'n Hunkering na die heimat.

Leroux, J. 2004. Een vir die wolfskof. Pretoria: LAPA Uitgewers. 378 p. Prys: R139,95. ISBN: 0 7993 3315 8.

Johnita le Roux se derde roman, Een vir die wolfskof, is in manuskripvorm as naaswenner van Sanlam en Insig se Groot Romanwedstryd aangewys. Soos in haar vorige romans, die bekroonde Die dagsterwals en Kus van die Winterskerpioen, vorm die heimwee van 'n ontheemde geslag na hulle plek van herkoms en die problematiese saambestaan van mense weer 'n belangrike gegewe.

Dit is 1995, 'n jaar na die eerste demokratiese verkiesing in Suid-Afrika. Die verhaal sentreer om die lewe van twee vroue: die praktiese Berta Jordaan, 'n verpleegster, en Larey Lombard, haar puntenerige en effens neurotiese berader. Die verhaal betrek egter ook hul onderskeie gesinne en, aan die hand van grepe uit die verlede, 'n uitgebreide familiegeskiedenis. Tydens haar gereelde terapiesessies probeer Berta sin maak van die bagasie wat haar man, Jakes, as soldaat van die vorige staatsbestel met horn saamdra, asook die impak wat dit op hulle huwelik het. Soos Kilian in Andre P. Brink se Die jogger voel Jakes horn in die nuwe bedeling deur sy eertydse bevelvoerders in die steek gelaat--hy is van sy mag, maar ook van sy manlikheid gestroop. Aangesien hy van tyd tot tyd vir psigiatriese behandeling opgeneem word, spandeer hy al hoe minder tyd by die huis. In sy afwesigheid wend Berta 'n dapper poging aan om liggaam en siel bymekaar te hou in 'n voorstedelike buurt wat toenemend tekens van agteruitgang en verval toon. Dit is duidelik dat Berta haar ontuis voel in die omstandighede en terugverlang na die Hantamwereld van haar kindertyd. Hierdie hunkering na die heimat herinner onwillekeurig aan die verstedelikte Afrikaner se verlange na die platteland en plaaslewe--'n tema wat veral in die ouer Afrikaanse prosa sentraal gestaan het.

Ook Larey hou egter 'n paar geraamtes agter haar beheerste facade as berader skuil: sy is as kind gemolesteer, haar huwelik het misluk en sy kan nie sonder vrees 'n deur oopmaak nie. Alhoewel sy haar ervarings vroeer aan die hand van allerlei stories verwoord het, spits sy haar aandag as berader eerder toe op die skryf van 'n "tesis" oor die bloedspoor van verskillende geweldsvorme in die Suid-Afrikaanse samelewing. Berta se vertellings oor haar en Jakes se familiegeskiedenis gryp Larey se verbeelding egter in so 'n mate aan, dat sy die oorlewerings as storiemateriaal begin gebruik en gebeure uit die verlede as't ware herskryf. In die opsig speel Berta as klient 'n deurslaggewende rol in die helingsproses van haar berader, aangesien Larey die geleentheid kry om haar emosies aan die hand van die geskiedenis "uit te speel": "Dis twee totaal verskillende aanslagte met 'n tesis en 'n storie (...)! In die eerste moet jy dit uitspel, maar in die tweede moet jy dit uitspeel (...) Dis juis in daardie uitspeel wat ek vermoed genesing le" (p. 66).

Per toeval word die twee vroue metgeselle op 'n reis wat hulle tot diep in die Sederberge neem: Larey om 'n pasient, Ruben Dotwana, te vergesel na die plaas, Eeden, waar sy ma woon, en Berta om Jakes-hulle se familieplaas, Swerwersrus, te besoek en die koperkruis op Doman Kiewiets se graf te plaas ten einde Meisie Kiewiets se vloek af te weer. Tydens hulle tog loop hulle die spore van die verlede na--die moord op die Verburgs en die jong Magdalena wat in die skietrondawel deur mak Boesmans weggesteek is; Bettie van Deventer wat met haar seun Theuns die berge ingevaar en vir 'n paar jaar daar aan die lewe gehou is; Ouma Ella se broer, Frikkie, wat 'n kind by Meisie Kiewiets verwek het en later op wreedaardige wyse deur Meisie se broer, Doman, vermoor is. Hulle reis word in talle opsigte ook 'n reis van selfsoeke; 'n tipe Jungiaanse individuasie- en helingsproses ten opsigte waarvan Meisie Kiewiets as "gidsfiguur" 'n deurslaggewende rol speel. Naas Ouma Ella is sy die enigste lewende skakel met die verlede en dus ook die enigste persoon wat aanwysings na die graf kan gee. Uiteindelik keer die twee vroue as veranderde mense terug. "Dis of ek nou eers mens word," merk Larey op wanneer hulle die eenvoudige nagmaal van rooi koeldrank en broodrolletjies deel: "Tot hier was dit of ek geslaap het, gedroom het" (p. 300). Ook Berta verwoord nuwe voornemens en insigte. Teenoor Larey erken sy byvoorbeeld 'n ongemaklikheid met die proses van berading:

