar. "Yerler ve kisiler gercek degil, dusunulmustur denen kitap ve filmleri sevmiyorum. Hicbir seyi bulmak mumkun degildir. Her bulus, daha once bilinmeyen bir olgudur" der (s. 87). Bu dusuncesi onun edebiyat anlayisina cok uygundur. Cunku, hic inkar etmedigi gibi, en sevdigi yazarlarin basinda gelen Pavese, onun satirlarinda kendini hissettirir. Bu bakis, bizi yeniden metinlerarasiliga goturerek, Tezer Ozlu'yu, yirminci yuzyilin son ceyreginde kullanilan edebiyat elestirisi kavramlariyla inceleyebilmemizi saglar. O, sevdigi yazarlarda--ac, baglaminda da olsa-- mutlulugu bulurken sikayetci degildir. Ozlu, escinsel yalnizligiyla bir omru tuketen Pavese'ye ya da eril iktidar kavramiyla nasiI bas ettigini bilemedigimiz Kafka'ya, altinda ezildikleri agirlik nedeniyle acimaz. Tam tersine, onlarin acilarini kendi acilariyla avutmaya, oldukleri topraklarda solumaya calisir. Boylece, onlardan yaptigi alintilarla, 'gunesin altindaki oyunlara, baska oyunlar' ekler.

Ozlu, Pavese'den alintilar yapar anlatisinin cogu yerinde ve Svevo'nun metinlerini de kullanir. Her uc yazarin da yasam oykuleri zaten anlatinin her satirina kazinmistir. Ama Pavese'nin intihariyla, yalniz insanin ruhsal cokuntusunu ve olume gidisini aciyla yogrulan her bir alintida hissederiz. Tezer Ozlu, eceliyle olur. Onun olumu, Pavese'ninki gibi bir intihar degildir. Ama Leyla Erbil, Ozlu'nun kendisini nasiI olume hazirladigini, anlatir. Onlarinki yakin bir dostluktur. Dunyanin cogu yerinde oldugu gibi, bizim aydin yazarlarimiz arasinda da, ayni dunya gorusunu paylasmakta olmalarina ragmen, cekememezlik, arkadan konusma gibi bencil iliskilerin kokusturdugu bir duzen vardir. Bu kokusmuslugu Oguz Atay da olumsuz ironi ve parodileriyle cok guzel dile getirir. Ama Tezer Ozlu, Leyla Erbil'e yazdigi mektuplarda, aralarindaki temiz dostlugu cok onemsedigini belirtir hep. Bu nedenle, Ozlu'nun yasarken yazdiklari kadar, olumunden sonra arkadasi Leyla Erbil ve ablasi Sezer Duru tarafindan hazirlanan metinler, onun hakkinda yeni ve deyim yerindeyse disil bilgilere sahip olmamizi saglar.

