'n Stygende lyn ... tog ontbreek fyner afwerking.

Vos, Cas. 2003. Enkeldiep. Pretoria : Protea Boekhuis. 68 p. Prys: R79.95. ISBN 1-86919-037-8.

Resensent: B.J. Odendaal (Dept. Afrikaans en Nederlands, Duits & Frans, Universiteit van die Vrystaat)

Cas Vos het in 1999 op eie onkoste as digter gedebuteer met Vuurtong. Daarna het Gode van papier in 2001 gevolg, en nou weer Enkeldiep, albei by die toonaangewende Protea Boekhuis.

Daar is 'n stygende lyn in Vos se digterskap te bemerk, maar soos aangaande sy vorige bundels meen ek dat heelparty van die gedigte in hierdie derde een by deegliker oorweging en fyner afwerking kon baat. Ek verduidelik aan die hand van 'n voorbeeld.

Boodskap in 'n bottel

   Ek slinger 'n verseelde bottel
   met 'n boodskap woordeloos in die see;
   dit breek soos 'n vis deur golwe,
   Snags is die Suiderkruis die vis
   se ligkaart in die woelige water.

   Vinne groei en beur snakkend
   na waters waar geheime leef.
   Die boodskap glip onstuimig
   in wiegende blou water
   tot 'n onthulling.

   Met 'n gekurkte oog
   en 'n lyf glad soos glas,
   spoeg hy sy boodskap sprakeloos
   uit op die wit sand
   van 'n onbekende hartland.

Die boodskap-in-'n-bottel-beeld vir 'n blindelingse, maar hoopvolle waagkans op kommunikasie is geen nuwe nie. Vos sorg vir iets minder geyk deur die bottel 'n vis te laat word, hoewel duidelike naklanke van D.J. Opperman se Joernaal van Jorik te verneem is. Die afhanklikheid van die boodskapsender word beklemtoon deur die "Suiderkruis"- en "ligkaart"-motiewe, wat religieuse betekenisse kry. Uitdrukkings soos "woelige water", "onstuimig" en "spoeg hy sy boodskap sprakeloos uit op (...) 'n onbekende hartland" getuig van die waagstuk wat aangegaan word.

Die gedig kom uit die eerste afdeling van die bundel, waarin die ontstaan en bestaan van poesie 'n belangrike tema is. 'n Mens neem dus aan dat "Boodskap in 'n bottel" veral 'n gedig oor digterlike kommunikasie is.

Daar is egter 'n aantal spesifieke dinge in die gedig wat hinder. Reel twee se "met 'n boodskap woordeloos" kom ooreen met "sy boodskap sprakeloos" aan die einde, sodat die gedig beter afgerond voorkom. Die sintaktiese omkering waardeur "boodskap" en "woordeloos" naas mekaar te staan kom, trek egter te veel aandag, terwyl die oenskynlike teenstrydigheid wat daardeur teweeggebring word, ruin of niks bydra tot die gedigbetekenis nie. Eintlik is "woordeloos" oorbodig in daardie sin.

"Snakkend" in die tweede strofe is nog 'n woord wat die digter se heroorweging verdien. Die woord sou gepas wees in verband met 'n vis of 'n mens, maar die onderwerp van die betrokke sin is "vinne"--en of vinne kan "snak"?

Voorts kom die vergelyking van die bottel met "n lyf glad soos gJas" in die slotstrofe toutologies voor. Die uitspoegery waarvan in hierdie strofe sprake is, is eweneens beeldspraak. Die meer voorstelbare uitspoeg van die bottel deur die see word oortuigend oorgedra op die boodskap wat in die bottel bevat is. Maar dan maak die slotwoord "hartland" die metaforiek in die gedig onnodig eksplisiet, bowendien op 'n ietwat maklike wyse. Het Breyten Breytenbach dit dan nie al toentertyd in "Ek wag in my hart" gehad oor die geyktheid van die hart-beeld nie?

Gelukkig is daar net soveel wat digterlik slaag in Enkeldiep as wat daar dinge is wat hinder. Vos beklemtoon as 't ware self iets hiervan in die gedig "X-straalfoto" (opgedra aan "die kritikus"!): "al is die liggaam geheel ontwrig / onsigbaar klop die hart van die gedig".

Gedigte wat in hulle geheel meer bevredig, sluit "X-straalfoto", "Stasie", "Teesprake", "Siek vrou", "Maan", "Soetlemoen", "Son", "Riskant" en "Sterre" in.

Soos in sy vorige bundels kom die verse in Enkeldiep meestal iewers tussen vaster en vryer vormgewing te staan. 'n Hele aantal kere sal die twee slotreels van gedigte rym om 'n sekere slotsom of eindpunt te beklemtoon--soos in "X-straalfoto"--sonder dat 'n rympatroon noodwendig in die res van die gedig voorkom. Andersins kom eindryme heel toevallig voor. Soms is die versreels en strofes reelmatig in lengte, ander kere nie. Die enkele slag dat Vos wel 'n geykte vaste vorm aanpak, naamlik met "Villanelle vir die oudag", loop die poging plek-plek skeef weens geforseerd- en troebelhede soos "(n)ou wil ek herinneringe vir jou koop", "(n)oudat die jare jou oe in 'n poel doop" en "laaf jou mond met herinnering se kuur".

Die gedigte is in ses afdelings gerangskik, met titels wat Iosweg samehangende tematiese komplekse aandui. Agtereenvolgens heet hulle "Vrugwater" (geboorte, kunsskepping, voortdurende transformasie, kwesbaarheid), "Mantels na die wind" (veranderlikheid, verraderlikheid, teesprekenhede, hartstogtelike bevliegings en derglike), "Doodtevrede" (lyding, verganklikheid, berusting), "Die laaste dans" (die balans/tweespalt tussen hoop en doem, vreugde en desperaatheid, deernis en kwesbaarheid, lewenslus en sterflikheid, ensovoorts), "Nuwe nageslag" (nalatenskappe van hoop of skrik, byvoorbeeld) en "Vaste grond" (troos, verlossing, nuwe groei).

Nog losser lyk die bundelsamehang rondom die bundeltitel. "Enkeldiep" kom direk ter sprake in die gedig "Achilleshier", wat die kwesbaarheid- of fnuikingsgedagte as die oorkoepelende tema aangee.

Dit verg nogal beredenering om sommige van die bogenoemde afdelings onder die dak tuis te bring.