: Haearn a Dur: Y sylfaeni sy'n tanseilio'r genedl.

GLO, llechi ac amaethyddiaeth ydy'r diwydiannau sydd wedi gadael eu marc fwyaf ar ein delwedd fel cenedl, ond 'does dim dwywaith mai ar gefn y diwydiant haearn a dur y cafodd y Gymru gyfoes ei ffurfio.

Ac mi fyddai nifer yn fodlon dadlau mai thrwy'r economi newydd hwnnw, o ddiwedd y ddeunawfed ganrif ymlaen, y cafodd yr iaith Gymraeg yr hwb oedd yn angenrheidiol i sicrhau ei pharhad hyd heddiw.

Mi fydd Haearn a Dur, cyfres newydd o bedair rhaglen, yn olrhain hanes dramatig diwydiant Cymreig fu'n arwain y byd, ond sydd wedi dioddef cwtogi enfawr yn ddiweddar.

Yn ogystal ag ymweld 'r gweithfeydd yn Shotton, Glyn Ebwy a Phort Talbot, a safleoedd hanesyddol fel Cyfarthfa a Blaenafon ym Mlaenau'r Cymoedd, bydd cyfle hefyd i ymgolli mewn ffilmiau archif hynod ddiddorol sy'n adlewyrchu sgiliau a dewrder gweithwyr Cymru wrth drin yr haearn a'r dur o 1918 ymlaen.

Bu cymaint 90,000 o weithwyr oedd yn y diwydiant yng Nghymru ar adeg ei benllanw, ond bellach dim ond rhyw 8,000 sydd ar l.

``Mae hon yn stori gyffrous i'w rhyfeddu,'' meddai'r cynhyrchydd Hywel Davies, ``Yn y rhaglenni mae 19 o weithwyr dur o dde a gogledd ddwyrain Cymru yn rhannu eu hatgofion am eu profiadau yng ngwres a swn y ffwrnesi a'r melinau yn ystod yr ugeinfed ganrif.

``Mae haneswyr hefyd wedi bod yn barod iawn i gydweithredu ni drwy

sn am bwysigrwydd y diwydiant haearn a dur yn natblygiad y Gymru fodern. Mae hyn yn cynnwys yr arweiniad gwleidyddol radical ddaeth o Ferthyr Tudful, lle bu gwrthryfel ym 1831, a lle etholwyd gwyr mawr fel Henry Richard ym 1868 a Keir Hardie ym 1900.

``Mae'r hanes diwydiannol dramatig hwn yn un sy'n uno Cymru.

Cawn glywed gan weithwyr Shotton a Brymbo yn y gogledd ddwyrain, ynghyd gweithwyr o Lyn Ebwy, Port Talbot, Llanwern, Caerdydd a Llanelli yn y de.

``Er mor ofnadwy o beryglus oedd y gweithfeydd, yr hyn oedd yn taro rhywun wrth baratoi'r rhaglenni oedd y brwdfrydedd a'r balchder oedd gan yr holl siaradwyr wrth drafod eu gwaith.

Dyma rhai o'r bobol olaf oedd yn rhan o'r cyfnod hir hwnnw yn hanes economaidd Cymru, pan oeddem yn gwneud pethau i'w gwerthu ledled y byd.

``Wrth gynhyrchu haearn a dur bu gweithwyr Cymru yn arwain gyda thechnegau a oedd yn cynhyrchu cledrau i ddiwallu anghenion rheilffyrdd pob cyfandir, peiriannau ar gyfer ffatroedd newydd y byd diwydiannol, rhannau llongau, ceir, awyrennau, offer ty ac ati. Mae gan y gweithwyr, ynghyd nifer o drigolion eraill y trefi dur, atgofion am y cyfnodau da a'r drwg.''

Yn ystod y gyfres cawn glywed am ddiweithdra dirwasgiad y tridegau a ddaeth i ben wrth i waith dur integredig cyntaf Ewrop gael ei godi yng Nglyn Ebwy ar drothwy'r Ail Ryfel Byd ym 1939.

Mi fydd Haearn a Dur S4C, heno, 9pm