Onun kendi metinleri, aci, olumun soguk ve 'olumsuz' gercegi, yalnizlik, insanin insana uyguladigi haksiz duzen gibi cozumsuz sorunsallarla oruludur. Buna ek olarak, arkadaslari ve yakinlari tarafindan olumunun ardindan gun isigina kavusturulanlar daha acikca gosterir ki; Tezer Ozlu, kendi bedenindeki kanseri omru boyunca takili kaldigi aci olgusuyla dokumustur. Bu nedenle, Avrupa'nin birbirine yakin ve iki dunya savasinda olup olup dirilen kentlerinin yazarlariyla dogal bir iliski kurmus ve "acilari mutluluk olarak nitelendirmeye karar vermistir." (s.25) Pavese'nin Stefano'su da aciya dair benzer bir yerde durur; dunyaya gelmenin nedeni, aci cekmektir. Bu dogrudur. Tezer Ozlu ve hayatinin bas yazarlarindan Pavese, yasamlarinin mutlulugunu aci ustune kurarlar. Ama bu onlar gibi insanlarin salt mazosist yanindan kaynaklanmaz elbette. Avrupa, iki dunya savasinin altinda yakilip yikilmistir. Ozlu icin -aldigi egitim geregi- Almanya'nin ozel bir ulke oldugunu dusunebiliriz. O Almanya ki, Ozlu'nun yasadigi yillarda hala utanc duvariyla birbirinden ayri iki parcadir ve bu utanci kaniksayan insanlarla doludur. "Iyi ki bolundu Almanya. Yoksa sanayi o denli gelisirdi ki, Almanlar Ucuncu Dunya Savasini cikarirdi gene. AIti milyonu gazla oldurduk. Oldurmemeliydik. Ama yaptik" diyebilmektedirler (s.27). Ruhunda duydugu aciya bedeninin acilari bin kat daha ekler Tezer Ozlu'nun. Aslinda bunlar birbirinin ayrilmaz parcalaridir. Cunku, Yasamin Ucuna Yolculuk'un, Almanca yazilan ilk hali olan Auf den Spuren eines Selbsmords (Bir Intiharin Izinde), on dort gunde yazilir. Bugunler icinde Ozlu uc gece uyur toplam olarak ve soyle bir yolculuk rotasi gerceklestirir: Berlin--Prag--Viyana--Zagrep --Nis--Zagrep--Trieste--Torino--St. Stefano Belbo--Torino (7). Bu yolculuk esnasinda bin kilometreyi gecen uzunluklar yer alir. Bu mesafelerde, uyku molasi yoktur. Bir otele gider Tezer Ozlu, ama uyku kolay gelmez. Gelse bile dinlendirici bir ozellikten cok uzakhr. "Gece hic uyumadan yattim. Bin kirk bir kilometreye varan yolculuktan sonra yorgunlugun dogal sinirini asmis, gunluk yorgunluga varabilmek icin caba harayordum gecenin icinde. Sonra durgunlugu ve durgunlugun ardinda uykuyu bulabilmek icin. Yasamim boyunca uykuyu bekledigim kadar hicbir seyi beklemedim. Ancak anlamsizlik ve aci sonsuz bir gelisiguzellige vardigi gunlerde derin derin, uzun uzun cok yorucu uykulari uyudum. Yorgun, isteksiz ve umutsuz uyanincaya dek" (s. 41). Bedensel acilari yalnizca uykuyla sinirli kalmaz, bas ve dis agrilari, bel agrilari hayatinin bir parcasidir (s. 58). Svevo'nun Trieste'sini ziyaret ettikten sonra Pavese'nin kutsal topraklarma hareket edecegi sirada bedeni ona dayanilmaz acilar cektirir: "Bu sabah, artik dis agrilari hemen hemen kesilmis gibi. Ama kendimi ilaclar kadar aci duyuyorum. Tabii, dis agrilarinin yerini bas agrisi aldi. Boynum tutuk. Uyanigim. Her hareket bedensel bir aci. Bas agrilarinin hangi cesidini cektigimi bulmaya calisiyorum. Istanbul Iodosunun bas agrilari mi, Berlin'in bulutlu gokyuzundeki mi, yolculuklarin bas agrisi mi, ya da saatlerce suren migren mi. Zaman zaman belimin altinda cikan buyuk yara, bu sabah gene belirdi. Gene neye ofkelendim. Kendimden baska. Kendim dahil her seye ofkeli miyim. Ofkeyi de asmiyor mu ofkem?" (s. 84) Begendigi insanlan da soyle tanimlar: "Lodosta ball agrimayanlar, insan draminin bilincinde olmayanlar ... ucakta istahla yemek yiyenler ..." (8) Bu insanlar, 70'ler Turkiye'sinin toplumsal ve siyasal yapisinin birey uzerindeki baskisindan da hic rahatsizlik duymayanlardir. Leyla Erbil, 1977 yilinin 1 Mayis'ini birlikte gecirdigi Tezer Ozlu'nun, bircok aydinin sindirildigi o geceyle halilari silerek, kasiklari ovarak basa cikmaya calistigindan soz eder. Ozlu, dogdugu ulkeyi kendilerine mezar etmeye calisanlar sayesinde tum sagligini yitirir. Yasi kendinden kucuk diye yabanci uyruklu biriyle evlenmesine izin verilmez. O da careyi yurt disinda yasamakta bulur. Cunku Isvicre'de kimse evlenecek ciftler icin uygun gorulen bir yas katalogu hazirlamamistir. Yurt disina gider, ama ozlem icinde onarilmaz yaralar acar. Bu ulkeden gidecegini, buranin aydinlar icin bir mezar oldugunu haykirir durur. Area o bir Istanbulludur. Cengelkoy, Arnavutkoy ve Beyoglu onun soluk aldigi yerlerdir. Bir kahvede cay icmek, balik yemek de ona soluk aldirir. Son yazilarinda, yurduna ozlem duymayi farkli bir sekilde dile doker; sanki artik ozlemi, ozlemiyormuscasina anlatmaktadir. Bunun yani sira, yasadigi Avrupa kentlerinin hakkini verir. Yesilinin rengini, parklarini anlatir. Ama vataninin o ve onun gibilere bakis acisi, Ozlu'yu derinden yaralar. Bunun ruhsal yapisina verdigi zarar kadar, bedensel yapisini nasil tahrip ettigi konusunda bir suphemiz olamaz. Tezer Ozlu, yasami boyunca insanligin acisini gogsunde biriktirir; bu aciyi soluyarak, soluk aldigi her bir hucresini kanser sarar. Bunun icinde, ona huzur vermeyen kendi toplumunun payi yadsinamaz.

