'n Visie op oorlewing en geregtigheid.

Mouton, A. 2002. Voorloper--die lewe van Schalk Pienaar. Kaapstad: Tafelberg. 191 p. Prys: R124.95. ISBN 0 624 03942 0.

Getuie van groot tye (1979) is die titel van die boek wat Schalk Pienaar se eie herinneringe aan sy veelbewoe loopbaan bevat. Tien dae nadat hy die laaste paar reels van die boek aan sy dogter gedikteer het, is hy op 12 Oktober 1978 oorlede.

Byna 'n kwarteeu later verskyn bogenoemde biografie van Mouton in 'n tydsgewrig van 'n totaal nuwe Suid-Afrika. Al twee publikasies lewer verslag van Pienaar se botsings met die Afrikaner-establishment, die politici en die belangrike kultuurleiers. Getuie van groot tye bied Pienaar se eie beskeie perspektief op sy eie tydsgewrig en 'n mens vra jou af of die titel van die werk werklik gepas is. Was dit werklik "groot tye"? Of was dit tye waarin die onheilswolke bo die Afrikaner saamgepak het en apartheid tot sy uiterste en dwaasste konsekwensies deurgevoer is?

In daardie troebel tye waarin verkrampte denke toegeneem het, was Pienaar dalk 'n stem roepende in die woestyn. Daarvan getuig Mouton se biografie. Pienaar het soms vingeralleen gestaan in sy vlymskerp ontleding van die gebeure van die dag. Ton Vosloo het Pienaar dan ook inderdaad die karwats van die Afrikaner se gewete genoem. Hy het egter nooit radikaal afskeid geneem van "groot apartheid" nie. 'n Mens wonder wat sy kommentaar sou gewees het op F.W. de Klerk se Februarie-toespraak van 1990.

Dat Schalk Pienaar van vroeg af aan 'n rebel en 'n selfstandige gees was, blyk duidelik. Van sy Oxford-loopbaan het hy 'n mislukking gemaak--nie omdat talent ontbreek het, maar omdat hy gewoonweg gedink het dat "die Engelse hom niks kon leer nie ..." (p. 17).

Sy veelbewoe en boeiende loopbaan as joernalis het op 19 Mei 1937 as proefverslaggewer by Die Burger begin en sy base het gou vasgestel dat Pienaar vir hulle 'n bate was. Merkwaardig genoeg was sy eerste groot opdrag verslaggewing oor die simboliese ossewatrek van 1938. Dit was 'n grootse manifestasie van Afrikaner-nasionalisme. Die negatiewe konsekwensies van Afrikaner-nasionalisme het hy later met hand en tand beveg en daardeur baie vyande gekry. Van sy staatmakervriende het selfs hulle rug op hom gedraai.

In sy latere loopbaan, aldus Mouton, is Pienaar gedryf deur die gedagte dat die Afrikaner wat so hewig vir sy vryheid geveg het, daardie vryheid vir die onderdrukking van sy swart en bruin landgenote misbruik het.

Die wurggreep wat Verwoerd op die Afrikanerdom en -denke gekry het, was vir Pienaar 'n doring in die vlees en hy en Verwoerd ("die wit god", p. 36) was geswore vyande. Pienaar was daarvan bewus dat Verwoerd hom wou verwoes (p. 65).

Mouton beskryf boeiend Pienaar se stryd teen die Herzogiete, hulle leiers en die verkrampte faksies in die algemeen. Hulle, as die bepleiters van sogenaamde "hysbak-apartheid", is deur Pienaar bestempel as "die werklike verraaiers van die Afrikaners se erfenis in Afrika" (p. 94).

Mouton skroom nie om ook op Pienaar se foute te wys nie. Hy meen dat Pienaar dit misgekyk het dat die sogenaamde beleid van "aparte vryhede" onuitvoerbaar was, tensy die apartheidstaat nog meer outokraties sou word. Hy het by die euwels van gedwonge verskuiwings (p. 111-112) verbygekyk en was selfs gekrenk deur die morele eerlikheid van die Anglikaanse kerk om apartheid te verwerp. Het hy dan steeds aan blanke baasskap geglo? In 1974 se verkiesing wys hy daarop dat 'n stem vir die Verenigde Party en die toenmalige Progressiewe Party 'n stem sou wees vir 'n "veelrassige parlement" en die einde van wit self-beskikking sou beteken (p. 131). Gedagtig aan 1990/4 en 2000 kan 'n mens jou nie 'n groter ironie indink nie!

Nietemin wys Mouton ook op Pienaar se profeetskap (hoofstuk 12). In 1973 bepleit Pienaar naamlik al die totstandkoming van 'n raad vir rasseskendings wat die mag moes he om te bepaal of iemand kwetsend opgetree het.

Uiteindelik het Pienaar op sy eie unieke wyse daarin geslaag om die Afrikaner oor die moraliteit van apartheid te laat nadink en oop te wees vir verandering en die totstandkoming van 1994 se demokratiese bestel.

Sy denke het die Afrikaner tot by die grens van 1990 en die totstandkoming van 1994 se radikaal-nuwe demokratiese bestel gebring. Mouton bevestig hierdie siening van Pienaar in sy epiloog wanneer hy die volgende se:

   Schalk Pienaar se visie van oorlewing in geregtigheid het tot die
   gewete van talle Afrikaners gespreek en hulle laat nadink oor hoe
   hulle swartmense behandel. Die onthulling van ongeregtighede teenoor
   die meerderheid van Suid-Afrikaners ... het bygedra tot die
   ontwikkeling van 'n Afrikanergewete en die besef dat sy behandeling
   van swart en bruin verfoeilik was.

Belangrik ook was die feit dat Pienaar daartoe bygedra het dat die Afrikaner 'n kritiese en minder onderdanige houding teenoor hulle volksleiers ingeneem het.

Mouton is reg in sy oordeel oor Pienaar se nalatenskap--selfs Nelson Mandela (p. 164) het erkenning verleen aan die baanbrekersrol wat Pienaar gespeel het. Byna 'n kwarteeu ha sy oorlye is sy spore nie uitgewis nie. Mouton se biografie is 'n waardige monument vir 'n belangrike koerantman wat in die demokratiese Suid-Afrika van vandag nie vergeet behoort te word nie.

J. van der Elst

(PU vir CHO)