"[S]ulke eierdanse is nie vir my nie (...). Al daardie gefyntrap rondom rou senuwees; die aanmekaar se oopkrap van ou wonde; die suutjiespoep om 'n hoekie. Maar ek dink tog ek is gereed om nou te spesialiseer in psigiatriese verpleegkunde--'n ou ideaal van my waarvoor daar hog nooit vir my kans was nie (...) Buig of bars: in die nuwe jaar doen ek dit. Jakes en die kinders sal net eenvoudig nou vir my ook 'n kans moet gun. Vir hulle het ek al deeglik genoeg genurse dat hulle op eie bene kan begin staan" (p. 311).

Wanneer Berta na 'n inbraak in hulle huis en 'n gewelddadige aanval op haar seun, Jako, besluit om saam met Jakes na Swerwersrus te verhuis en die Kiewietse se grondeis met alles wat in haar is tee te staan, kies sy egter die ou pad van aggressiewe vergelding--om by wyse van spreke "met die wolwe in die bos te huil" (p. 351). Wanneer sy boonop meedoen aan Jakes, wat intussen wonderbaarlik herstel het, se impulsiewe jaagtog na die township, boet die roman geloofwaardigheid in. Dat die intelligente en sensitiewe Berta na haar reis van selfsoeke en die simboliese gebaar van skulddelging en versoening wat sy daarmee maak, tot so 'n besluit kom, is werklik onoortuigend. Binne die groter diskoers van grondhervorming en plaasgeweld in Suid-Afrika, maak dit selfs nog minder sin.

Tog bled Berta se siniese opvatting: "Woorde alleen is hol. Daarom trek ons" (p. 354), 'n interessante korrektief op Larey se effens optimistiesie opvatting dat woorde alleen genesing en versoening kan bewerkstellig: "Woorde is nie hol nie. Woorde het baie krag. Onthou wat Meisie Kiewiets gese het van 'n vloek: dis niks meer as net 'n klomp woorde nie, maar daar le psigiese krag daarin as jy dit toelaat (...) Woorde kan selfs kliere aktiveer. Woorde kan genees" (p. 354). Berta se keuse dien verder ook as 'n illustrasie van die motto: "Die toekoms is niks anders nie as die verlede wat deur 'n ander poort binnekom." Anders as Larey wat 'n doelbewuste breuk met die verlede bewerkstellig deur haar eks-man se proefbuise stukkend te trap, is Berta as gevolg van haar omstandighede en keuses nie in staat om uit die foute van die verlede te leer nie; trouens, sy werk daaraan mee dat die geskiedenis hom in 'n sekere mate herhaal. Maar hierin 16 daar ook 'n element van troos: net soos wat die gewraakte patrone van geweld, vooroordeel, vergelding en haat deur die eeue herhaal word, net so bestaan daar ook altyd die moontlikheid van genade en versoening. Die genade le in die enkel dade van goedheid wat een mens tydens die moordende wolfskof van die titel aan 'n ander doen: Jakes wat vir Stofile van die dak afhelp; 'n Boervrou wat 'n vermeende moordenaar se beseerde been versorg en Diergaardt wat vir Doman Kiewiets voor sy teregstelling met Skriflesings probeer vertroos.

Ten spyte van die grootse opset en ryk simboliek, vergelyk byvoorbeeld die rol wat wolwe, water, kraaie, klaviere en kruise speel, is die roman nie vry te spreek van kritiek nie. Die dialoog tussen Larey en Berta skep soms 'n geforseerde indruk, terwyl dit dikwels klink asof Larey dele uit 'n terapiehandleiding aanhaal. Hoewel dit 'n slim tegniek is om die notas wat Larey in die loop van die verhaal op helderkleurige papiertjies neerskribbel as hoofstuktitels te gebruik, skep dit soms die indruk dat die verhaalstof doelbewus namens die leser gemterpreteer word. Ook die gebruik van argafese uitdrukkings, soos "sidderende snikke", "verslae stilte", "klaende klanke" en "liggies vertoorn" raak stilisties hinderlik en rym nie met die moderne idioom waarin die roman afspeel nie.

Hierdie bedenkinge ten spyt, is Een vir die wolfskof 'n roman wat belangrike vrae stel oor vergelding, ontheemding, vergifnis, genesing, geweld en genade. Nie alle lesers sal noodwendig tevrede wees met die antwoorde wat die teks self op hierdie vrae verskaf nie. Tog is dit 'n roman wat die leser tot nadenke stem en dwing om sy/haar gevestigde aannames te bevaagteken. Miskien Ie die grootste waarde van Le Roux se omvattende en ambisieuse roman juis hierin!

Resensent: Thys Human

Departement Afrikaans, Universiteit van Johannesburg