Yuregini yatirdigi yazarlari da, icinde yasadiklari dunyadan dertlidirler. Zaten bu ortakligi hissettigi icin, olumun solugunu yuzunde duya duya onlarin toprak olmus bedenlerinin yaninda bulunmak icin buyuk bir caba harcar. Nasal ki yazarlarinin cektigi aci, olum tutkusuyla birlesiktir; Tezer Ozlu icin de olum her an kapi esigindedir. "Yasam olumle, olum yasamla tanimlidir" (s. 11). Siradan insanlar, yasami yasam gibi olumu de olum gibi yasarlar. Bunlan birbirinden ayri tutmakla islerini kolaylastirirlar. Oysa, onun icin bunlann ikisi de icicedir. Dolayisiyla, cektigi acilar sarmallanir. En basta da onu 'yalnizlik' kavramiyla tanistiri. Bu tanisiklik, onu son nefesine dek takip eder. Pavese icin de "yalnizlik dayanilmaz bir hucredir". Ozlu de bunu aynen yasar. "An" onun icin cok onemlidir. Cunku, an, anilarda yasar. Ama "her ani oludur" (s.20). Boyle bakildiginda, birey olu olan anilariyla canli bir iliski kuramayacagina gore, her insan yalnizdir kapisina cikmaktan baska caremiz yoktur. Tezer Ozlu, bir Akdeniz ulkesinde dogar. Ayrica burasi Musluman kulturun etkisiyle, kapali bir Dogu toplumu olmanin verdigi geleneklerle ve binlerce yillik Anadolu toreleriyle, insanlarin birbirinin midesine kadar indigi bir yilisikliga tanik olabilir. Ama Ozlu, yazarlik yasamini o donemin en unlu aydin sifatini tasiyanlariyla gecirir. Bu aydinlar, toplumcu dunya gorusunu benimsediklerinin kaymagini yerken, siradan uc; kurusluk dedikodulari uretmekten geri kalmazlar. Toplumsal sorunlara karsi iddia ettikleri duyarliligin sonucu da ortadadir. Erbil, 1982 anayasasina, sozunu ettigi 1977 yilinin 1 Mayis'inin protestolarina katilan herkesin red oyu vermeyisini aktarir. Bu bilgi, Tezer Ozlu'nun, ayni paradigma icinde bulundugu insanlarla sorununun dogal oldugunun bir gostergesidir. Bu kirli duzenin ustune, o bir de Avrupa'da gecirir zamaninin cogunu. Belki bunun otesinde, Avusturya Kiz Lisesi'nde aldigi egitim doneminde biriktirdigi edebiyat katmanlarinin yaptigi bir hazirlik olabilir. Bir genc Turk kizinin Kafka'yi, Pavese'yi ya da Dostoyevski'yi yabanci dil bilgisinin avantajiyla okumasi, onun hayatinda yabana atilir bir belirleyici degildir herhalde. Ustelik Tezer Ozlu, dunyanin her yerindeki insanlarin acilarina karsi ayni yakinligi duyar. Bir tur yan-gunce niteligi de tasiyan Yasamin Ucuna Yolculuk, ara ara dunyadan haberlerle kesilir; surada deprem oldu, su kadar kisi oldu, suraya saldiri, Falkland anlasmazligi, Israil'in Filistin'e karsi acitigi savas, vs. gibi. Berlin'de gecirdigi gunlerde, bu buyuk kentin genis caddelerini anlatir. Ama ayni sekilde, kenti yalnizca mimarisiyle, ona sagladigi olanaklariyla yasayip, rahat birakmaz kendisini. Nasil kendi ulkesinde, ofke dolu acilar yasamissa, Berlin'in insanlarina da ayni gozlem yetenegiyle bakar. Kadinlara karsi ozel bir yurek bolumu ayirdigi kesindir. Hayatinda ablasinin, kizinin ve yakin kadin arkadasinin cok onemli bir yeri vardir. Berlin'deki yasli kadinlari da bu yurek dokunusuyla anlatir. Elinde bastonuyla alis-veris arabasini cekmeye calisan, ya da tren garinda oylece yigili oturan yaslilarda, Avrupa insaninin yalnizligini gozler ve aktarir bize. Bu insanlarin yalnizliginin bas sorumlulari, savaslarin artiklari ve kapitalist sistemin yikintilaridir. Burasi da Tezer Ozlu'nun en duyarli oldugu yerlerden biridir. Aynca Berlin, ayni sistemin kurbani yabanaci isciler icin de yalnizligin baskentidir. Turk iscilerinin oradaki konumu malumdur. Buna 'oteki' olmanin sifatlarini tasiyan Italyanlar, Yunanlilar, diger Balkanikler eklenebilir.

Bireyin aci ustune kurulmaya yazgili yasami, olumun her an ortalarda kol gezmesi ve yalnizligin bunlari surekli korukledigi bir yasam tarzinda, en kolay parcalanan seylerden biri zaman olgusudur. Olumu beklemekten baska bir anlama gelmeyen yasam, zamansizdir; "yasamin hicbir zamani yok. Cocukluk, kadinlik, erkeklik, yaslilik, yasam, olum, sevgi, sevgisizlik, doyum, doyumsuzluk, her sey ic ice. Akil, delilik, varlik, bosluk ic ice" (s.12). "Yasamimda elde edebildigim bir tek baska boyut var: Kimsenin sahip olamadigi bir boyut. Cesaretleri yetmedigi icin sahip olamadiklari bir boyut. Kendi kendilerine kiyamadiklari icin, yasam boyunca suruklenip cikamadiklari aklin boyutlari. Deliligin derin boyutlarini taniyorum, diyorum. Akil ve delilik arasindaki o ince cizgiyi" (s. 65). Yasamin zamansizligi, onun es-zamanli olarak yasandiginin habercisidir. Bunun cok eski izleri, Antik Yunan edebiyatinda yer alir Janus basi imgesiyle. Yani, hayatin bir yuzu aglarken bir yuzu guler. Bu nedenle insan, gulerken gozunden yaslar akar, aglarken de sinir tufani kahkahaya donusebilir. Edebiyat dunyasinin bir diger es-zamanli imgesi Shakespeare tarafindan aktarilir, Kral ve soytarisi sayesinde. Kral Lear, topraklarini paylastirdigi kizlari tarafindan alasagi edildiginde, aslinda cildiriyor mudur, o anda asil bilinclenme surecine mi giriyordur? Soytar, yalnizca gulduren bir zavalli midir, hayatin anlamini bizden daha iyi kavrayan bir bilge mi? Tum bu sorularin yaniti, eszamanlidir.

Yaslandikca, insanlarla arasindaki ucurum buyur. Delilige karsi duyarsiz insanlar, Ozlu'yu kendilerinden busbutun uzaklastirirlar. O da gunun disina cikarak parcalar zaman algisini. Bu sayri, sizofrenik bir parcalanmayi getirir. Tezer Ozlu, akilla deliligin sinirlarini cok yakin takip etmeyi surdurur yasami, boyunca. (s. 12) Kanser tedavisi gormeden once, sinir tedavisi yapilmas, gerekir. Bunu Turkiye'ye attigi kartlarda anlatir. Hayatinda sok verildigi ilk an bu degildir. Benzer bir akillilik-delilik paradoksu, onun ilahi olan yazarlarda siklikla gorulen bir leit-motiftir. Ozellikle Pavese, bu yolun kapisini ilk aralayanlardandir onun icin.

Ozlu'de Kafka, Svevo ve Pavese ile Cogalan Kirilganligin Dokumu

Ferid Edgu, Kalanlar'a yazdigi "Onsoz Yerine" adini tasiyan satirlarda, Ozlu'nun bu uc yazara duydugu askin bir posthume ask oykusu oldugunu soyler. Ozlu, onlarin cektigi aciya, yalnizliga baskaldirmaktadir ve onlarin dile getirdigi caresizlige, sacmaliga katilmaktadir. (9)

Kafka'yla kurdugu en ilahi bagin, baski mekanizmasi oldugu iddia edilebilir. Tezer Ozlu'ye elektrosok yapilmistir. Bunlar, yapanlarin fasist oldugunu, bu eylemin fasizanca bir baski oldugunu dusunur. Ve baskaldirir bu baskiya. Kafka'nin "bos, sessiz, yesil Yahudi mezarliginda bir agacin altinda, mezari basinda" (s. 24-25) otururken, once babasinin sonra da annesinin ustune gomuldugunu dusunur. Once, yalniz yatmayisina sevinir gibi olur. Sonra yeniden dusundugunde, yasarken babasindan gordugu baski bitmemis, mezarda sonsuza dek suren bir yenisi baslamistir diye gecirir icinden. Bu calismanin "Olumsuz Anlam" bolumunde Kafka'nin babasina yazdigi mektuptan soz eder Tezer Ozlu. Kafka'nin gordugu baski sonucunda, hissettiklerini yasarken haykiramadigini mektuplarla birakisini hatirlar. Prag'da, bir Yahudi mezarliginda uyuyan Kafka, kiz kardesleri gibi Nazi kamplarina dusmemistir. Genc yasta veremden olmesi, onu acilarindan kurtarmis olacaktir. Nasilsa, "olum gelecek ve gozlerini alacaktir", Pavese bunu bildirmistir ve henuz bunun aksi kanitlanmamistir.

Mezarliklarda yasamak icin yolculuguna devam eder Tezer Ozlu. Bu kez sirada Trieste ve Italo Svevo vardilr. Yirmi birinci yuzyilin bilinc duzeyinden ne anladigimiz tartisilir, ama tum yasamini bir bilinc edinmeye adayan adam, Zeno'nun otobiyografik yazan Italo Svevo, Ozlu'nun aska dair icine sindirdigi bir yazardlr. "Muthis bir ihtirasla Ada'yi seven ve Zeno Cosini romaninda Ada'yi mutsuzluklar icinde yikan Svevo. Edebiyatin ask, celiski, aci, gozyasi, intihar dolu derin yasami. En guvendigim duygum, en sadik dunyam" (s. 58) dedigi Svevo'nun Trieste'sinde gecmisinde dusledigi bir ozenti gelir aklina. Yillar once sokaklarinda bombalarin patladigi, silah seslerinin duyuldugu, insanlarin olume gittigi Istanbul'da Zeno'nun Bilinci'ni okurken, Trieste Meydanlari'nda dolasanlara imrenir. Ozlu, romanlan yazildiklari kentlerle birlikte yasar. Yalniz, bunda son derece haklidir. Svevo da hayatin anlamini ararken, kendi gecmisinde dolastigi gibi, Trieste kentini de hep on planda tutar. Burada bize yabanci gelen bir gelenek soz konusudur. Ornegin Pavese'nin gidip oturdugu Cafe Platti'yi yirmi yil sonra siz de bulabilirsiniz. Cunku, Avrupa kentlerinde, Ronesans'tan bu yana gelisen bir kent mimarisi vardir ve kentin merkezi yuzlerce yillik tarihsel mirasini oldugu gibi korur. Simdilerde "Avrupa baskenti" diye kitsch (10) ilanlar asilan kendi ulkemizin baskentinde ise, 40'larm 50'lerin solundugu mekanlar coktan beton yigini lenduhalari (11) haline donusturulmustur. Elimizde yalnizca Istanbul'un tarihsel mekanlari kalmis sayilabilir, onlan da nasil yok etmek icin ugrastigimiz ortadadir. Tezer Ozlu, uc yazarin mezarini ziyaret ederken, o kentlerin dokularini ve kendi arayisina, yolculugu sirasinda ulastiklarini da kattigi dunyasini tattirir bize. Mezarlarin sakin, yesil ve bos atmosferi, elinizle koymussunuz gibi bulabileceginiz kahveler ya da Pavese'nin ve Svevo'nun kiz kardeslerinin evleri. "Denize acilan kisa yolu yuruyoruz. Gunes, puslu golgeler icinde yukselen tepelerin tam karsisinda duruyor. Svevo'nun, Zeno Cosini'de anlattigi tepeler bunlar olmali. Ada'nin kocasi, Guido ile uzun yuruyuslere ciktigi tepeler bunlar olmali. Zeno'nun kiskancliktan Guido'yu asagiya atarak oldurmeyi dusundugu tepeler bunlar olmali" (s. 66). Mekanlar, hep artar. Once, diyelim ki Svevo'nun romanini bagrina basar mekan, sonra Tezer Ozlu'nun soluk almaya calistigi bir yer olur. Her iki yazarda da, karsilik geldigi anlam birbirine yakindir. Aradaki fark, Tezer Ozlu'nun icinde dicker yazarlariyla da zenginlestirdigi katmandir.

Mekanlardaki kesfini surdurur. Kent kutuphanesinde Sanilita (Yaslilik) romanina adini veren -kendini yasli hisseden gene adamin- portresini gorur. (12) Henuz gencken, yasli bir adamin portresine burunen Svevo'nun fotograflarina bakar. Evlilik fotograflariyla ilgilenir. Svevo'nun, yasam boyu ona huzur veren bir evlilik yaptigi soylenir. Cunku sozu edilen es, Pirandello'nun esi gibi akli gel-git bir kadin degildir. Zeno'nun Bilinci'ndeki es gibi, dengeleyen, gormezden gelmeyi bilen bir kadindir. Svevo'nun, dunya edebiyatinda evliligi en guzel anlatan yazar oldugunu dusunur Tezer Ozlu. Ama "bu fotografin gerisinde, aska olan tum ofkesi, evliligin rastlantisi ve anlamsizligi goruluyor" der (s. 7). "Hicbir zaman sakin olamamak belki de benim yazgim" diyen (s. 77) Svevo'nun karisi ve kiziyla durdugu bir aile fotografindaki "sonsuz huzursuzlugu" nu not etmeden duramaz. Bu kiz, gercek yasaminda da Zeno'nun Bilinci romaninda oldugu gibi, iki kiz kardese asik olan, yanit alamayinca bir ucuncu kardesle evlenen Svevo'nun tek kizidir. Tezer Ozlu, onunla gorusmeye gittiginde Svevo'nun kizi Letizia seksen dort yasindadir; ikinci Dunya Savasi'nda uc oglunu da yitirmis, evlatlik aldigi oglu, ve kariyla buyuk burjuva gelenegini surdurdugu evinde yasamaktadir. Tezer Ozlu, "daha once bir buyuk burjuva evine girmemistim" der. Ev, buyuleyicidir; "bu boyutlarda konutlar yalniz Italya'da var. Italya bana simdi dunyanin annesi gibi gorunuyor. Genis yuksek mermer merdivenleri bir kat ciktim. Beni genc bir kadin karsiladi. Ilk girdigim buyuk salonu, buyuk mermer salonu ancak cikarken algilayabildim" (s. 74).

Dostoyevski ve Gogol'un ardindan Goethe ve Schiller'de ayni doyumu hicbir zaman bulamaz Ozlu. Ama Holderlin ve Rilke'ye hayran kahr. Sonra Kafka'nin dunyasinin sonsuz boyutlariyla karsilasir. Ama susuzlugunu gideren, istedigini butunleyen, simdi seksen dort yasinda inanilmaz guzelligini koruyan bu kadinin babasi Svevo ve Pavese olur. Kendi coklu arayisina en uygun dusen zenginligi onlarda bulur cunku.

Svevo'nun kizi anlatir; babasi Kafka'nin yapitlarini yasaminin sonlarinda okumustur. Kafka da cok acilar cekmistir. Ama babasi acilarini icinde tasiyan bir insandir. Bir de kuskusuz cok onemli bir dert ortagi vardir: Gunde altmis tane ictigi sigara. Zeno gibi, Istanbul'daki akil hastanelerinde kalan Tezer Ozlu gibi. Gunde en az altmis sigara. Olumune saniyeler kala, kendisinin ardindan yasamin anlamini sorgulayacak olan hie kimsenin icinden cikamayacagi anin acisini bile icinde tutar Svevo: Aglama, Letizia, aglama. Hicbir sey degil. Olmek hicbir sey degil" der (s. 108). James Joyce bu kizin Ingilizce hocaligini yapar savas sirasinda Zurich'te. Joyce'un kiz kardesi de ona hocalik eder. Boyle bir kuhurun icinde yetisen, simdi yasli bir kadin olan Svevo'nun kizi Ingilizce ve Almanca'yi cok iyi konusur. Ailesine ait hatiralari tertemiz tutmaya calisir. Babasinin, teyzelerine asik oldugu, annesiyle evlendikten sonra genc kizlarla iliski kurdugu dogru degildir. Babasi annesi olmadan rahat edemez, tipki Zeno gibi, huzursuz ve kiskanc; olur. "Babamin sinirliligini algilamaya olanak yoktu. Onunki, icin icin kemiren bir sinirlilikti. 'Sutun tasmasi gibi' derdi annem 'bir kabarir, bir soner' " (s. 81). Tezer Ozlu'nun uc yazarinin icinde yalnizca Akdenizli Svevo 'olagan' bir hayat surer. Evi, karisi kizi, kopegi (James Joyce'un kopeginden dogan yavrular) olur. Kafka'nin Milena'siyla, dugunu ya da cocuklari olmaz. Pavese, tum yasamini kiz kardesi Maria'nin evinde gecirir. Ama Svevo, ardinda 'mutlu' aile tablolari biraktigi bir buyuk burjuva malikanesinde anilabilir. Ya Svevo'nun ici? Zeno'nun huzursuzlugu dinecek gibi midir? Svevo, yuzyilin kaynayan ilk kazanlarinin bekcilerindendir. Akdeniz'in ilik sulari arada tampon olusturdugu icin, romanlarina tasinan aci, Avrupa'nin yukarilarina cikildikca farkli sekil alir. Ama Svevo, Tezer Ozlu icin de, yasamin anlamini her sigara nefesinde sorgulayan bir gecmis birakmistir. Simdi bu buyuk burjuva evinde, Svevo'nun yasal karisinin portreleri altin yaldizli cercevelerde durmaktadir. Oysa Ada'ya ait bir fotograf yoktur. Neyse ki, genc, guzel ve yoksul kizin evinin yakinlarindaki park durmaktadir. Svevo'nun Ada'yi, unutmak ve karisina dayanmak icin yardim aldigi, ve bir tur iskence cektirdigi kizin evi bu parkin yakinlarindadir, mezar da buralardadir. Park, Tezer Ozlu'nun bir hafta once bir agacin altinda oturdugu Kafka'nin mezarindan daha canlidir.

Simdi sira Pavese'nin yollarina dusmektedir. Tren yolculugunda, dun girdigi denizin kiyisinda giderken Pavese'ye odaklanir artik. Olmak istedigi tek yol budur. Torino'ya varir. "Salto'lu marangoz Nuto" nun atolyesini bulur. Nuto, altmis yildir yaptiklarini yapar yine o sabahin erkeninde. Raflarda Pavese'nin yalniz kahramanlarinin inledigi kitaplar dizilidir. Bundan boyle, Pavese'ye iliskin ne dusuneceksek, ne okuyacaksak yalnizlik bizimle olacaktir. "Ve yasam yalniz ruzgar, yalniz gokyuzu, yalniz yapraklar ve yalniz hic degil mi?" (s. 116).

Pavese, Roma Oteli'nin ucuncu katinda, 305 numarali odada, elbiseleriyle olu bulunur; intihar etmistir. Tezer Ozlu, Pavese'nin intiharinda Torino kentinin bas suclu oldugunu dusunur: "Hicbir kentin Torino kadar intihari dusunduren, insani intihara iten bir mimarisi olamaz. Yok. Daglara kapali. Po nehrine kapali. Gunese kapali. Gokyuzune kapali. Yagmura kapali. Yildizlara kapali. Esintilere kapali. Her acikliga ve genislige kapali. Soluklara kapali. Tum gokyuzunu orten galeriler gerisinde gizli. Kent boyunca yurunen mermer tabanli, agir kalin tas sutunlarin tasidigi, yer yer tavanindan lambalarin sarktigi, buyuk, gorkemli magazalara acilan, sik sik eski kahvelerin sandalyelerinin, masalarinin yer aldigi galeriler, zaman zaman agir heykellerin, buyuk tas aslanlarin urkutucu bicimde durdugu alanlara aciliyor. Alanlarda insanlar yok. Buyuk, eski yapilarin gri ve toprak rengi sivalari giderek daha da koyulasmis, agirliklarinda zamanin dayanilmazligi var" (s. 116).

Ve Pavese, "korku ile orulmus kentin" bittigi Roma Oteli 305 numarada kendi hayatini bitirir. Tezer Ozlu'nun de hayatinin yarisi, sona erer. Kalani da kisa sure icinde kanser tarafindan tuketilecektir.

Bu yazi, Yasamin Ucuna Yolculuk gibi bir kurmaca metni temel alarak, bu metnin yazarinin metin icinde pesine dutugu edebiyatla orulu arayista, kirilganligin izini surmeyi denemistir. Ama bu incelemede, salt edebiyat yapitlari degil, yazarlarin dogduklari gunden yasamlarinin sonuna dek surdukleri hayat tarzi cok onemli bir rol oynamaktadir. Bu nedenle de cogu yerde, yazarlarin aile yapilari, egitim olanaklari, icinde bulunduklari toplumsal surec ve kendi kisisel duyarliliklari, sik sik vurgulanmistir. Tezer Ozlu'nun, yasami boyunca olume ait tum isaretlerle bu denli yakin olmasi, genc yasta kansere yakalanmasindan cok bagimsiz bir sey gibi dusunulemez. Olumunden sonra onun anisina duzenlenen tum calismalarda da bunun alti cizilmektedir. Tezer Ozlu, yasamini bagladigi yazarlar gibi intihar, secmez. Onun olumu eceliyle gelir. Ama sahip olmak durumunda kaldigi yasantilar, onun daha 'olumlu' bir hayat surmesini olanaksizlastirmistir. Dolayisiyla, yasanti, yazarin edebiyata bakisini oldugu gibi belirlemis; sonucta Tezer Ozlu cok genc bir yasta, yazarlarinin ebedi uykularinda bulunduklari boyuta gecmistir.

Tezer Ozlu'nun olumunden cok sonra degil, belki de ayni yillarda dunyada yepyeni bir 'evren tasarimi'na olan inancin sesleri yukselir. Bu yeni evren, onunla barisik oldugumuzda, yeterince cok ve icten istedigimizde bize her seyi verebilmek icin isbirligine kenetlenmis bir evrendir. Bu isbirligini gorme odevini bize veren yeni tasarim, icinde kotulugun tanrisi Seytan'i bile barindirmaktadir. Bu, erisilen yeni evren tasarimi bir baska askin boyutudur. Ama asil bizi ilgilendiren tasarim, evrenle kurdugu aydinlik gonul bagi sayesinde bir grup insanin, uzaydan sira daglara, okyanuslardan ormanlarin derinliklerine dek kendisiyle diger canlilar arasinda kurdugu olumlu enerji agidir. Bu ag, butun bir yuzyil boyunca Joyce'dan Stoppard'a dek yeterince 'bunalan' edebiyat dunyasindan, daha fazla insanin kanserli hucrelere yakalanmamasi icin caba harcamaya baslar. Cunku aslolan hayattir ve bu bize bahsedilen en guzel armagandir. Onu guzel yasayip sonlandirmak icin isbirligi yapabilecegimiz koskoca bir evren vardir. Bu yeni dunyanm anlam boyutu, tahmin edilebilecegi gibi daha askin bir duzlemde gerceklesecektir. Hayat kirilgan olmaktan vaz mi gecmistir? Kuskusuz, ne savaslarin, ne sinif catismalarinin ne de cinsiyet ayrimciliginin amansiz yok ediciligi ortadan kalkmis degildir. Tam tersine bu unsurlar, gun gectikce daha da guclenebilmektedirler. Ama hayattan cikan bu kacinilmaz kirilganlik, edebiyatta da yinelenmek zorunda midir? Simdi edebiyat, yirminci yuzyilin baslarindan sonuna dek tum Avrupa'da egemen olan ve insanligin drami uzerine cok karamsar bir bakis acisinin disinda da urunler vermektedir. Bu, baska bircok uzun soluklu calismanin konusu olabilecek kadar genis bir gelismedir. Ama yirmi birinci yuzyil edebiyatinin yukanda dile getirilen olumlu enerji dalga boyundan yayilan urunler veriyor olmasi, kitle kiyim savaslariyla baslayan ve savasla biten yirminci yuzyilin edebiyatcilarinin ve onlarin cocuklarinin hayat karsisindaki kirilganligini ortadan kaldirmayacaktir.

Kaynaklar

Aytac, Gursel (1983). Cagdas Alman Edebiyati, Ankara: Kultur ve Turizm Bakanligi Yayinlari.

Duru, Sezer (1997). Tezer Ozlu'ye Armagan, Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari.

Erbil, Leyla (001). Tezer Ozlu'den Leyla Erbil'e Mektuplar, Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari.

Lash, Scott (1990). Sociology of Postmodernism, London: Routledge.

Ozlu, Tezer (1998). Cocuklugun Soguk Geceleri, Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari.

Ozlu, Tezer (1993). Eski Bahce--Eski Sevgi, Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari.

Ozlu, Tezer (000). Kalanlar, Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari.

Ozlu, Tezer (1998). Yasamin Ucuna Yolculuk, Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari.

Svevo, Italo (1985). Sanilita, Cev. G. Isik, Istanbul: Ada Yayinlari.

Svevo, Italo (1998). Zeno'nun Bilinci, Cev. G. Isik, Istanbul: Can Yayinlari.

Notlar

(1) Tezer Ozlu (1998). Yasamin Ucuna Yolculuk, Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari, s. 77.

(2) a.e., s. 99.

(3) Metinlerarasilik (intertextuality): Ozellikle 20. yuzyilin ikinci yarisindan itibaren, kutsal metinlerden cagdas kurmaca metinlere dek, gunesin altinda yazilmis her metin, bir sekilde digerine gonderme yapan ya da iliski kuran bir mantikla algilanmaya basladi. Yazarimiz Tezer Ozlu, hayran oldugu yazarlarin metinleriyle dogrudan bag kurmakla onemli bir girisimi armagan etti edebiyatimiza. Boylece, dunyada pek cok yazarin kullandigi, yalnizca metinler arasindaki sinirlarin degil, metinlerle yasanmisliklar arasindaki evrenin sinirlarinin da yikilmasi yolundaki teknikler bizim dagarcigimiza da eklenmis oldu. (Metinlerarasiligin, kurmaca ve deneyim arasindaki konumu icin bkz. Lash, 1990: 24)

(4) Gursel Aytac, Cagdas Alman Edebiyati, Kultur ve Turizm Bakanligi Yayinlari, 1983, s. 277.

(5) Metin icinde verilen parantez ici sayfa numaralari, Tezer Ozlu'nun Yasamin Ucuna Yolculuk, Istanbul : Yapi Kredi Yayinlari, 1998 adli yapitina aittir.

(6) Leyla Erbil (2001). Tezer Ozlu'den Leyla Erbil'e Mektuplar, Istanbul: Y.K.Y. s. 17.

(7) a.g.e., s. 33.

(8) Tezer Ozlu (2000). Kalanlar, Istanbul: Y.K.Y., s. 34.

(9) a.e., s. 10.

(10) Zevksizlik estetiginin urunu.

(11) Sekilsiz dev binalar.

(12) Italo Svevo (1985). Sanilita, (Cev. G. Isik), Istanbul.

Guzin Yamaner *

Ankara universitesi

* Doc. Dr. Guzin Yamaner, Ankara Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitusu, Kadm Calismalari Anabilim Dali, Devlet Konservatuvar, Dans Bolumu Besevler--Ankara--Turkiye. e-mail: [e-mail]